पत्र सूचना कार्यालय

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಸ್ವಯಂ-ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರ ವಿಕೇಂದ್ರೀಕರಣ

ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ ದಿನವನ್ನು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಏಪ್ರಿಲ್ 24 ರಂದು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ದಿನವು ಸ್ಥಳೀಯ ಸ್ವಯಂ-ಆಡಳಿತದ ಔಪಚಾರಿಕ ರಚನೆಯಾಗಿ ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸ್ಥಾಪನೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು 1993 ರಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ 73ನೇ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಕಾಯ್ದೆ, 1992ರ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ತಿದ್ದುಪಡಿಯು ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಿತು. ಪಂಚಾಯಿತಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನಿಬಂಧನೆಗಳನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ IX ರಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಸ್ಥಳೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಆಡಳಿತವನ್ನು ಜನರ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ತರುವ ಮೂಲಕ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಸಬಲೀಕರಣವನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ದೇಶಾದ್ಯಂತ 2.5 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪಂಚಾಯತ್‌ಗಳಿದ್ದು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 24.04 ಲಕ್ಷ ಚುನಾಯಿತ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಿದ್ದಾರೆ. ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ, ಈ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 49.75% ಮಹಿಳೆಯರಿದ್ದು, ಇದು ಅಂತರ್ಗತ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತದತ್ತ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ.

ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ದೈನಂದಿನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಅನೇಕ ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ, ಹ್ಯಾಂಡ್‌ಪಂಪ್ ದುರಸ್ತಿ, ಒಳಚರಂಡಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ನಿರ್ಮಾಣ ಅಥವಾ ಶಾಲೆಯ ತರಗತಿಯನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವಂತಹ ಸಣ್ಣ ಅಗತ್ಯಗಳು ದೈನಂದಿನ ಜೀವನದ ಮೇಲೆ ನೇರ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತವೆ. ಹಿಂದೆ, ಇಂತಹ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗಾಗಿ ದೂರದ ಕಚೇರಿಗಳಿಂದ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಅನುಮೋದನೆ ಪಡೆಯಲು ಕಾಯಬೇಕಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳೊಂದಿಗೆ, ನಿರ್ಧಾರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಜನರಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಿದೆ.

ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಉದ್ದೇಶಗಳು[3]

ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ವಿಕೇಂದ್ರೀಕರಣದ ತತ್ವವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ. ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಗ್ರಾಮ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಿಗೆ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಮೂರು ಹಂತದ ರಚನೆಯ ಮೂಲಕ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ:

• ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯಿತಿ: ಮೊದಲ ಹಂತವು ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯಿತಿ ಆಗಿದೆ, ಇದು ಗ್ರಾಮ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಮೂಲಭೂತ ನಾಗರಿಕ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಸರಬರಾಜು, ನೈರ್ಮಲ್ಯ, ಬೀದಿ ದೀಪಗಳು ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮದ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆಯಂತಹ ಸ್ಥಳೀಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿದೆ.
• ಬ್ಲಾಕ್ ಪಂಚಾಯಿತಿ: ಎರಡನೇ ಹಂತವು ಬ್ಲಾಕ್ ಪಂಚಾಯಿತಿ ಆಗಿದೆ, ಇದು ಮಧ್ಯಂತರ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಅನೇಕ ಗ್ರಾಮಗಳಾದ್ಯಂತ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಯೋಜನೆಗಳ ಉತ್ತಮ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
• ಜಿಲ್ಲಾ ಪಂಚಾಯಿತಿ: ಮೂರನೇ ಹಂತವು ಜಿಲ್ಲಾ ಪಂಚಾಯಿತಿ ಆಗಿದೆ, ಇದು ಜಿಲ್ಲಾ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಬ್ಲಾಕ್‌ಗಳಾದ್ಯಂತ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಂಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ, ಹಾಗೂ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಹಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಈ ರಚನೆಯು ಆಡಳಿತವು ಕೇವಲ ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗದೆ, ಜನರಿಗೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ಹಂಚಿಕೆಯಾಗುವುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಸ್ಥಳೀಯ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಚುನಾಯಿತವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಯೋಜನೆ, ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ಜವಾಬ್ದಾರವಾಗಿವೆ.

ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಉದ್ದೇಶಗಳು [5]

ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಗುರಿ ಹೊಂದಿರುವ ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಂದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ:

• ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ಜನರ ಸಕ್ರಿಯ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುವುದು.
• ಚುನಾಯಿತ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಹೊಣೆಗಾರರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಉತ್ತರದಾಯಿತ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು.
• ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವಾ ವಿತರಣೆಯ ದಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಸ್ಪಂದನಶೀಲತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು.
• ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಮೂಲಕ ಸರ್ಕಾರಿ ಯೋಜನೆಗಳ ಹೆಚ್ಚು ಗುರಿ-ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸುವುದು.
• ಮಹಿಳೆಯರು, ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿಗಳು ಮತ್ತು ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಗುಂಪುಗಳ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅಂತರ್ಗತ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವುದು.

ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು ಕೈಗೊಂಡ ಉಪಕ್ರಮಗಳು

ಕಳೆದ ಹಲವು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಸರ್ಕಾರವು ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಡಿಜಿಟಲ್ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಹಲವಾರು ಉಪಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದೆ. ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ತ್ವರಿತ ಡಿಜಿಟಲ್ ಪರಿವರ್ತನೆಗೆ ಒಳಪಡುತ್ತಿದ್ದು, ಇದು ಪಾರದರ್ಶಕತೆ, ದಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತರದಾಯಿತ್ವವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತಿದೆ. ಈಗ 95% ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಹಳ್ಳಿಗಳು 3G/4G ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಇದು ಅಂತಿಮ ಹಂತದ ಸೇವಾ ವಿತರಣೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತಿದೆ. 6.5 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಗ್ರಾಮ ಮಟ್ಟದ ಉದ್ಯಮಿಗಳಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಡುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸೇವಾ ಕೇಂದ್ರಗಳು, ಡಿಜಿಟಲ್ ಸೇವೆಗಳಿಗೆ ಸುಲಭ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಿವೆ. ಸುಮಾರು 2.18 ಲಕ್ಷ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್‌ಗಳು ಸೇವೆಗೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ, ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 2.14 ಲಕ್ಷ ಪಂಚಾಯತ್‌ಗಳು ಈಗಾಗಲೇ ಸಂಪರ್ಕಗೊಂಡಿವೆ.

ಈ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು, ಸರ್ಕಾರವು ದಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ, ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಸಬಲೀಕರಣಗೊಳಿಸುವ ಹಲವಾರು ಉಪಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದೆ.

ಪ್ರಮುಖ ಡಿಜಿಟಲ್ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಉಪಕ್ರಮಗಳು

ಸ್ವಾಮಿತ್ವ ಯೋಜನೆ: ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಗ್ರಾಮೀಣ ಭಾರತದ ಸಬಲೀಕರಣ[6]

ಸ್ವಾಮಿತ್ವ (ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಿತ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದೊಂದಿಗೆ ಗ್ರಾಮಗಳ ಜನವಸತಿ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸಮೀಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಪಿಂಗ್) ಯೋಜನೆಯು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಕೇಂದ್ರ ವಲಯದ ಉಪಕ್ರಮವಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು 24ನೇ ಏಪ್ರಿಲ್ 2021 ರಂದು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ಡ್ರೋನ್ ಮತ್ತು ಜಿಐಎಸ್  ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ವಾಸಯೋಗ್ಯ ಗ್ರಾಮ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಮ್ಯಾಪಿಂಗ್ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು ಆಸ್ತಿ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು ವಿತರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಮಾಲೀಕತ್ವದ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

ಈ ಯೋಜನೆಯು ಸಿಒಆರ್‌ಎಸ್ (ಸಿಒಆರ್‌ಎಸ್‌ - ಕಂಟಿನ್ಯೂಸ್ಲಿ ಆಪರೇಟಿಂಗ್ ರೆಫರೆನ್ಸ್ ಸ್ಟೇಷನ್ಸ್) ಅನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳು ಅತ್ಯಂತ ನಿಖರವಾದ ಸ್ಥಳದ ಡೇಟಾವನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಉಪಗ್ರಹ ಸಂಕೇತಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವ ನೆಲದ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಣ ಕೇಂದ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ನಿಖರವಾದ ಮ್ಯಾಪಿಂಗ್‌ಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಲು ಡೇಟಾವನ್ನು ಸಂಸ್ಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.[7]

ಈ ಯೋಜನೆಯು ನಿಖರವಾದ ಭೂ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು, ವಿವಾದಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ತಮ್ಮ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ಆರ್ಥಿಕ ಆಸ್ತಿಯಾಗಿ ಬಳಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯಿತಿ ಮಟ್ಟದ ಯೋಜನೆಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಮುಖ ಮುಖ್ಯಾಂಶಗಳು[8]:

• 11 ಮಾರ್ಚ್ 2026 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಗುರಿಪಡಿಸಲಾದ 3.44 ಲಕ್ಷ ಗ್ರಾಮಗಳ ಪೈಕಿ 3.29 ಲಕ್ಷ ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಡ್ರೋನ್ ಸಮೀಕ್ಷೆಯು ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿದೆ.
• 1.87 ಲಕ್ಷ ಗ್ರಾಮಗಳಿಗೆ 3.10 ಕೋಟಿ ಆಸ್ತಿ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ 2.65 ಕೋಟಿ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು ವಿತರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸಭಾ ಸಾರ್: ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ ಆಧಾರಿತ ಸಭೆಯ ದಾಖಲೀಕರಣ[9]

ಸಭಾ ಸಾರ್ ಎಂಬುದು ಗ್ರಾಮ ಸಭೆಯ ಸಭೆಗಳ ನಡಾವಳಿಗಳನ್ನು) ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾದ ಎಐ-ಆಧಾರಿತ ಸಾಧನವಾಗಿದೆ. ಇದು ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಚುರಲ್ ಲ್ಯಾಂಗ್ವೇಜ್ ಪ್ರೊಸೆಸಿಂಗ್ ಬಳಸಿ ಆಡಿಯೋ ಮತ್ತು ವಿಡಿಯೋ ರೆಕಾರ್ಡಿಂಗ್‌ಗಳನ್ನು ರಚನಾತ್ಮಕ ದಾಖಲೆಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಕೈಯಾರೆ ಮಾಡುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ, ಸುಧಾರಿತ ಸೇವಾ ವಿತರಣೆ ಮತ್ತು ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಸರ್ಕಾರದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭಾಷಾ ಅನುವಾದ ವೇದಿಕೆಯಾದ 'ಭಾಷಿಣಿ'ಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜನೆಯ ಮೂಲಕ ಈ ಸಾಧನವು 23 ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ[10]. ಜನವರಿ 2026 ರವರೆಗೆ, ಸಭಾ ಸಾರ್ ಅನ್ನು 1 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯಿತಿಗಳು ಬಳಸಿಕೊಂಡಿವೆ.

ಇ-ಗ್ರಾಮ್‌ಸ್ವರಾಜ್ – ಪಂಚಾಯಿತಿಗಳಿಗಾಗಿ ಡಿಜಿಟಲ್ ವೇದಿಕೆ

ಇ-ಗ್ರಾಮ್‌ಸ್ವರಾಜ್ ಒಂದು ಬಳಕೆದಾರ ಸ್ನೇಹಿ ವೆಬ್ ಪೋರ್ಟಲ್ ಆಗಿದ್ದು, ಇದು ಪಂಚಾಯಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಜನೆ, ಪ್ರಗತಿ ವರದಿ, ಆರ್ಥಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಆಸ್ತಿಗಳ ಟ್ರ್ಯಾಕಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಪಾರದರ್ಶಕತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಣಕಾಸು ನಿರ್ವಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಕೇಂದ್ರ ಹಣಕಾಸು ಆಯೋಗದ ನಿಧಿಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಆನ್‌ಲೈನ್ ಮೂಲಕ ವರ್ಗಾಯಿಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಪಂಚಾಯಿತಿಗಳಿಗೆ ಮಾರಾಟಗಾರರು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ಪೂರೈಕೆದಾರರಿಗೆ ನೈಜ-ಸಮಯದ ಪಾವತಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಹಕರಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ವೇಗವಾಗಿ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಪಾರದರ್ಶಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವೇದಿಕೆಯು 22 ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದ್ದು, ಇದು ತಳಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಬಳಕೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಮುಖ ಮುಖ್ಯಾಂಶಗಳು (2025–26)[14]:

• 2.55 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯಿತಿಗಳು ತಮ್ಮ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಪ್‌ಲೋಡ್ ಮಾಡಿವೆ.
• 2.59 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯಿತಿಗಳು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಣಕಾಸು ನಿರ್ವಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಏಕೀಕರಣವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿವೆ.
• ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಇ-ಗ್ರಾಮ್‌ಸ್ವರಾಜ್-ಪಿಎಫ್‌ಎಂಎಸ್‌ ಇಂಟರ್‌ಫೇಸ್ ಮೂಲಕ ₹53,342 ಕೋಟಿಗಳನ್ನು ವರ್ಗಾಯಿಸಿವೆ.
• 2.50 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಆನ್‌ಲೈನ್ ಪಾವತಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿವೆ.
• 1.6 ಕೋಟಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಾರಾಟಗಾರರು ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನೋಂದಾಯಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ಇದು ಅದರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಕ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ.

ಗ್ರಾಮ ಉರ್ಜಾ ಸ್ವರಾಜ್[15]

ಇ-ಗ್ರಾಮ್‌ಸ್ವರಾಜ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ 'ಗ್ರಾಮ ಉರ್ಜಾ ಸ್ವರಾಜ್', ಒಂದು ಡಿಜಿಟಲ್ ಡ್ಯಾಶ್‌ಬೋರ್ಡ್ ಆಗಿದ್ದು, ಇದು ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯಿತಿ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಇಂಧನ ಆಸ್ತಿಗಳನ್ನು ನೈಜ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಪ್ರಸ್ತುತ 2,080 ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯಿತಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ; ಇವುಗಳಲ್ಲಿ 2,020 ಪಂಚಾಯಿತಿಗಳು ಸೌರಶಕ್ತಿಯನ್ನು, 60 ಜಲವಿದ್ಯುತ್ (ನೀರಿನ) ಶಕ್ತಿಯನ್ನು, 69 ಪವನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು 106 ಜೈವಿಕ ಅನಿಲ (ಬಯೋಗ್ಯಾಸ್) ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿವೆ. ಇದು ಪಾರದರ್ಶಕತೆ ಮತ್ತು ದತ್ತಾಂಶ-ಚಾಲಿತ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಉತ್ತಮ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಅನುಷ್ಠಾನಕ್ಕಾಗಿ ನಿಯಮಿತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ಸಮರ್ಥ ಖರೀದಿಗಾಗಿ ಪಂಚಾಯಿತಿಗಳನ್ನು ಸರ್ಕಾರಿ ಇ-ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯೊಂದಿಗೆ  ಸಂಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಮೇರಿ ಪಂಚಾಯಿತಿ: ಪಾರದರ್ಶಕ ಗ್ರಾಮೀಣ ಆಡಳಿತಕ್ಕಾಗಿ ಡಿಜಿಟಲ್ ವೇದಿಕೆ[16]

'ಮೇರಿ ಪಂಚಾಯಿತಿ' (Meri Panchayat) ಆ್ಯಪ್ ಎನ್ನುವುದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾಹಿತಿ ಕೇಂದ್ರ (NIC) ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ ಒಂದು ಸಂಯೋಜಿತ ಎಂ-ಗವರ್ನನ್ಸ್ (m-Governance) ವೇದಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಪಂಚಾಯಿತಿ ವ್ಯವಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಆಡಳಿತ, ಉತ್ತರದಾಯಿತ್ವ ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕರ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಗ್ರಾಮೀಣ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಸಬಲೀಕರಣಗೊಳಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

ಈ ಉಪಕ್ರಮವು ಸ್ಥಳೀಯ ಸ್ವಯಂ-ಆಡಳಿತವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ಮತ್ತು 2030ರ ವೇಳೆಗೆ ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಗುರಿಗಳನ್ನು (SDGs) ಸಾಧಿಸುವ ಸರ್ಕಾರದ ಬದ್ಧತೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಆ್ಯಪ್ ಇ-ಗ್ರಾಮ್ ಸ್ವರಾಜ್ ಮತ್ತು ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ ಸಚಿವಾಲಯ (ಹಾಗೂ ವಿವಿಧ ಸಚಿವಾಲಯಗಳ ಇತರ ಪೋರ್ಟಲ್‌ಗಳಿಂದ ಚಾಲಿತವಾಗಿದೆ.

ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ತರಬೇತಿ

ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗ್ರಾಮ ಸ್ವರಾಜ್ ಅಭಿಯಾನ

ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗ್ರಾಮ ಸ್ವರಾಜ್ ಅಭಿಯಾನ ಎಂಬುದು ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ವೃದ್ಧಿ, ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಬೆಂಬಲದ ಮೂಲಕ ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರಾಯೋಜಿತ ಯೋಜನೆಯಾಗಿದೆ.

ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗ್ರಾಮ ಸ್ವರಾಜ್ ಅಭಿಯಾನದ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶಗಳು:

• ಆಯ್ಕೆಯಾದ ಪಂಚಾಯಿತಿ ಸದಸ್ಯರ ನಾಯಕತ್ವ ಕೌಶಲ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದು, ಇದರಿಂದ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯಿತಿಗಳು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಬಲ್ಲವು.
• ಸ್ಥಳೀಯ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಗಳ ಮೂಲಕ ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಗುರಿಗಳನ್ನು ತಲುಪಲು ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವುದು.
• ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಜನರ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಗ್ರಾಮ ಸಭೆಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವುದು.
• ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಇ-ಆಡಳಿತವನ್ನು ಬಳಸುವುದು.
• ಸಂವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಪೇಸಾ ಕಾಯ್ದೆ, 1996 ರ ಪ್ರಕಾರ ಪಂಚಾಯಿತಿಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳನ್ನು ನೀಡುವುದು.

ಪ್ರಮುಖ ಸಾಧನೆಗಳು (2025–26):

• ಚುನಾಯಿತ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು ಮತ್ತು ಪಂಚಾಯಿತಿ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಸೇರಿದಂತೆ 45 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗವಹಿಸುವವರಿಗೆ ತರಬೇತಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
• ಅಂತರ-ಕಲಿಕೆಗಾಗಿ 33,142 ಭಾಗವಹಿಸುವವರಿಗೆ ಎಕ್ಸ್‌ಪೋಸರ್ ಭೇಟಿಗಳನ್ನು (ಕ್ಷೇತ್ರ ಭೇಟಿಗಳು) ನಡೆಸಲಾಯಿತು.
• ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ಅಂತರ-ಕಲಿಕೆಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು 632 ಪಂಚಾಯಿತಿ ಕಲಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.
• ಪಂಚಾಯಿತಿ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು 1,087 ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯಿತಿ ಭವನಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಮಾದರಿ ಮಹಿಳಾ ಸ್ನೇಹಿ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯಿತಿ

ಮಾದರಿ ಮಹಿಳಾ ಸ್ನೇಹಿ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯಿತಿ ಎಂಬುದು ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಒಂದು ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಉಪಕ್ರಮವಾಗಿದೆ. ಇದು ತಳಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ, ಸುರಕ್ಷತೆ, ಹಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ಸಬಲೀಕರಣವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುವ ಅಂತರ್ಗತ ಮತ್ತು ಲಿಂಗ-ಸಂವೇದನಾಶೀಲ ಪಂಚಾಯತ್‌ಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದರ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುತ್ತದೆ.

ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಗುರಿಗಳ ಸ್ಥಳೀಕರಣದೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು 'ಥೀಮ್ 9: ಮಹಿಳಾ ಸ್ನೇಹಿ ಪಂಚಾಯಿತಿ' ನಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲು ಉತ್ತೇಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪಂಚಾಯಿತಿ ಅನ್ನು ಮಾದರಿಯಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನುಷ್ಠಾನಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಲು, ಜಾಗೃತಿ, ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಮತ್ತು ನೆಲಮಟ್ಟದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದು ಮಹಿಳೆಯರ ನೇತೃತ್ವದ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿಸುತ್ತದೆ.

ಚುನಾಯಿತ ಮಹಿಳಾ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವುದು

ಚುನಾಯಿತ ಮಹಿಳಾ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳ ನಾಯಕತ್ವ, ಸಂವಹನ ಮತ್ತು ನಿರ್ಧಾರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಕೌಶಲ್ಯಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಸರ್ಕಾರವು "ಸಶಕ್ತ ಪಂಚಾಯಿತಿ–ನೇತ್ರಿ ಅಭಿಯಾನ" ವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದೆ. ನೈಜ ಆಡಳಿತದ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಮತ್ತು ಸಂವಾದಾತ್ಮಕ ಕಲಿಕೆಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಒತ್ತು ನೀಡಲಾಗಿದೆ.

ಈ ಪ್ರಯತ್ನದ ಭಾಗವಾಗಿ, ಸಚಿವಾಲಯವು ಮಹಿಳಾ ಚುನಾಯಿತ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳ ನಾಯಕತ್ವ, ಸಂವಹನ ಮತ್ತು ಮಾತುಕತೆ ಕೌಶಲ್ಯಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ 'ವಿಶೇಷ ತರಬೇತಿ ಮಾಡ್ಯೂಲ್' ಅನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದೆ. ಸಂವಾದಾತ್ಮಕ, ಆಟ-ಆಧಾರಿತ ಕಲಿಕೆಯ ಅನುಭವವಾಗಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾದ ಈ ಮಾಡ್ಯೂಲ್, ತಳಮಟ್ಟದ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸಲು ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ಒಳಹರಿವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಕೌಶಲ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ, 1,48,904 ಮಹಿಳಾ ಚುನಾಯಿತ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಿಗೆ ಈ ವಿಶೇಷ ಮಾಡ್ಯೂಲ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ನೀಡಲಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಪಂಚಾಯಿತಿ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ, ನಿರ್ಧಾರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದೆ.

ಮಾದರಿ ಯುವ ಗ್ರಾಮ ಸಭೆ

ಮಾದರಿ ಯುವ ಗ್ರಾಮ ಸಭೆ ಎಂಬುದು ಭಾರತದ ಯುವಕರನ್ನು ತಳಮಟ್ಟದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ಒಂದು ಉಪಕ್ರಮವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಸಾಕ್ಷರತಾ ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಬುಡಕಟ್ಟು ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಸಚಿವಾಲಯದ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಈ ಉಪಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಜವಾಹರ ನವೋದಯ ವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಏಕಲವ್ಯ ಮಾದರಿ ವಸತಿ ಶಾಲೆಗಳ 9 ಮತ್ತು 10 ನೇ ತರಗತಿಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಅಣಕು ಗ್ರಾಮ ಸಭೆ ಮತ್ತು ಪಂಚಾಯಿತಿ ಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತವು ಹೇಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಈ ಉಪಕ್ರಮವು ಡಿಜಿಟಲ್ ಇಂಡಿಯಾ, ಉತ್ತಮ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನಿರ್ಭರ ಭಾರತದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಯುವಕರಲ್ಲಿ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ವಿಕಸಿತ ಭಾರತದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಬಲರಾದ, ಸ್ವಾವಲಂಬಿ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ-ಆಧಾರಿತ ಪಂಚಾಯತ್‌ಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ವಿಶಾಲ ಗುರಿಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ.

ಪೇಸಾ ಅನುಷ್ಠಾನದ ಮೂಲಕ ಬುಡಕಟ್ಟು ಸಮುದಾಯಗಳ ಸಬಲೀಕರಣ[19]

ಪಂಚಾಯತ್‌ಗಳ (ಅನುಸೂಚಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಸ್ತರಣೆ) ಕಾಯ್ದೆ, 1996 (ಪೇಸಾ ಕಾಯ್ದೆ) ಪಂಚಾಯತ್‌ಗಳ ನಿಬಂಧನೆಗಳನ್ನು ಅನುಸೂಚಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಬುಡಕಟ್ಟು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮ ಸಭೆ ನೇತೃತ್ವದ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು 10 ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ, 77,564 ಗ್ರಾಮಗಳು, 22,040 ಪಂಚಾಯತ್‌ಗಳು ಮತ್ತು 664 ಬ್ಲಾಕ್‌ಗಳನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಪೇಸಾ ಒಟ್ಟು 45 ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮತ್ತು 63 ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗಶಃ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಆಯ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮಾತ್ರ ಇದರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಬರುತ್ತವೆ. ಈ ರಚನೆಯು ವಿಕೇಂದ್ರೀಕೃತ, ಸಮುದಾಯ-ಚಾಲಿತ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ.

ಪೆಸಾ ಕಾಯ್ದೆಯು 10 ರಾಜ್ಯಗಳ ಐದನೇ ಅನುಸೂಚಿಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ - ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ, ಛತ್ತೀಸ್‌ಗಢ, ಗುಜರಾತ್, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಜಾರ್ಖಂಡ್, ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ, ಒಡಿಶಾ, ರಾಜಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ತೆಲಂಗಾಣ. ಒಡಿಶಾವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಒಂಬತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯ ಪೆಸಾ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಅಧಿಸೂಚಿಸಿವೆ.

ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು, ಅಮರಕಂಟಕ್‌ನ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬುಡಕಟ್ಟು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ 'ಪೇಸಾ ಕುರಿತಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠತಾ ಕೇಂದ್ರ'ವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಉಪಕ್ರಮವು ಪದ್ಧತಿಗಳು, ಮಾದರಿ ಗ್ರಾಮ ಸಭೆಗಳು, ಬುಡಕಟ್ಟು ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಐಇಸಿ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಅಭ್ಯಾಸಗಳ ದಸ್ತಾವೇಜೀಕರಣದ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಸಲಹಾ ಮಂಡಳಿಯು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ.

ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಬಲವರ್ಧನೆ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರ ಬೆಂಬಲ

2025-26 ಹಣಕಾಸು ವರ್ಷದಲ್ಲಿ, ಆರ್‌ಜಿಎಸ್‌ಎ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲಾ 10 ಪೇಸಾ ರಾಜ್ಯಗಳು ರಾಜ್ಯ, ಜಿಲ್ಲೆ, ಬ್ಲಾಕ್ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯಿತಿ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಮೀಸಲಾದ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯನ್ನು ನೇಮಿಸಿವೆ. 12,500 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಪ್ರಸ್ತುತ ಪೆಸಾದ ನೆಲಮಟ್ಟದ ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.

ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸಿನ ಬಲವರ್ಧನೆ

ಹೆಚ್ಚಿದ ವಿತ್ತೀಯ ವಿಕೇಂದ್ರೀಕರಣ ಮತ್ತು ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹೂಡಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಆಡಳಿತವು ಬಲಗೊಂಡಿದೆ. 15ನೇ ಹಣಕಾಸು ಆಯೋಗದ (2021–26) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಗ್ರಾಮ, ಬ್ಲಾಕ್ ಮತ್ತು ಜಿಲ್ಲಾ ಪಂಚಾಯಿತಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಗ್ರಾಮೀಣ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಸುಮಾರು ₹2.36 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಗಳನ್ನು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ಇದು 16ನೇ ಹಣಕಾಸು ಆಯೋಗದ (2026–31) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ₹4.35 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಗೆ ಏರಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು, ಸ್ಥಳೀಯ ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆಯನ್ನು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ.

ಈ ನಿಧಿಗಳನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಅಗತ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ 'ಅನ್‌ಟೈಡ್' (ಯಾವುದೇ ನಿರ್ಬಂಧವಿಲ್ಲದ) ಅನುದಾನವಾಗಿ ಮತ್ತು ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಹಾಗೂ ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನಂತಹ ಮೂಲಭೂತ ಸೇವೆಗಳಿಗಾಗಿ 'ಟೈಡ್' (ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಉದ್ದೇಶಿತ) ಅನುದಾನವಾಗಿ ಒದಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಉತ್ತರದಾಯಿತ್ವದೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಯತೆಯನ್ನು ಖಾತ್ರಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಗ್ರಾಮೀಣಾಭಿವೃದ್ಧಿ ನಿಧಿಯಲ್ಲಿಯೂ ತೀವ್ರ ಏರಿಕೆ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಕಳೆದ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಬಜೆಟ್ ಹಂಚಿಕೆಯು ₹87,765 ಕೋಟಿಯಿಂದ (2016-17) ₹2.73 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಗೆ (2026-27) ಅಂದರೆ 211% ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.[21] ಇದು 'ವಿಕಸಿತ ಭಾರತ-ಗ್ರಾಮ್ ಜಿ ಕಾಯ್ದೆ, 2025' (ಹಿಂದಿನ ಮನರೇಗಾ), ಜಲ ಜೀವನ್ ಮಿಷನ್ ಮತ್ತು ಸ್ವಚ್ಛ ಭಾರತ್ ಮಿಷನ್‌ನಂತಹ ಯೋಜನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಒಮ್ಮುಖವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿದೆ. ಇದು ಗ್ರಾಮ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಸೇವಾ ವಿತರಣೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿದೆ.

ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ಹಣಕಾಸು ಆಯೋಗದ ಹೆಚ್ಚಿನ ವರ್ಗಾವಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿದ ಬಜೆಟ್ ಬೆಂಬಲವು ಗ್ರಾಮೀಣ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಬಲಗೊಳಿಸಿದೆ, ಸ್ವಾಯತ್ತ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ-ಆಧಾರಿತವಾಗಿಸಿದೆ.

ತಳಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ: ಸಮಾರೋಪ ಟಿಪ್ಪಣಿ

ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಸಾಕಾರಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಗ್ರಾಮ ಸಭೆಗಳಿಂದ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕವಾಗಿ ಸಬಲಗೊಂಡ ಸ್ಥಳೀಯ ಸ್ವಯಂ-ಆಡಳಿತದ ಘಟಕಗಳಾಗಿ ಇವು ವಿಕಸನಗೊಂಡಿವೆ. ಆಡಳಿತವನ್ನು ತಳಮಟ್ಟದ ಅಗತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಆಕಾಂಕ್ಷೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಸುವ ಮೂಲಕ ಇವು ಅಂತರ್ಗತ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತವೆ. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಂಚಾಯಿತಿ ರಾಜ್ ದಿನವನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದು ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ಮತ್ತು ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ. ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ಅವು ಗ್ರಾಮೀಣ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಪಂದಿಸುವ ಮತ್ತು ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತವಾಗಿಸಿವೆ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಗತಿಯು ಸಬಲಗೊಂಡ, ಸ್ವಾವಲಂಬಿ ಹಳ್ಳಿಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಪುನರುಚ್ಚರಿಸುತ್ತವೆ.

References

Ministry of Panchayati Raj

20260224312681468.pdf

https://panchayat.gov.in/notice/%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%b7%e0%a4%bf%e0%a4%95-%e0%a4%b0%e0%a4%bf%e0%a4%aa%e0%a5%8b%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%9f-2025-26/

https://egramswaraj.gov.in/welcome.do?language=en

https://panchayat.gov.in/en/document/booklet-on-empowering-panchayati-raj-institutions-english/

https://panchayat.gov.in/en/document/booklet-on-9-year-achievements-of-mopr-english/

https://egramswaraj.gov.in/

https://meetingonline.gov.in/homepage

https://gpdp.nic.in/

https://panchayatcharter.nic.in/#/

https://egramswaraj.gov.in/urjaDashboard.do

https://panchayataward.gov.in/

Election Commission for UTs

https://secforuts.mha.gov.in/73rd-amendment-of-panchayati-raj-in-india/

LOK SABHA Questions

AU1825_2FBwha.pdf

https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/187/AU2828_Qx1TQC.pdf%3Fsource%3Dpqals&ved=2ahUKEwiYrJikrfyTAxWh8TgGHbalOwAQFnoECDkQAQ&usg=AOvVaw2L-HUd3O5GQDEQJ8h90l5y

RAJYA SABHA Questions

https://sansad.in/getFile/annex/270/AU2968_3lmOEq.pdf?source=pqars

Press Information Bureau

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2226322&reg=20&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2247709&reg=1&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2209532&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=157722&ModuleId=3&reg=5&lang=16

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2209532&reg=3&lang=1

https://panchayat.gov.in/en/e-gramswaraj/?utm_

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2209532&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2247156&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2223118&reg=3&lang=2#:~:text=Similarly%2C%20Panchayat%20NIRNAY%20is%20an,of%20Gram%20Sabhas%20by%20Panchayats

Others

https://www.newsonair.gov.in/ministry-of-panchayati-raj-begins-two-day-pesa-mahotsav-in-visakhapatnam/

https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://secforuts.mha.gov.in/73rd-amendment-of-panchayati-raj-in-india/&ved=2ahUKEwiYrJikrfyTAxWh8TgGHbalOwAQFnoECDoQAQ&usg=AOvVaw1YOB5dc18YogAhCdXxkkGj

See In PDF

*****