Press Note Details: Press Information Bureau

Energy & Environment

ಭಾರತದ ಹಸಿರು ಹಾದಿ

ಸಂರಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಹವಾಮಾನ ಕ್ರಿಯೆಯವರೆಗೆ

Posted On: 07 APR 2026 3:10PM

ಪೀಠಿಕೆ

ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಪರಿಸರದ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವು ಕೇವಲ ಚರ್ಚೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಗಿದೆ. ಭಾರತದ ಪಾಲಿಗೆ ಈ ಕಾರ್ಯವು ಅತ್ಯಂತ ಸಂಕೀರ್ಣವಾದುದಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಷಿಪ್ರ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಸಮತೋಲನಗೊಳಿಸಬೇಕಿದೆ.

ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಗತಿಯ ಪರಸ್ಪರ ಪೂರಕ ಸ್ತಂಭಗಳು ಎಂಬ ತಿಳುವಳಿಕೆಯೇ ಭಾರತದ ಹಸಿರು ಹಾದಿಯ ಮೂಲಮಂತ್ರವಾಗಿದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವು ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯ ಪ್ರಸ್ತುತ ವಾಸ್ತವವನ್ನೂ ಪರಿಗಣನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯ ಪರಿಣಾಮಗಳು ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ, ದೇಶವು ಇದನ್ನು ಕೇವಲ ದೂರದ ಅಪಾಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸದೆ, ಸನ್ನದ್ಧತೆ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಶಮನದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಪ್ರಸ್ತುತ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ವಾಸ್ತವವೆಂದು ಗುರುತಿಸಿದೆ. ಅದರಂತೆ, ಭಾರತವು ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ, ಹವಾಮಾನ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ಸಮತೋಲಿತ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.

ಜಾಗತಿಕ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ಹವಾಮಾನ ನ್ಯಾಯ, ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಧ್ವನಿಯಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದೆ. ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಪರಸ್ಪರ ಪೂರಕ ಸ್ತಂಭಗಳಾಗಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಭಾರತದ ಈ ವಿಧಾನವು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ಜನರ ಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯ ರಕ್ಷಣೆ ಎರಡೂ ಒಟ್ಟೊಟ್ಟಿಗೆ ಸಾಗಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಇದು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದೆ.

ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮರುಸ್ಥಾಪನೆ

ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ 17 'ಮೆಗಾ-ಬಯೋಡೈವರ್ಸ್' (ಅತ್ಯಧಿಕ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ ಹೊಂದಿರುವ) ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಜಾಗತಿಕ ಭೂಪ್ರದೇಶದ ಕೇವಲ 2.4% ಭಾಗವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಪ್ರಪಂಚದ ಒಟ್ಟು ದಾಖಲಿತ ಜೀವ ಪ್ರಭೇದಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 8% ರಷ್ಟು ಭಾರತದಲ್ಲಿವೆ. ನಮ್ಮ ದೇಶವು 96,000 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಾಣಿ ಪ್ರಭೇದಗಳು ಮತ್ತು 47,000 ಸಸ್ಯ ಪ್ರಭೇದಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ಸುಮಾರು ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಜಲಚರ ಸಸ್ಯ ಪ್ರಭೇದಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಈ ಅಸಾಧಾರಣ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಪರಂಪರೆಯು ಸಂರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ಪರಿಸರದ ಕಾಳಜಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಒಂದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆದ್ಯತೆಯನ್ನಾಗಿಯೂ ಮಾಡಿದೆ.

ದೇಶದ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ ಆಡಳಿತ ಚೌಕಟ್ಟು 'ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ ಕಾಯ್ದೆ, 2002' ಅನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ. ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ ಕ್ರಿಯಾ ಯೋಜನೆಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು 'ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ ಸಮಾವೇಶ'ದ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿದೆ. ಭಾರತವು 1992 ರಲ್ಲಿ ಈ ಸಮಾವೇಶಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿತು.

2024 ರಲ್ಲಿ ಕೊಲಂಬಿಯಾದ ಕ್ಯಾಲಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ ಸಮಾವೇಶದ COP16 ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ತನ್ನ ನವೀಕರಿಸಿದ 'ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾ ಯೋಜನೆ 2024-2030' ಅನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದೆ. ಈ ಕ್ರಿಯಾ ಯೋಜನೆಯು 2030 ರ ವೇಳೆಗೆ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯದ ನಷ್ಟವನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುವ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಹಾಗೂ 2050 ರ ವೇಳೆಗೆ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಾಮರಸ್ಯದಿಂದ ಬದುಕುವ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. 23 ಸಚಿವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಪಾಲುದಾರರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಸಮಾಜದ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾದ ಈ ಯೋಜನೆಯು, 'ಕುನ್ಮಿಂಗ್-ಮಾಂಟ್ರಿಯಲ್ ಜಾಗತಿಕ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ ಚೌಕಟ್ಟು'ಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿದೆ. ಇದು ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮರುಸ್ಥಾಪನೆ, ಪ್ರಭೇದಗಳ ಚೇತರಿಕೆ, ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ ನಿರ್ವಹಣಾ ಸಮಿತಿಗಳಂತಹ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಮೂಲಕ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವತ್ತ ಗಮನಹರಿಸುತ್ತದೆ.

ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ನೀತಿ ಚೌಕಟ್ಟು

ಪ್ರಮುಖ ಪರಿಸರ ಕಾನೂನುಗಳು

ವನ್ಯಜೀವಿ (ಸಂರಕ್ಷಣಾ) ಕಾಯ್ದೆ, 1972 – ಕಾಡು ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಸ್ಯಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ; ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆ.
ಜಲ (ಮಾಲಿನ್ಯ ತಡೆಗಟ್ಟುವಿಕೆ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣ) ಕಾಯ್ದೆ, 1974 – ನೀರಿನ ಮಾಲಿನ್ಯದ ತಡೆಗಟ್ಟುವಿಕೆ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣ.
ಅರಣ್ಯ (ಸಂರಕ್ಷಣಾ) ಕಾಯ್ದೆ, 1980 – ಅರಣ್ಯ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅರಣ್ಯೇತರ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರ ನಿಯಂತ್ರಣ.
ವಾಯು (ಮಾಲಿನ್ಯ ತಡೆಗಟ್ಟುವಿಕೆ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣ) ಕಾಯ್ದೆ, 1981 – ವಾಯು ಮಾಲಿನ್ಯದ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ಶಮನ.
ಪರಿಸರ (ಸಂರಕ್ಷಣಾ) ಕಾಯ್ದೆ, 1986 – ಪರಿಸರವನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲು ಮತ್ತು ಸುಧಾರಿಸಲು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಅಧಿಕಾರ ನೀಡುವ ಸಮಗ್ರ ಶಾಸನ.
ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ ಕಾಯ್ದೆ, 2002 – ಜೀವವೈವಿಧ್ಯದ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ಸುಸ್ಥಿರ ಬಳಕೆ ಮತ್ತು ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಹಂಚಿಕೆಯ ಲಾಭದ ಸಮಾನ ಹಂಚಿಕೆ.

ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ಈ ಶಾಸನಗಳು ಪರಿಸರ ಸಮತೋಲನ, ಸುಸ್ಥಿರ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ನಿರ್ವಹಣೆ, ಮಾಲಿನ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಪರಿಸರ ಭದ್ರತೆಯನ್ನು ಖಾತರಿಪಡಿಸುವ ಸಮಗ್ರ ನಿಯಂತ್ರಕ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ.

ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು

ವನ್ಯಜೀವಿಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲು ಮತ್ತು ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಭೇದಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಭಾರತವು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿದೆ.

ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು: ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಜಾಲವು 2014 ರಲ್ಲಿ 745 ಇದ್ದದ್ದು 2025 ರ ವೇಳೆಗೆ 1,134 ಕ್ಕೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ಆವಾಸಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಲು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸುರಕ್ಷಿತ ಸಂಚಾರವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ವನ್ಯಜೀವಿ ಕಾರಿಡಾರ್‌ಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.[10]

ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಟೈಗರ್: ಹುಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು 2014 ರಲ್ಲಿ 46 ಇದ್ದದ್ದು 2025 ರ ವೇಳೆಗೆ 58 ಕ್ಕೆ ಏರಿದೆ, ಇದು ಸರಿಸುಮಾರು 85,000 ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಮಾಧವ ಹುಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶವು ಈ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿದ ಇತ್ತೀಚಿನ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾಗಿದೆ. ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಹುಲಿ ಅಂದಾಜಿನ ಆರನೇ ಸರಣಿಯು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿದೆ,[11] ಇದು 2022 ರಲ್ಲಿ 3,167 ಹುಲಿಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದ ಹಿಂದಿನ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ.[12] ಭಾರತವು ಪ್ರಮುಖ ಭೂದೃಶ್ಯಗಳಾದ್ಯಂತ 32 ಗುರುತಿಸಲಾದ ಹುಲಿ ಕಾರಿಡಾರ್‌ಗಳ ಮೂಲಕ ಆವಾಸಸ್ಥಾನದ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಖಾತರಿಪಡಿಸಿದೆ,[13] ಇದು ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ತಳಿಗಳ ಪ್ರಸರಣವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಎಲಿಫೆಂಟ್ (ಆನೆ ಯೋಜನೆ): ಆನೆ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು 2014 ರಲ್ಲಿ 26 ಇದ್ದದ್ದು 2025 ರ ವೇಳೆಗೆ 33 ಕ್ಕೆ ಏರಿದೆ, ಇದರಿಂದಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿ 8,610 ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಪ್ರದೇಶವು ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದೆ. 15 ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 150 ಆನೆ ಕಾರಿಡಾರ್‌ಗಳಿವೆ.[14]

ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಚೀತಾ: ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಚೀತಾ 2025 ರಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಣಾ ಹಂತವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆ. ಗಾಂಧಿಸಾಗರ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಚೀತಾಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲಾಯಿತು. ಯೋಜಿತ ವಿಸ್ತರಣೆಯು ನೊರಾದೇಹಿ ಮತ್ತು ಬನ್ನಿ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಡಿಸೆಂಬರ್ 2025 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ 19 ಮರಿಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಒಟ್ಟು ಚೀತಾಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ 30 ಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದೆ.[15]

ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಸ್ನೋ ಲೆಪರ್ಡ್ (ಹಿಮ ಚಿರತೆ ಯೋಜನೆ): ಭಾರತವು 2019 ಮತ್ತು 2023 ರ ನಡುವೆ ತನ್ನ ಮೊದಲ ರಾಷ್ಟ್ರವ್ಯಾಪಿ ಹಿಮ ಚಿರತೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದೆ. ಅಂದಾಜು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು 718 ಹಿಮ ಚಿರತೆಗಳಷ್ಟಿದೆ. ಲಡಾಖ್‌ನಲ್ಲಿ 477 ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾಖಂಡದಲ್ಲಿ 124 ಚಿರತೆಗಳು ದಾಖಲಾಗಿವೆ. ಸಂರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು 2025 ರ ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಪ್ತಾಹದಲ್ಲಿ 'ಸ್ನೋ ಲೆಪರ್ಡ್ ಪಾಪ್ಯುಲೇಶನ್ ಅಸೆಸ್‌ಮೆಂಟ್ ಇಂಡಿಯಾ 2.0' ಅನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಗಿದೆ.[16]

ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಡಾಲ್ಫಿನ್: ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, 2021 ರಿಂದ 2023 ರವರೆಗಿನ ರಾಷ್ಟ್ರವ್ಯಾಪಿ ಸಮೀಕ್ಷೆಯು 6,327 ನದಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್‌ಗಳಿವೆಯೆಂದು ಅಂದಾಜಿಸಿದೆ. ಜನವರಿ 2026 ರಲ್ಲಿ ಬಿಜ್ನೋರ್‌ನಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಎರಡನೇ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಅಂದಾಜು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು[17], ಗಂಗಾ ನದಿ, ಸಿಂಧೂ ನದಿ, ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ, ಸುಂದರಬನ ಮತ್ತು ಒಡಿಶಾವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇದು ಗಂಗಾ ನದಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್, ಸಿಂಧೂ ನದಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಮತ್ತು ಇರಾವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್‌ಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಲಿದೆ.[18]

ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಬಿಗ್ ಕ್ಯಾಟ್ ಅಲಯನ್ಸ್ (ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದೊಡ್ಡ ಬೆಕ್ಕುಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ): ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ 7 ದೊಡ್ಡ ಬೆಕ್ಕು ಪ್ರಭೇದಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲು ಏಪ್ರಿಲ್ 2023 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾದ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದೊಡ್ಡ ಬೆಕ್ಕುಗಳ ಒಕ್ಕೂಟವನ್ನು ಭಾರತವು ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತಿದೆ. ಇದರ ಚೌಕಟ್ಟಿನ ಒಪ್ಪಂದವು 23 ಜನವರಿ 2025 ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು ಮತ್ತು ಇದರ ಸದಸ್ಯತ್ವವು 18 ದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ.[19]

2025 ರ ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಪ್ತಾಹದ (ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2-8) ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಹಂತ 11, ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಸ್ಲಾತ್ ಬೇರ್ (ಕರಡಿ), ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಘರಿಯಾಲ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಭೇದಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಐದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು, ಹಾಗೆಯೇ ನದಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್‌ಗಳು, ಹುಲಿಗಳು, ಹಿಮ ಚಿರತೆ ಮತ್ತು ಬಸ್ಟರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು (ಹೊಲಗೊಟ್ಟೆ ಹಕ್ಕಿ) ಒಳಗೊಂಡ ಪ್ರಭೇದಗಳ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮತ್ತು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಿಗಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದ ಕ್ರಿಯಾ ಯೋಜನೆಗಳು ಮತ್ತು ಫೀಲ್ಡ್ ಗೈಡ್‌ಗಳನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು.

ಈ ಪ್ರಭೇದ-ಕೇಂದ್ರಿತ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಉಪಕ್ರಮಗಳು ಅರಣ್ಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿ, ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮರುಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಆವಾಸಸ್ಥಾನದ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ವಿಶಾಲವಾದ ಭೂದೃಶ್ಯ-ಮಟ್ಟದ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದಿಂದ ಬೆಂಬಲಿತವಾಗಿದೆ. ವನ್ಯಜೀವಿಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಹೊದಿಕೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದು ಎರಡನ್ನೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಅನುಸರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದು, ಇದು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಪರಿಸರ ಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮರುಸ್ಥಾಪನೆ

ಭಾರತದ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ, ಕಾಳ್ಗಿಚ್ಚು, ಆವಾಸಸ್ಥಾನದ ಅವನತಿ, ಕರಾವಳಿ ಸವೆತ ಮತ್ತು ಯೋಜಿತವಲ್ಲದ ಭೂ ಬಳಕೆಯಿಂದಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಒತ್ತಡಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿವೆ. ಪರಿಸರ ಅವನತಿಯು ನೇರವಾಗಿ ಜಲ ಭದ್ರತೆ, ಜೀವನೋಪಾಯ ಮತ್ತು ವಿಪತ್ತು ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವದ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಗುರುತಿಸಿರುವ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು, ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ರಕ್ಷಣೆ, ಮರುಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ-ನಿರೋಧಕತೆಯ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಬಹು-ಪದರದ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಈ ವಿಧಾನವು ಭೂಮಂಡಲದ, ಕರಾವಳಿ ಮತ್ತು ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶದ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಾದ್ಯಂತ ಭೂದೃಶ್ಯ-ಮಟ್ಟದ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ-ಚಾಲಿತ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮತ್ತು ಉದ್ದೇಶಿತ ಆವಾಸಸ್ಥಾನ ಚೇತರಿಕೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.

ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಜೀವಗೋಳ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು

ಭಾರತದ ಭೂಮಂಡಲದ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಪ್ರಬಲವಾದ ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಜಾಲವನ್ನು ಆಧರಿಸಿವೆ. ದೇಶವು ಪ್ರಸ್ತುತ 91,425 ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ 18 ಅಧಿಸೂಚಿತ ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ 13 ಯುನೆಸ್ಕೋ ದ ವಿಶ್ವ ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಜಾಲದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2025 ರಲ್ಲಿ ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದ 'ಕೋಲ್ಡ್ ಡೆಸರ್ಟ್' (ಶೀತ ಮರುಭೂಮಿ) ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಈ ಜಾಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಭಾರತದ ಜಾಗತಿಕ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಹೆಜ್ಜೆಯು ಮತ್ತಷ್ಟು ಬಲಗೊಂಡಿದೆ.[20]

ಹವಾಮಾನ ವೈಪರೀತ್ಯದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಅಪಾಯಗಳಿಂದ ಅರಣ್ಯ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು, ಭಾರತವು ಸಮಗ್ರವಾದ ಕಾಳ್ಗಿಚ್ಚು ತಡೆಗಟ್ಟುವಿಕೆ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ. ಭಾರತೀಯ ಅರಣ್ಯ ಸಮೀಕ್ಷೆ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಉಪಗ್ರಹ ಆಧಾರಿತ ನೈಜ-ಸಮಯದ ಬೆಂಕಿ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇದು ಎಸ್‌ಎಮ್‌ಎಸ್ ಮತ್ತು ಇಮೇಲ್ ಮೂಲಕ ಎಚ್ಚರಿಕೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ದೇಶಾದ್ಯಂತ ನಡೆಯುವ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚುವ 24×7 ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನಿಯಂತ್ರಣ ಕೊಠಡಿಯ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.[21][22]

ಏಕ್ ಪೇಡ್ ಮಾ ಕೆ ನಾಮ್ (ತಾಯಿಯ ಹೆಸರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗಿಡ ಅಭಿಯಾನ)[23]

ದೇಶವ್ಯಾಪಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದ ಅಭಿಯಾನವಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾದ 'ಏಕ್ ಪೇಡ್ ಮಾ ಕೆ ನಾಮ್' (ತಾಯಿಯ ಹೆಸರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗಿಡ) ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು, ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುವ ಜೊತೆಗೆ ತಮ್ಮ ತಾಯಂದಿರಿಗೆ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸಲು ಒಂದು ಗಿಡವನ್ನು ನೆಡುವಂತೆ ನಾಗರಿಕರನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತದೆ.

'ಏಕ್ ಪೇಡ್ ಮಾ ಕೆ ನಾಮ್' ಅಭಿಯಾನವು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಜನಕೇಂದ್ರಿತ ಪರಿಸರ ಚಳುವಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದೆ. 31 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2025 ರವರೆಗೆ ಒಟ್ಟು 262.4 ಕೋಟಿ ಸಸಿಗಳನ್ನು ಈ ಅಭಿಯಾನದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನೆಡಲಾಗಿದೆ.[24]

ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು

ಅರಣ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್‌ಗಳಲ್ಲದೆ, ಭಾರತದ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರವು ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ಇವು ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ಜಲ ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸುತ್ತವೆ.

ಚಂಡಮಾರುತಗಳು, ಉಬ್ಬರವಿಳಿತದ ಅಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿ ಸವೆತದ ವಿರುದ್ಧ ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್‌ಗಳು ನೈಸರ್ಗಿಕ ತಡೆಗೋಡೆಗಳಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗುರುತಿಸಿರುವ ಭಾರತವು, 'ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್ ಇನಿಶಿಯೇಟಿವ್ ಫಾರ್ ಶೋರ್‌ಲೈನ್ ಹ್ಯಾಬಿಟಾಟ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಟ್ಯಾಂಜಿಬಲ್ ಇನ್ಕಮ್ಸ್' ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರುತ್ತಿದೆ. 2025 ರಲ್ಲಿ, ಈ ಉಪಕ್ರಮದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ 4,536 ಹೆಕ್ಟೇರ್[25] ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್‌ಗಳನ್ನು ಪುನಶ್ಚೇತನಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದ ನೆಡುತೋಪು ಹಾಗೂ ಮರುಸ್ಥಾಪನೆಗಾಗಿ (13 ರಾಜ್ಯಗಳು/ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ್ಯಂತ) 22,560 ಹೆಕ್ಟೇರ್[26] ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಗಮನಾರ್ಹ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದೆ. 2014 ರಲ್ಲಿ 26 ಇದ್ದ ರಾಮ್‌ಸರ್ ತಾಣಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ, 2025 ರಲ್ಲಿ ಘೋಷಿಸಲಾದ 11 ಹೊಸ ತಾಣಗಳೂ ಸೇರಿದಂತೆ[27], 31 ಜನವರಿ 2026 ರ ವೇಳೆಗೆ ಒಟ್ಟು 98 ಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದೆ. ಇದು ಈಗ ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮತ್ತು ತಾಣಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ.[28] ಇತ್ತೀಚಿನ ಸೇರ್ಪಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಪಾಟ್ನಾ ಪಕ್ಷಿಧಾಮ ಮತ್ತು ಗುಜರಾತ್‌ನ ಛಾರಿ-ಧಂಡ್ ಸೇರಿವೆ. ನಗರ ಪ್ರದೇಶದ ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಬಲಪಡಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ, ಉದಯಪುರ ಮತ್ತು ಇಂದೋರ್ ಭಾರತದ ಮೊದಲ 'ರಾಮ್‌ಸರ್-ಮಾನ್ಯತೆ ಪಡೆದ ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶ ನಗರಗಳಾಗಿ' ಹೊರಹೊಮ್ಮಿವೆ.[29][30]

ಕರಾವಳಿ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕರಾವಳಿ ಮಿಷನ್ ಮೂಲಕ ಬಲಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ, ಇದನ್ನು 2025-31ರ ಅವಧಿಗೆ ₹767 ಕೋಟಿ ಹಂಚಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ.[31] ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರಿಯಾ ಯೋಜನೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾದ ಈ ಮಿಷನ್, ಸಮಗ್ರ ಕರಾವಳಿ ವಲಯ ನಿರ್ವಹಣೆ, ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮರುಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯ ಆಧಾರಿತ ರೂಪಾಂತರದ ಮೂಲಕ ಭಾರತದ ಕರಾವಳಿಯ ಹವಾಮಾನ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್‌ಗಳು, ಹವಳದ ದಿಬ್ಬಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಕರಾವಳಿ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ನೈಸರ್ಗಿಕ ತಡೆಗೋಡೆಗಳಾಗಿ ಸಂರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಕರಾವಳಿ ಸವೆತ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟ ಏರಿಕೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸುವುದು, ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಸಮತೋಲಿತ ಕರಾವಳಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸುಸ್ಥಿರ ಜೀವನೋಪಾಯವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವತ್ತ ಗಮನಹರಿಸುತ್ತದೆ.

ಬ್ಲೂ ಫ್ಲ್ಯಾಗ್ ಬೀಚ್‌ಗಳು ಸ್ವಚ್ಛತೆ, ನೀರಿನ ಗುಣಮಟ್ಟ, ಸುರಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಂಡಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕರಾವಳಿ ತಾಣಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣವನ್ನು 'ಫೌಂಡೇಶನ್ ಫಾರ್ ಎನ್ವಿರಾನ್ಮೆಂಟಲ್ ಎಜುಕೇಶನ್' ನೀಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಪರಿಸರ, ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ ಸಚಿವಾಲಯವು ಸಮಗ್ರ ಕರಾವಳಿ ವಲಯ ನಿರ್ವಹಣಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.[32] ಭಾರತವು 18 ಕಡಲತೀರಗಳಿಗೆ ಬ್ಲೂ ಫ್ಲ್ಯಾಗ್ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಈ ಕಡಲತೀರಗಳು 7 ಕರಾವಳಿ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು 4 ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿವೆ. ಈ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣವನ್ನು 2025-26ರ ಹಂಗಾಮಿನ ವೇಳೆಗೆ ಸಾಧಿಸಲಾಗಿದೆ.[33]

ಮಾನವ-ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂಘರ್ಷ ನಿರ್ವಹಣೆ[34][35] ಮಾನವರು ಮತ್ತು ವನ್ಯಜೀವಿಗಳ ನಡುವೆ ಸಾಮರಸ್ಯದ ಸಹಬಾಳ್ವೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು, ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯ್ದೆಯಡಿ ಮಾನವ-ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕುರಿತು ಸಚಿವಾಲಯವು ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸಲಹೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ಈ ಸಲಹೆಗಳು ಸಮನ್ವಯದ ಕ್ರಮ, ಸಂಘರ್ಷದ ಹಾಟ್‌ಸ್ಪಾಟ್‌ಗಳ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಕ್ಷಿಪ್ರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ತಂಡಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆಯನ್ನು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಜಿಲ್ಲಾ ಮಟ್ಟದ ಸಮಿತಿಗಳು ಪರಿಹಾರ ಧನವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸಾವು ಹಾಗೂ ಗಾಯದ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ 24 ಗಂಟೆಗಳ ಒಳಗೆ ಪರಿಹಾರ ಪಾವತಿಯನ್ನು ಸರ್ಕಾರವು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

2025ರ ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಪ್ತಾಹದ (ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2-8) ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ 'ಮಾನವ-ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂಘರ್ಷ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಶ್ರೇಷ್ಠತಾ ಕೇಂದ್ರ' ಮತ್ತು "ಹುಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಹೊರಗಿನ ಹುಲಿಗಳು" ಎಂಬ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು.

ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅದು ಅಂತರ್ಗತ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮಾನತೆಯೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟವಾಗಿ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ತೋರಿಸಿಕೊಡುತ್ತವೆ. ಹವಾಮಾನ ಕ್ರಿಯೆ, ಸಮುದಾಯದ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಹಬಾಳ್ವೆಯ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರಗಳನ್ನು ವಿಶಾಲವಾದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಚೌಕಟ್ಟಿನೊಳಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಭಾರತವು ಪರಿಸರ ಉಸ್ತುವಾರಿಯನ್ನು ಸುಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಸಮಾನ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಉದ್ದೇಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತಿದೆ.

ಭಾರತವು ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮರುಸ್ಥಾಪನೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯು ಪರಿಸರ ಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಲಾಭಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಆಳವಾದ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಬೆದರಿಕೆಯನ್ನು ಒಡ್ಡುತ್ತಲೇ ಇದೆ. ಏರುತ್ತಿರುವ ತಾಪಮಾನ, ತೀವ್ರ ಹವಾಮಾನ ವಿದ್ಯಮಾನಗಳ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಆವರ್ತನ, ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಮಳೆ ಮಾದರಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟ ಏರಿಕೆಯು ಈಗಾಗಲೇ ಅರಣ್ಯಗಳು, ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕರಾವಳಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯಗಳ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಹೇರುತ್ತಿವೆ. ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಅತ್ಯಗತ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅವು ಇಂಧನ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿನ ಆಳವಾದ ರಚನಾತ್ಮಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪಥಗಳ ಬೆಂಬಲವಿಲ್ಲದೆ ಸಾಲುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಹವಾಮಾನ ಕ್ರಿಯೆಯು ಹವಾಮಾನ ಅಪಾಯಗಳ ಸನ್ನದ್ಧತೆಯನ್ನು, ಸ್ವಚ್ಛ ಇಂಧನ ವಿಸ್ತರಣೆ, ಕಡಿಮೆ-ಇಂಗಾಲದ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳು ಮತ್ತು ನೀತಿ ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಮೂಲಕ ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಶಮನದೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ.

ಹವಾಮಾನ ಮತ್ತು ವ್ಯೂಹಾತ್ಮಕ ನೀತಿ ಚೌಕಟ್ಟುಗಳು

ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರಿಯಾ ಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಒಂಬತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಿಷನ್‌ಗಳು: NAPCC ಭಾರತದ ಹವಾಮಾನ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರಕ್ಕೆ ಸಮಗ್ರವಾದ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಸೌರ ಇಂಧನ, ಇಂಧನ ದಕ್ಷತೆ, ಸುಸ್ಥಿರ ಆವಾಸಸ್ಥಾನ, ನೀರು, ಹಿಮಾಲಯದ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು, ಹಸಿರು ಭಾರತ, ಸುಸ್ಥಿರ ಕೃಷಿ, ವ್ಯೂಹಾತ್ಮಕ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ನಂತರ ಸೇರ್ಪಡಿಸಲಾದ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಮಿಷನ್‌ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಈ ಅಭಿಯಾನಗಳು, ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಶಮನದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಆಯಾ ವಲಯಗಳ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜಿಸುತ್ತವೆ.[36]

ಪ್ಯಾರಿಸ್ ಒಪ್ಪಂದದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸಿದ ಕೊಡುಗೆ: ತನ್ನ ನವೀಕರಿಸಿದ ಎನ್‌ಡಿಸಿ (2022) ಯಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು 2030 ರ ವೇಳೆಗೆ ಒಟ್ಟು ಆಂತರಿಕ ಉತ್ಪನ್ನದ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆಯ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು 2005 ರ ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ 45% ರಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು 2030 ರ ವೇಳೆಗೆ ಪಳೆಯುಳಿಕೆ ರಹಿತ ಇಂಧನ ಮೂಲಗಳಿಂದ ಸುಮಾರು 50% ರಷ್ಟು ಸಂಚಿತ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಬದ್ಧವಾಗಿದೆ.[37] ಜೂನ್ 2025 ರ ವೇಳೆಗೆ, ಭಾರತವು ಈಗಾಗಲೇ 2005 ಮತ್ತು 2020 ರ ನಡುವೆ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆಯ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಸುಮಾರು 36% ರಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿದೆ ಮತ್ತು ನಿಗದಿತ ಸಮಯಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ 50% ಪಳೆಯುಳಿಕೆ ರಹಿತ ವಿದ್ಯುತ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಗುರಿಯನ್ನು ಮೀರಿದೆ.[38][39][40]
ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಕಡಿಮೆ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರ: 2022 ರಲ್ಲಿ ಯುಎನ್‌ಎಫ್‌ಸಿಸಿಸಿ ಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಲಾದ ಭಾರತದ ಎಲ್‌ಟಿ-ಲೆಡ್ಸ್‌, 2070 ರ ವೇಳೆಗೆ ಶೂನ್ಯ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ಹಾದಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.[41][42]
ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಸಿರು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಮಿಷನ್ ಮತ್ತು ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಇಂಧನ ವಿಸ್ತರಣಾ ಗುರಿಗಳು: 2023 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಸಿರು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಮಿಷನ್, ಭಾರತವನ್ನು ಹಸಿರು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಉತ್ಪಾದನೆ, ಬಳಕೆ ಮತ್ತು ರಫ್ತಿನ ಜಾಗತಿಕ ಕೇಂದ್ರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು 2030 ರ ವೇಳೆಗೆ ವಾರ್ಷಿಕ 5 ಮಿಲಿಯನ್ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.[43] 2030 ರ ವೇಳೆಗೆ 500 GW ಪಳೆಯುಳಿಕೆ ರಹಿತ ಇಂಧನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದುವ ಗುರಿಯೊಂದಿಗೆ, ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಇಂಧನದ ತ್ವರಿತ ಅಳವಡಿಕೆಯು ಇದಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡುತ್ತಿದೆ.[44][45]

ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ಈ ಕ್ರಮಗಳು ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಸಂರಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಹವಾಮಾನ ಕ್ರಿಯೆಯತ್ತ ಭಾರತದ ಹಾದಿಯನ್ನು ಭದ್ರಪಡಿಸುತ್ತವೆ.

ಮಿಷನ್ ಲೈಫ್

ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯು ಜಲ ಭದ್ರತೆ, ಜೀವನೋಪಾಯ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿರತೆಗೆ ಗಂಭೀರ ಅಪಾಯಗಳನ್ನು ಒಡ್ಡುತ್ತದೆ. ಸಕಾಲಿಕ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ, 2050 ರ ವೇಳೆಗೆ ಸುಮಾರು ಮುನ್ನೂರು ಕೋಟಿ (3 ಬಿಲಿಯನ್) ಜನರು ನೀರಿನ ಅಭಾವವನ್ನು ಎದುರಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ಆರ್ಥಿಕತೆಯು ಒಟ್ಟು ಆಂತರಿಕ ಉತ್ಪನ್ನದ ಶೇಕಡಾ 18 ರಷ್ಟು ಕುಸಿಯಬಹುದು ಎಂದು ಜಾಗತಿಕ ಅಂದಾಜುಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಬೃಹತ್ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಜನರ ನಡವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ ತರುವುದು ಗಮನಾರ್ಹ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಲ್ಲದು. ಒಂದು ವೇಳೆ ನೂರು ಕೋಟಿ (1 ಬಿಲಿಯನ್) ಜನರು ಸುಸ್ಥಿರ ಜೀವನಶೈಲಿಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ಜಾಗತಿಕ ಇಂಗಾಲದ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆಯು ಸರಿಸುಮಾರು ಶೇಕಡಾ 20 ರಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಯಾಗಬಹುದು.[46]

ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ 'ಮಿಷನ್ ಲೈಫ್' (ಪರಿಸರಕ್ಕಾಗಿ ಜೀವನಶೈಲಿ) ಅಭಿಯಾನವು, ಹವಾಮಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಜಾಗೃತಿಯುಳ್ಳ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯದ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ. ಮಿಷನ್ ಲೈಫ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಡಿಸೆಂಬರ್ 2025 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ 34 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಆರು ಕೋಟಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರು ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು 4.96 ಕೋಟಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.[47]

ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹವಾಮಾನ ಬದ್ಧತೆಗಳು ಮತ್ತು ಬಹುಪಕ್ಷೀಯ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆ

ಭಾರತದ ಆಂತರಿಕ ಪ್ರಗತಿಯು ನಿರಂತರ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯಿಂದ ಬೆಂಬಲಿತವಾಗಿದೆ. ಪ್ಯಾರಿಸ್ ಒಪ್ಪಂದದ 6ನೇ ವಿಧಿಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಇಂಗಾಲದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸಲು, ಭಾರತವು 'ಪ್ಯಾರಿಸ್ ಒಪ್ಪಂದದ 6ನೇ ವಿಧಿಯ ಅನುಷ್ಠಾನಕ್ಕಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನಿಯೋಜಿತ ಸಂಸ್ಥೆ'ಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವಾಗಿ ನೇಮಿಸಿದೆ.[48]

ನವೆಂಬರ್ 2025 ರಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಜಿಲ್‌ನ ಬೆಲೆಮ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ UNFCCC COP30 ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ತನ್ನ ಹವಾಮಾನ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿತು ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಬದ್ಧತೆಗಳಿಂದ ಅನುಷ್ಠಾನದತ್ತ ಸಾಗುವ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳಿತು. ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಗೆ ಸುಧಾರಿತ ಹವಾಮಾನ ಹಣಕಾಸು ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ವರ್ಗಾವಣೆಯ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಭಾರತ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿತು. ಅಲ್ಲದೆ, ಬ್ರೆಜಿಲ್‌ನ 'ಟ್ರಾಪಿಕಲ್ ಫಾರೆಸ್ಟ್ ಫಾರೆವರ್ ಫೆಸಿಲಿಟಿ' ಅನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವ ಉಪಕ್ರಮವನ್ನು ಭಾರತವು ಸ್ವಾಗತಿಸಿತು ಮತ್ತು ವೀಕ್ಷಕ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿ ಅದಕ್ಕೆ ಸೇರ್ಪಡೆಗೊಂಡಿತು.[49]

"ಒಂದೇ ಜಗತ್ತು, ಒಂದೇ ಸೂರ್ಯ, ಒಂದೇ ಗ್ರಿಡ್" ಎಂಬ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸೌರ ಒಕ್ಕೂಟದ ಮೂಲಕ ಭಾರತವು ಜಾಗತಿಕ ಸೌರ ಸಹಕಾರವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತಲೇ ಇದೆ. ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2025 ರಲ್ಲಿ ನವದೆಹಲಿಯ ಭಾರತ್ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಎಂಟನೇ ಐಎಸ್‌ಎ ಅಸೆಂಬ್ಲಿಯು 550 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು ಮತ್ತು 30 ಮಂತ್ರಿ ಮಟ್ಟದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಯಿತು, ಇದು ಸ್ವಚ್ಛ ಇಂಧನ ಪರಿವರ್ತನೆಗೆ ಜಾಗತಿಕ ಬದ್ಧತೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿತು.[50]

ಮಾಂಟ್ರಿಯಲ್ ಪ್ರೋಟೋಕಾಲ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಓಝೋನ್ ಪದರಕ್ಕೆ ಹಾನಿ ಮಾಡುವ ಪ್ರಮುಖ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನಿಗದಿತ ಸಮಯಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ಹಂತ ಹಂತವಾಗಿ ತೆಗೆದುಹಾಕುವ ಮೂಲಕ ಭಾರತವು ಬಲವಾದ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದೆ.[51][52][53] 2021 ರಲ್ಲಿ ಕಿಗಾಲಿ ತಿದ್ದುಪಡಿಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದ ನಂತರ, ಭಾರತವು ಹೈಡ್ರೋಫ್ಲೋರೋಕಾರ್ಬನ್‌ಗಳ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಹಂತ ಹಂತವಾಗಿ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಮುನ್ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. 2025 ರ ವೇಳೆಗೆ, ಭಾರತವು ಹೈಡ್ರೋಕ್ಲೋರೋಫ್ಲೋರೋಕಾರ್ಬನ್‌ಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ 67.5 ಪ್ರತಿಶತ ಕಡಿತವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದೆ.[54]

ಭಾರತದ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹವಾಮಾನ ಬದ್ಧತೆಗಳು ಅಳೆಯಬಹುದಾದ ದೇಶೀಯ ಕ್ರಮಗಳ ಮೂಲಕ ಬಲಗೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ. ಬಹುಪಕ್ಷೀಯ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯು ನಿರ್ದೇಶನ ಮತ್ತು ಸಹಕಾರವನ್ನು ನೀಡಿದರೆ, ದೇಶದೊಳಗಿನ ಅನುಷ್ಠಾನವು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ರಚನಾತ್ಮಕ ರೂಪಾಂತರವನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ಜಾಗತಿಕ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅನುಷ್ಠಾನದ ನಡುವಿನ ಈ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯು ಭಾರತದ ವೇಗವರ್ಧಿತ ಸ್ವಚ್ಛ ಇಂಧನ ವಿಸ್ತರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ.

ಚ್ಛ ಇಂಧನ ವಿಸ್ತರಣೆ ಮತ್ತು ರಚನಾತ್ಮಕ ಇಂಧನ ಪರಿವರ್ತನೆ

ಭಾರತದ ಸ್ವಚ್ಛ ಇಂಧನ ವಿಸ್ತರಣೆಯು ಪಳೆಯುಳಿಕೆ ಇಂಧನ ಅವಲಂಬನೆಯಿಂದ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ, ಕಡಿಮೆ-ಇಂಗಾಲದ ಮೂಲಗಳತ್ತ ನಿರ್ಣಾಯಕ ರಚನಾತ್ಮಕ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯ ಚೌಕಟ್ಟಿನ ಸಮಾವೇಶದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿನ ಬದ್ಧತೆಗಳು ಮತ್ತು ದೇಶೀಯ ಸುಧಾರಣೆಗಳಿಂದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ಪರಿವರ್ತನೆಯು ಇಂಧನ ಭದ್ರತೆ, ಸುಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

2025 ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ತನ್ನ 2030 ರ ಗುರಿಗಿಂತ ಐದು ವರ್ಷ ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ, ಪಳೆಯುಳಿಕೆ ರಹಿತ ಇಂಧನ ಮೂಲಗಳಿಂದ ಶೇಕಡಾ 50 ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಚಿತ ಸ್ಥಾಪಿತ ವಿದ್ಯುತ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದೆ.[55]

31 ಜನವರಿ 2026 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಸ್ಥಾಪಿತ ವಿದ್ಯುತ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು 520,510.95 ಮೆಗಾವ್ಯಾಟ್‌ ಆಗಿದೆ. ಇದು ಪಳೆಯುಳಿಕೆ ಇಂಧನಗಳಿಂದ 248,541.62 ಮೆಗಾವ್ಯಾಟ್‌ ಮತ್ತು ಪಳೆಯುಳಿಕೆ ರಹಿತ ಮೂಲಗಳಿಂದ 271,969.33 ಮೆಗಾವ್ಯಾಟ್‌ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಪಳೆಯುಳಿಕೆ ರಹಿತ ಘಟಕವು 8,780 ಮೆಗಾವ್ಯಾಟ್‌ ಪರಮಾಣು ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು 263,189.33 ಮೆಗಾವ್ಯಾಟ್‌ ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಇಂಧನವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.[56]

ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಇಂಧನ ಸಂಸ್ಥೆಯ ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಇಂಧನ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳು 2025 ರ ಪ್ರಕಾರ (ಡಿಸೆಂಬರ್ 2024 ರವರೆಗಿನ ದತ್ತಾಂಶದೊಂದಿಗೆ), ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ಭಾರತವು ಸ್ಥಾಪಿತ ಸೌರಶಕ್ತಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ 3ನೇ ಸ್ಥಾನ, ಪವನ ಶಕ್ತಿ (ಗಾಳಿ ಇಂಧನ) ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ 4ನೇ ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಇಂಧನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ 4ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ.[57] ಈ ಪರಿವರ್ತನೆಯು ಎಲ್ಲಾ ಹಂತಗಳಲ್ಲೂ ಗೋಚರಿಸುತ್ತಿದೆ. 09 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2022 ರಂದು, ಗುಜರಾತ್‌ನ ಮೊಧೇರಾ ಭಾರತದ ಮೊದಲ 24x7 ಸೌರಶಕ್ತಿ ಚಾಲಿತ ಗ್ರಾಮವಾಯಿತು[58], ಇದು ಸಂಯೋಜಿತ ಸೌರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಮೂಲಕ ದಿನದ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಗಂಟೆಯೂ ಸ್ವಚ್ಛ ಇಂಧನ ಪೂರೈಕೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ. ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಓಂಕಾರೇಶ್ವರ ತೇಲುವ ಸೌರ ಉದ್ಯಾನವು (04 ಜನವರಿ 2025 ರಂತೆ) ಭಾರತದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ಏಷ್ಯಾದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ತೇಲುವ ಸೌರ ಉದ್ಯಾನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.[59] ಇಂತಹ ಯೋಜನೆಗಳು ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ನವೀನ ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಇಂಧನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತವೆ.

ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ವಿಸ್ತರಣೆಗೆ ಪೂರಕವಾಗಿ ಇಂಧನ ದಕ್ಷತೆಯ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ. ವಿದ್ಯುತ್ ವಲಯದ ಪ್ರತಿ ಯುನಿಟ್ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ಹೊರಸೂಸುವ $CO_2$ ಪ್ರಮಾಣವು 2015-16ರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ₹ ಕೋಟಿಗೆ 61.45 ಟನ್ ಇದ್ದದ್ದು, 2022-23ರ ವೇಳೆಗೆ ಪ್ರತಿ ₹ ಕೋಟಿಗೆ 40.52 ಟನ್ ಗೆ ಇಳಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಹಾದಿ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ.[60]

ದಕ್ಷತೆಯ ಈ ಲಾಭಗಳು ಎಲ್ಲಾ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆ ಕಡಿತವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ನೀತಿಗಳಿಂದ ಬೆಂಬಲಿತವಾಗಿವೆ. ಈ ವೇಗವನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳಲು, ಭಾರತದ ಹವಾಮಾನ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರವು ನಿಯಂತ್ರಕ ಚೌಕಟ್ಟುಗಳನ್ನು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಆಧಾರಿತ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನಗಳು ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ-ಇಂಗಾಲದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯತ್ತ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ವೇಗಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಇಂಗಾಲದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು, ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪರಿವರ್ತನೆ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಹಣಕಾಸು ಕಾರ್ಯವಿಧಾನಗಳು

ಭಾರತದ ಹವಾಮಾನ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರವು ನಿಯಂತ್ರಣ, ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನಗಳು ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇಂಗಾಲದ ಕ್ರೆಡಿಟ್ ವ್ಯಾಪಾರ ಯೋಜನೆ ಯ ಅನುಷ್ಠಾನವು ಭಾರತೀಯ ಇಂಗಾಲದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಚೌಕಟ್ಟಿನ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ದೇಶೀಯ ಇಂಗಾಲದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯು ಜಾಗತಿಕ ಪದ್ಧತಿಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಅನುಸರಣೆ ಮತ್ತು ಆಫ್‌ಸೆಟ್ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಳೆಯಬಹುದಾದ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆ ಕಡಿತವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ.

ಜನವರಿ 2026 ರಲ್ಲಿ, ಸರ್ಕಾರವು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ವಲಯಗಳಿಗೆ ಹಸಿರುಮನೆ ಅನಿಲ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆಯ ತೀವ್ರತೆಯ ಗುರಿಗಳನ್ನು ಅಧಿಸೂಚಿಸಿದೆ. ಈ ವಿಸ್ತರಣೆಯೊಂದಿಗೆ, ಪ್ರಮುಖ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆ-ತೀವ್ರ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಾದ್ಯಂತ 490 ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಈಗ ಇದರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿವೆ. ಇದು ಪಾರದರ್ಶಕತೆ, ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ವಲಯವಾರು ಇಂಗಾಲದ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆ ಕಡಿತವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.[61]

ಕಾರ್ಬನ್ ಕ್ಯಾಪ್ಚರ್, ಯುಟಿಲೈಸೇಶನ್ ಅಂಡ್ ಸ್ಟೋರೇಜ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಇಂಗಾಲದ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್ ಅನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ, ಮರುಬಳಕೆ ಮಾಡುವ ಅಥವಾ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಡುವ ಮೂಲಕ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಪ್ರಮುಖ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದೆ. ಕೇಂದ್ರ ಬಜೆಟ್ 2026-27 ರಲ್ಲಿ ರಾಸಾಯನಿಕ ಮತ್ತು ಭಾರೀ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆ-ತೀವ್ರ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಸಿಯುಎಸ್‌ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಐದು ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಗೆ ₹20,000 ಕೋಟಿ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.[62] ಈ ಹಂಚಿಕೆಯು ಇಂಗಾಲ ನಿರ್ವಹಣಾ ಪರಿಹಾರಗಳ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ.

ಇಂಗಾಲದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಇಂಗಾಲದ ಕಡಿತ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನಗಳು ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆ ಕಡಿತವನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿದ್ದರೆ, ಪರಿಸರ ಆಡಳಿತವು ತಕ್ಷಣದ ಮಾಲಿನ್ಯದ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಆಧಾರಿತ ಹವಾಮಾನ ಸಾಧನಗಳು ಗಾಳಿ, ನೀರು ಮತ್ತು ತ್ಯಾಜ್ಯ ಮಾಲಿನ್ಯವನ್ನು ಮೂಲದಲ್ಲಿಯೇ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ನಿಯಂತ್ರಕ ಸುರಕ್ಷತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ, ಇಂಗಾಲದ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆ ಕಡಿತವು ಕೇವಲ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ನಡೆಯದೆ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಪ್ರಯೋಜನಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ವಿಶಾಲವಾದ ಪರಿಸರ ನಿರ್ವಹಣಾ ಚೌಕಟ್ಟಿನ ಭಾಗವಾಗಿ ನಡೆಯುವುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಮಾಲಿನ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಣದಿಂದ ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯತ್ತ

ಭಾರತದ ಪರಿಸರ ನಿರ್ವಹಣೆಯು ಬಲವಾದ ಕಾನೂನು ಚೌಕಟ್ಟಿನಿಂದ ಬೆಂಬಲಿತವಾಗಿದೆ.

ಜಲ (ಮಾಲಿನ್ಯ ತಡೆಗಟ್ಟುವಿಕೆ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣ) ಕಾಯ್ದೆ, 1974 ಮತ್ತು ವಾಯು (ಮಾಲಿನ್ಯ ತಡೆಗಟ್ಟುವಿಕೆ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣ) ಕಾಯ್ದೆ, 1981 ಮಾಲಿನ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಬಗ್ಗೆ ಗಮನಹರಿಸುತ್ತವೆ. ಎನ್‌ಸಿಆರ್ ಮತ್ತು ಪಕ್ಕದ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಾಯು ಗುಣಮಟ್ಟ ನಿರ್ವಹಣಾ ಆಯೋಗದ ಕಾಯ್ದೆ, 2021 ವಾಯು ಗುಣಮಟ್ಟದ ಆಡಳಿತಕ್ಕಾಗಿ ಸಮನ್ವಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ.[63]

ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಸಮನ್ವಯದೊಂದಿಗೆ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರ ಮಾಲಿನ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮಂಡಳಿ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಮಾಲಿನ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮಂಡಳಿಗಳು ಅಥವಾ ಮಾಲಿನ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಣ ಸಮಿತಿಗಳು ಜಾರಿಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತವೆ. ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಚೌಕಟ್ಟುಗಳು ಪರಿಸರ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಅಳೆಯಬಹುದಾದ ಫಲಿತಾಂಶಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲು ಅಡಿಪಾಯವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಆದ್ಯತೆಯ ಮಾಲಿನ್ಯದ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಸಮನ್ವಯ ಮತ್ತು ಕಾಲಮಿತಿಯೊಳಗೆ ಎದುರಿಸುವ ಉದ್ದೇಶಿತ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಮೂಲಕ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ್ವಚ್ಛ ಗಾಳಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಮಾಲಿನ್ಯ ಕಡಿತ

ಪರಿಸರ, ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ ಸಚಿವಾಲಯವು ಜನವರಿ 2019 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ವಚ್ಛ ಗಾಳಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ, 130 ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ವಾಯು ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.[64]

ನಗರಗಳು ರಸ್ತೆ ಧೂಳು, ವಾಹನ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆ, ತ್ಯಾಜ್ಯ ಸುಡುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಮಾಲಿನ್ಯವನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಉದ್ದೇಶಿತ ಸ್ವಚ್ಛ ಗಾಳಿ ಕ್ರಿಯಾ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರುತ್ತವೆ. 2017-18ರ ಮೂಲಭೂತ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ, 130 ನಗರಗಳಲ್ಲಿ 103 ನಗರಗಳು 2024-25ರಲ್ಲಿ ಪಿಎಂ 10 ಸಾಂದ್ರತೆಯಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಣೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿವೆ. 64 ನಗರಗಳು 20% ಕಡಿತವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದರೆ, 25 ನಗರಗಳು 40% ಕಡಿತವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿವೆ.[65]

ಉದ್ದೇಶಿತ ವಾಯು ಗುಣಮಟ್ಟದ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ದ್ವಿತೀಯಕ ಪರಿಸರ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉಪ-ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವತ್ತ ಗಮನ ಹರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಾರುಬೂದಿಯ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವುದು ಈ ಸಮಗ್ರ ಮಾಲಿನ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಣ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿದೆ.

ಹಾರುಬೂದಿ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಬಳಕೆ

ಹಾರುಬೂದಿಯನ್ನು ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಲ್ಲದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಲೇವಾರಿ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಭೂಮಿಯ ಸವಕಳಿ, ಆರೋಗ್ಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಶ್ವಾಸಕೋಶಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಣಗಳು ಹಾಗೂ ವಿಷಕಾರಿ ಅಂಶಗಳ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಿಂದಾಗಿ ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಅಪಾಯಗಳು ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

ಪರಿಸರ, ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ ಸಚಿವಾಲಯವು, ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಮತ್ತು ಲಿಗ್ನೈಟ್ ಆಧಾರಿತ ಶಾಖೋತ್ಪನ್ನ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರಗಳು ನಿಗದಿತ ಕಾಲಮಿತಿಯೊಳಗೆ 100% ಹಾರುಬೂದಿ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದನ್ನು ಕಡ್ಡಾಯಗೊಳಿಸಿದೆ, ಇದು ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿ ಅಂತಿಮ ಬಳಕೆಯ ಅನ್ವಯಿಕೆಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ.

2024-25ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು 340 ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್‌ಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಹಾರುಬೂದಿಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ 332.63 ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್ ಅನ್ನು ಲಾಭದಾಯಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ.

ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾದ ಒಟ್ಟು ಹಾರುಬೂದಿಯಲ್ಲಿ:

32% ರಸ್ತೆಗಳು ಮತ್ತು ಫ್ಲೈಓವರ್‌ಗಳ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ,
27% ಸಿಮೆಂಟ್ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು
14% ಇಟ್ಟಿಗೆ ಹಾಗೂ ಟೈಲ್ಸ್‌ಗಳ ತಯಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ.

ತ್ಯಾಜ್ಯ ಮರುಬಳಕೆ ವಿಸ್ತರಣೆ

ಭಾರತವು ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣಾ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಬಲಪಡಿಸಿದೆ. ತ್ಯಾಜ್ಯ ಮರುಬಳಕೆ ಘಟಕಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು 2019-20ರಲ್ಲಿ 829 ಇದ್ದದ್ದು 2024-25ರ ವೇಳೆಗೆ 3,036 ಕ್ಕೆ ಏರಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಮರುಬಳಕೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಗುರಿ 12 (SDG 12) ಅನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ.[66]

ವಿಸ್ತರಿತ ಉತ್ಪಾದಕರ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ

ಪರಿಸರ, ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ ಸಚಿವಾಲಯವು ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಪ್ಯಾಕೇಜಿಂಗ್, ಇ-ತ್ಯಾಜ್ಯ, ಟೈರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಟರಿಗಳಿಗಾಗಿ ಇಪಿಆರ್ ಚೌಕಟ್ಟುಗಳನ್ನು ಅಧಿಸೂಚಿಸಿದೆ. ಈ ಚೌಕಟ್ಟುಗಳು ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತವೆ.

ಡಿಸೆಂಬರ್ 2025 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, 71,401 ಉತ್ಪಾದಕರು ಮತ್ತು 4,447 ಮರುಬಳಕೆದಾರರು (recyclers) ನೋಂದಾಯಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು 375.11 ಲಕ್ಷ ಟನ್ ತ್ಯಾಜ್ಯದ ಮರುಬಳಕೆಗೆ ಅನುಕೂಲ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಒಟ್ಟು 339.51 ಲಕ್ಷ ಟನ್ ಇಪಿಆರ್ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರಗಳು ಸೃಜನೆಯಾಗಿದ್ದು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ 237.85 ಟನ್ ಉತ್ಪಾದಕರಿಗೆ ವರ್ಗಾವಣೆಯಾಗಿದೆ.

ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಮಾಲಿನ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯು ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಅಡಿಪಾಯವಾಗಿದೆ. ಸ್ವಚ್ಛ ಗಾಳಿ, ಸುರಕ್ಷಿತ ನೀರು ಮತ್ತು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಸಂಸ್ಕರಣೆಯು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯ, ಉತ್ಪಾದಕತೆ ಮತ್ತು ಜೀವನದ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ನೇರ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತವೆ. ನಿಯಂತ್ರಕ ಜಾರಿಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು ಮರುಬಳಕೆ ಹಾಗೂ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ದಕ್ಷತೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಭಾರತವು ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಆರ್ಥಿಕ ಅವಕಾಶ, ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಯೋಗಕ್ಷೇಮದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇದು ಸುಸ್ಥಿರತೆಯು ಅಂತರ್ಗತ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗ ಎಂಬುದನ್ನು ಪುನರುಚ್ಚರಿಸುತ್ತದೆ.

ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಗತ ಬೆಳವಣಿಗೆ

ಭಾರತವು ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಗುರಿಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಚಾಲಕ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದು, ನೀತಿ ಆಯೋಗವು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸುವ ನೋಡಲ್ ಏಜೆನ್ಸಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ.[68] ನೀತಿ ಆಯೋಗವು ಎಲ್ಲಾ 17 ಗುರಿಗಳ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯನ್ನು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಸಹಕಾರಿ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ. SDG ಇಂಡಿಯಾ ಇಂಡೆಕ್ಸ್ 2023-24 ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಸಂಯೋಜಿತ ಸ್ಕೋರ್ 71 ಕ್ಕೆ ಸುಧಾರಿಸಿದೆ; ಇದು 2018 ರಲ್ಲಿ 57 ಮತ್ತು 2020-21 ರಲ್ಲಿ 66 ಇದ್ದು, ಈಗ ಸ್ಥಿರವಾದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತಿದೆ.

ಎಸ್‌ಡಿಜಿ 7 (ಕೈಗೆಟುಕುವ ಮತ್ತು ಸ್ವಚ್ಛ ಇಂಧನ) ಅನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುವಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದೆ. ಒಟ್ಟು ಸ್ಥಾಪಿತ ವಿದ್ಯುತ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಇಂಧನದ ಪಾಲು (ನವೆಂಬರ್ 2025 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ) 51.55% ತಲುಪಿದೆ, ಇದು ಪಳೆಯುಳಿಕೆ ರಹಿತ ಇಂಧನ ಮೂಲಗಳತ್ತ ಪ್ರಮುಖ ರಚನಾತ್ಮಕ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದೆ.[69] ಈ ಪರಿವರ್ತನೆಗೆ ಪೂರಕವಾಗಿ, ಇಂಧನ ದಕ್ಷತೆಯು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಸುಧಾರಿಸಿದೆ: ವಿದ್ಯುತ್ ವಲಯದ ಪ್ರತಿ ಯುನಿಟ್ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ಹೊರಸೂಸುವ $CO_2$ ತೀವ್ರತೆಯು 2015-16 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ₹ ಕೋಟಿಗೆ 61.45 ಟನ್ ಇದ್ದದ್ದು 2022-23 ರ ವೇಳೆಗೆ ಪ್ರತಿ ₹ ಕೋಟಿಗೆ 40.52 ಟನ್ ಗೆ ಇಳಿಕೆಯಾಗಿದೆ.[70] ಇದು ಸ್ವಚ್ಛ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ದಕ್ಷ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸಾಧನೆಗಳು ಎಸ್‌ಡಿಜಿ ಚೌಕಟ್ಟಿನ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹವಾಮಾನ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಭಾರತದ ವಿಶಾಲ ಬದ್ಧತೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತವೆ.

ಉಪಸಂಹಾರ

ಭಾರತದ ಪರಿಸರ ಪರಿವರ್ತನೆಯು ಅದರ ಪ್ರಮಾಣ, ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ಬದ್ಧತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ದಾಖಲೆಯ ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಇಂಧನ ವಿಸ್ತರಣೆ, ಕಾರ್ಯನಿರತ ಇಂಗಾಲದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು, ಬಲವರ್ಧಿತ ಮಾಲಿನ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಣ, ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು, ಪ್ರಭೇದಗಳ ಪುನಶ್ಚೇತನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು, ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್ ಮರುಸ್ಥಾಪನೆ, ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕರ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ - ಇವೆಲ್ಲವೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸಮಗ್ರ ಪರಿಸರ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತವೆ.

2050ರ ವೇಳೆಗೆ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಾಮರಸ್ಯದಿಂದ ಬದುಕುವ ಭಾರತದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವು ಎಲ್ಲಾ ವಲಯಗಳಾದ್ಯಂತ ಅಳೆಯಬಹುದಾದ ಕ್ರಮಗಳಿಂದ ಬೆಂಬಲಿತವಾಗಿದೆ. ದೇಶೀಯ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಜಾಗತಿಕ ಸಹಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಭಾರತವು ಪ್ರಸ್ತುತ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದ ಪೀಳಿಗೆಗಾಗಿ ಹವಾಮಾನ ಸ್ಥಿರತೆ, ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ತನ್ನ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಿದೆ.

References:

Ministry of Environment, Forest and Climate Change (MoEFCC)

https://moef.gov.in/convention-on-biological-diversity-cbd

https://moef.gov.in/uploads/2022/01/National-Human-Wildlife-Conflict-Mitigation-Strategy-and-Action-Plan-of-India-2.pdf