पत्र सूचना कार्यालय

प्रस्तावना

भारतातील तंत्रज्ञानाचे भविष्य एका साध्या पण शक्तिशाली विचाराने प्रेरित आहे आणि तो विचार आहे ‘एआय’ चे लोकशाहीकरण. कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence) केवळ काही कंपन्या, संस्था किंवा देशांपुरती मर्यादित राहू नये. त्याऐवजी, तिचा विकास आणि वापर अशा प्रकारे झाला पाहिजे की ज्याचा फायदा प्रत्येक नागरिकाला होईल आणि जो सार्वजनिक कल्याण तसेच सामूहिक हितासाठी पूरक ठरेल. 'मानवतेसाठी ‘एआय’ ही संकल्पना मानवाला तांत्रिक प्रगतीच्या केंद्रस्थानी ठेवते; ज्यामुळे नवोन्मेष समाजाची सेवा करेल मात्र, समाज तंत्रज्ञानाचा गुलाम होणार नाही.

हा दृष्टीकोन प्रत्यक्षात आणण्यासाठी एआयने मोठ्या प्रमाणावर विश्वसनीयपणे कार्य करणे आणि आरोग्यसेवा, शिक्षण, कृषी, वित्त आणि सार्वजनिक सेवांमध्ये दैनंदिन जीवनाचा अविभाज्य भाग बनणे आवश्यक आहे. अशा प्रकारचा लोकसंख्या-स्तरावरील परिणाम एका भक्कम आणि एकात्मिक एआय स्टॅकमुळेच शक्य होतो, जो एआय ॲप्लिकेशन्स प्रभावीपणे तयार करण्यासाठी, तैनात करण्यासाठी आणि चालवण्यासाठी आवश्यक असलेली साधने, प्रणाली आणि पायाभूत सुविधा एकत्र आणतो.

एआय स्टॅक: उपयोजन आणि विस्तार सक्षम करणारे स्तर

एआय स्टॅक हा साधनांचा आणि प्रणालींचा असा एक संपूर्ण संच आहे जो एआय ॲप्लिकेशन्स तयार करण्यासाठी आणि चालवण्यासाठी एकत्रितपणे काम करतो. या ॲप्लिकेशन्सची व्याप्ती सिरी आणि अलेक्सा सारख्या दैनंदिन आभासी साहाय्यकांपासून (Virtual Assistants), तसेच नेटफ्लिक्स आणि स्पॉटिफाय सारख्या प्लॅटफॉर्मवरील वैयक्तिक शिफारसींपासून ते आरोग्य क्षेत्रातील निदाने, वित्तीय फसवणूक शोधणे आणि वाहतूक व्यवस्थापनात वापरल्या जाणाऱ्या प्रगत प्रणालींपर्यंत आहे. एआय स्टॅक हार्डवेअर, सॉफ्टवेअर आणि प्लॅटफॉर्म्सना एकत्र आणतो, ज्यामुळे डेटा गोळा करणे, एआय मॉडेल्सना प्रशिक्षित करणे आणि त्यांचा प्रत्यक्ष जीवनात वापर करणे सोपे होते; तसेच एआय सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत सुरळीतपणे कार्य करेल याची खात्री मिळते.

एआय स्टॅक हा पाच स्तरांनी बनलेला असतो आणि प्रत्येक स्तर अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावतो. लोक रोज वापरत असलेल्या ऍप्सपासून ते पडद्यामागे काम करणारा डेटा, संगणकीय शक्ती, नेटवर्क्स आणि ऊर्जा येथपर्यंत, एआय स्टॅक कृत्रिम बुद्धिमत्तेला प्रत्यक्ष जगात कार्यरत करतो. एआय सोल्युशन्स विस्तारक्षम, विश्वसनीय आणि लोकसंख्या-स्तरावर प्रभाव पाडण्यास सक्षम आहेत, हे सर्व स्तर एकत्रितपणे सुनिश्चित करतात.

1. उपयोजन स्तर

उपयोजन स्तर हा एआय स्टॅकचा वापरकर्त्याशी थेट संवाद साधणारा घटक आहे. यामध्ये एआय-आधारित ॲप्स आणि सेवांचा समावेश होतो, जसे की आरोग्य निदान साधने, शेतीविषयक सल्ला देणारे प्लॅटफॉर्म, चॅटबॉट्स आणि भाषांतर उपयोजन. हा स्तर एआयच्या गुंतागुंतीच्या प्रक्रियांचे रूपांतर साध्या, वापरकर्ता-स्नेही सेवांमध्ये करतो, ज्याचा वापर लोक सहजपणे करू शकतात.

• थोडक्यात सांगायचे तर, एआय मधील प्रगत क्षमतांचे रूपांतर सुलभ आणि वापरकर्ता-केंद्रीत सेवांमध्ये करून, उपयोजन स्तर हाच खऱ्या अर्थाने त्याचे मूल्य सिद्ध करतो. जेव्हा प्राधान्य दिलेल्या क्षेत्रांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर याचा वापर केला जातो, तेव्हा एआय केवळ प्रयोगांच्या पलीकडे जाऊन दैनंदिन निर्णय प्रक्रिया आणि सेवा वितरणाचा एक अविभाज्य भाग बनतो. हा व्यापक स्वीकारच अखेरीस एआयचा सामाजिक आणि आर्थिक प्रभाव निश्चित करतो.

एआय उपयोजन(ऍप्स) स्वीकारण्यातील सर्वसाधारण कल

ज्याप्रमाणे इंटरनेट आणि मोबाईल तंत्रज्ञानाचा व्यापक स्वीकार झाला, त्याचप्रमाणे एआय उपयोजनांचा(ऍप्स) मोठ्या प्रमाणावर स्वीकार केल्यास त्याचे क्रांतिकारी परिणाम दिसून येतात. कृषी, आरोग्यसेवा, शिक्षण, उत्पादन, वाहतूक, शासन आणि हवामान कृती यांसह विविध क्षेत्रांमध्ये एआय ऍप्स वाढत्या प्रमाणात तैनात केली जात आहेत. भारत 'एआय डिफ्यूजन' धोरणाचा अवलंब करत असून, लोकसंख्या-स्तरावर विविध क्षेत्रांमध्ये एआयचा लाभ घेत आहे. देशभर, एआय-सक्षम ऍप्स शेतकऱ्यांना माहितीपूर्ण निर्णय घेण्यास मदत करत आहेत, डॉक्टरांना रोगांचे लवकर निदान करण्यास साहाय्य करत आहेत आणि सार्वजनिक सेवा वितरणाची कार्यक्षमता वाढवत आहेत. शिवाय, प्रत्यक्ष जीवनातील उपयोगांना आणि मोठ्या प्रमाणावरील स्वीकाराला प्राधान्य देऊन, उपयोजन स्तर हे सुनिश्चित करतो की एआयचे ठोस फायदे मिळतील आणि नागरिकांचे जीवन थेट सुधारेल.

2. एआय मॉडेल स्तर

हा स्तर एआय प्रणालीचा 'मेंदू' म्हणून काम करतो. एआय मॉडेल्सना डेटावर आधारित नमुने ओळखण्यासाठी, भाकीत करण्यासाठी आणि निर्णय घेण्यासाठी प्रशिक्षित केले जाते. उदाहरणार्थ, हे मॉडेल्स क्ष-किरणांमधून (X-rays) आजार शोधण्यात, पिकांच्या उत्पादनाचा अंदाज वर्तवण्यात, भाषांचे भाषांतर करण्यात किंवा चॅटबॉट्सच्या माध्यमातून प्रश्नांची उत्तरे देण्यास मदत करतात. हे मॉडेल्स उपयोजनांना (Applications) बुद्धिमत्ता प्रदान करतात, ज्यामुळे ते वापरकर्त्यांना अर्थपूर्ण आणि एआय-सक्षम परिणाम देऊ शकतात.

एआय मॉडेल स्तर हा मुख्य बुद्धिमत्ता (Core Intelligence) आहे, जो ऍप्लिकेशन्स प्रत्यक्ष जगातील गरजा किती प्रभावीपणे समजून घेऊ शकतात, भाकीत करू शकतात आणि त्यांना प्रतिसाद देऊ शकतात हे निश्चित करतो. सार्वभौम, भारत-केंद्रीत मॉडेल्स आणि सामायिक भांडारे विकसित करून, हा स्तर हे सुनिश्चित करतो की एआय क्षमता सुसंगत, विश्वासार्ह आणि स्थानिक भाषा व प्राधान्यांशी जुळणाऱ्या आहेत. हा पाया भक्कम केल्यामुळे बाह्य मॉडेल परिसंस्थेवरील अवलंबित्व कमी होते आणि मोठ्या प्रमाणावरील नवकल्पनांना वाव मिळतो.

एआय मॉडेल स्वीकारण्यातील सर्वसाधारण कल

एआय मॉडेल्समधील सुरुवातीची प्रगती ही मोठ्या प्रमाणावर संगणकीय शक्ती उपलब्ध असलेल्या काही तंत्रज्ञान अग्रणींपुरती मर्यादित होती. परंतु, ओपन-सोर्स मॉडेल्सच्या उदयामुळे या क्षेत्रातील प्रवेशाचे अडथळे कमी झाले आहेत, खर्च कमी झाला आहे, पारदर्शकता सुधारली आहे आणि विविध भाषा व संदर्भांनुसार स्थानिकीकरण करणे शक्य झाले आहे. या बदलाचा आधार घेत, भारत एक सार्वभौम, सर्वसमावेशक आणि उपयोजन-केंद्रीत एआय मॉडेल परिसंस्था विकसित करत आहे. ही परिसंस्था प्रामुख्याने सार्वजनिक सेवा, आरोग्यसेवा, कृषी आणि प्रशासन यांसारख्या राष्ट्रीय प्राधान्यक्रमांवर आणि लोकसंख्या-स्तरावरील गरजांवर लक्ष केंद्रीत करते. स्थानिक भाषा, नियामक कायदे (Regulatory Frameworks) आणि सांस्कृतिक विविधतेशी सुसंगत राहून, भारत तांत्रिक स्वावलंबन बळकट करत आहे आणि विविध क्षेत्रांमध्ये प्रत्यक्ष परिणाम साधत आहे.

3. संगणन स्तर

हा एआय प्रणालीचे 'स्नायू'  म्हणून काम करतो; एआय मॉडेल्सना प्रशिक्षित करण्यासाठी आणि चालवण्यासाठी आवश्यक असलेली संगणकीय शक्ती हा स्तर प्रदान करतो. प्रशिक्षणादरम्यान (Training), कंप्यूट प्रचंड प्रमाणात डेटावर प्रक्रिया करतो, ज्यामुळे मॉडेल शिकू शकते आणि स्वतःमध्ये सुधारणा करू शकते. आज, ही शक्ती एनव्हिडियाचा (NVIDIA) 'ब्लॅकवेल ग्राफिक्स प्रोसेसिंग युनिट' (GPU), गुगलचा 'टेन्सर प्रोसेसिंग युनिट्स' (TPUs) आणि 'न्यूरल प्रोसेसिंग युनिट्स' (NPUs) यांसारख्या प्रगत प्रोसेसिंग चिप्समधून मिळते, ज्यामुळे एआय प्रणाली कार्यक्षमतेने आणि मोठ्या प्रमाणावर  काम करू शकतात.

एआय नवोन्मेषाचे प्रमाण, वेग आणि प्रगती निश्चित करणारा संगणकीय स्तर हा एक महत्त्वाचा घटक आहे. उच्च-कार्यक्षमता असलेल्या संगणकीय उपकरणांमध्ये सामायिक, परवडणारी प्रवेश क्षमता वाढवून आणि त्याच वेळी देशांतर्गत चिप आणि सुपरकॉम्प्युटिंग क्षमतांना बळकटी देऊन, भारत एआय विकासातील संरचनात्मक अडथळे कमी करत आहे. या दृष्टिकोनामुळे संगणकीय शक्ती काही मोजक्या कंपन्या किंवा संस्थांकडे केंद्रीत न राहता संशोधन संस्था, स्टार्टअप्स आणि सार्वजनिक संस्थांमध्ये व्यापक नव्वद मिशाला चालना मिळत आहे. 

एआय संगणकीय वापरातील सर्वसाधारण प्रवृत्ती

उच्च-दर्जाच्या एआय संगणकीय साधनांपर्यंत प्रवेश हा मुख्यत्वे अधिक खर्च तसेच प्रगत हार्डवेअर तंत्रज्ञान काही कंपन्या आणि देशांची मक्तेदारी झाल्यामुळे मर्यादित राहिला आहे, त्यामुळे लहान कंपन्या आणि नऊ उद्योजकांचा सहभाग मर्यादित झाला आहे. याउलट, भारत इंडिया एआय मिशन अंतर्गत सरकार-समर्थित क्लाउड पायाभूत सुविधांद्वारे परवडणारा आणि सामायिक संगणकीय प्रवेश वाढवत आहे. इंडिया एआय कम्प्युट पोर्टल द्वारे 38,000 हून अधिक GPU आणि 1,050 TPUs यांचा वापर उपलब्ध करून दिला जात आहे. यासाठी अनुदानित दर तासाला 100 रुपयांपेक्षा कमी आहे तर जागतिक स्तरावर हा दर 200 रुपयांपेक्षा जास्त असतो. क्लाउड-आधारित प्लॅटफॉर्म, राष्ट्रीय मोहिमा आणि सार्वजनिक डिजिटल पायाभूत सुविधांना एकत्र करून तसेच देशांतर्गत चिप डिझाइन, सेमीकंडक्टर उत्पादन आणि सुपरकॉम्प्युटिंग क्षमता निर्माण करण्याच्या प्रयत्नाद्वारे भारत प्रवेश अडथळे कमी करत आहे. यामुळे दीर्घकालीन स्वावलंबन बळकट होत असेल संगणकीय उपलब्धतेमुळे कोणतीही अडचण न येता कृत्रिम बुद्धिमत्ता नवोन्मेष विविध क्षेत्रांमध्ये पसरू शकतो याची खात्री करत आहे.

4. डेटा सेंटर्स आणि नेटवर्क पायाभूत सुविधा स्तर

हा स्तर कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे घर आणि महामार्ग मानला जातो. डेटा सेंटर्समध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रणाली साठवल्या जातात आणि चालवल्या जातात. तर इंटरनेट, ब्रॉडबँड आणि 5G सारख्या नेटवर्क द्वारे वापरकर्ते, संगणक आणि एआय मॉडेल्समध्ये डेटा प्रवाहित केला जातो. हे दोन्ही घटक एकत्रितपणे एआय प्रणाली विश्वसनीयरित्या, जलद कार्य करते आणि वापरकर्त्यांसाठी सर्वत्र उपलब्ध राहतील याची खात्री करतात. मजबूत नेटवर्क्स आणि डेटा सेंटर्सशिवाय, एआय ॲप कार्य करणार नाहीत किंवा मोठ्या प्रमाणावर विस्तार करू शकणार नाहीत.

डेटा सेंटर्स आणि नेटवर्क पायाभूत सुविधा स्तर हा कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रणाली मोठ्या प्रमाणावर आणि रियल टाईम मध्ये कार्य करण्यासाठी आवश्यक असलेला मूलभूत कडा प्रदान करतो. कनेक्टिव्हिटी मजबूत करून आणि देशांतर्गत डेटा सेंटर क्षमता वाढवून, भारत कृत्रिम बुद्धिमत्ता सेवा विश्वसनीय, प्रतिसादात्मक आणि व्यापकपणे प्रवेशयोग्य राहतील याची खात्री करत आहे. या एकात्मिक दृष्टिकोनामुळे विविध क्षेत्रांमध्ये सुरक्षित आणि विस्तारक्षम कृत्रिम बुद्धिमत्ता अवलंब शक्य होतो आणि डिजिटल क्षमता राष्ट्रीय परिसंस्थेमध्ये धूळपणे रुजवली जाते. 

कृत्रिम बुद्धिमत्ता पायाभूत सुविधा विकासातील सर्वसाधारण प्रवृत्ती

पायाभूत सुविधा स्तर हा कृत्रिम बुद्धिमत्ता तैनातीचा कणा आहे. जगभरातील प्रमुख तंत्रज्ञान कंपन्या उच्च-क्षमता डेटा सेंटर्स आणि हाय-स्पीड नेटवर्क्समध्ये मोठ्या प्रमाणात गुंतवणूक करत आहेत. भारत डिजिटल कनेक्टिव्हिटी आणि देशांतर्गत डेटा सेंटर पायाभूत सुविधांच्या व्यापक विकास करुन हा पाया मजबूत करत आहे. जागतिक आणि भारतीय तंत्रज्ञान कंपन्यांच्या गुंतवणुकीमुळे कृत्रिम बुद्धिमत्ता मॉडेल्स, डेटा आणि नवोन्मेष प्रणाली देशातच निर्माण होत आहेत याची खात्री करण्यास मदत करत आहे. कनेक्टिव्हिटी सुधारून, डेटा सेंटर क्षमता वाढवून आणि डिजिटल पायाभूत सुविधा राष्ट्रीय अधिकारक्षेत्रात ठेवून, भारत सर्व क्षेत्रांमध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्ता स्वीकारण्यासाठी एक लवचिक आणि विस्तारक्षम वातावरण तयार करत आहे.

5. ऊर्जा स्तर

हा स्तर संपूर्ण कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रणालीला कार्यरत ठेवतो. एआय डेटा सेंटर्स मोठ्या प्रमाणात वीज वापरतात कारण एआय सिस्टम्सना प्रशिक्षित करण्यासाठी आणि चालवण्यासाठी शक्तिशाली संगणकांची आवश्यकता असते. तंत्रज्ञान अधिक कार्यक्षम होत असतानाही, एआयसाठी अजूनही स्थिर आणि विश्वासार्ह वीज पुरवठ्याची आवश्यकता आहे. एआय पायाभूत सुविधांच्या शाश्वत वाढीसाठी स्वच्छ आणि परवडणारी ऊर्जा आवश्यक आहे.

ऊर्जा स्तर हा संपूर्ण कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रणालीच्या विश्वासार्हतेचा आणि शाश्वतेचा पाया आहे. पुरेसा, परवडणारा आणि वाढत्या प्रमाणात स्वच्छ वीजपुरवठा सुनिश्चित करून, स्थिरतेशी तडजोड न करता भारत ग्रिड ऊर्जा-केंद्रीत कृत्रिम बुद्धिमत्ता पायाभूत सुविधांचा सिस्टर करत आहे. लवचिक आणि कमी-कार्बन ऊर्जा मिश्रणाकडे होणारे हे संक्रमण दीर्घकालीन कृत्रिम बुद्धिमत्ता विकासाला समर्थन देते तसेच राष्ट्रीय हवामान आणि शाश्वतता उद्दिष्टांशी तांत्रिक प्रगती संरेखित करते.

कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि ऊर्जेच्या मागणीतील सर्वसाधारण प्रवृत्ती

एआय आणि डेटा सेंटर्सच्या जलद विस्तारामुळे जागतिक स्तरावर वीज मागणीत लक्षणीय वाढ होत आहे. 2030 पर्यंत जागतिक डेटा सेंटर वीज वापर दुप्पट होण्याचा अंदाज आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित वर्कलोड वेगाने वाढत असताना वीज वापर दरवर्षी सुमारे 945 TWh पर्यंत पोहोचू शकतो. भारतात, वीज क्षेत्रात ऐतिहासिक परिवर्तन होत असताना ही प्रवृत्ती दिसून येते आहे. देशाची एकूण स्थापित वीज क्षमता 500 GW पेक्षा जास्त झाली आहे, त्यापैकी 51% पेक्षा अधिक क्षमता गैर जीवाश्म इंधन स्रोतामधून येते, जो 2030 च्या लक्ष्यापूर्वी साध्य केलेला एक महत्त्वाचा स्वच्छ ऊर्जा टप्पा आहे. स्वच्छ, परवडणाऱ्या आणि सुरक्षित ऊर्जेचा हा विस्तार ऊर्जा-केंद्रीत, सतत कार्यरत असलेल्या कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि डेटा-सेंटर वर्कलोड्सना आधार देण्यासाठी ऊर्जा प्रणालीची क्षमता मजबूत करतो. त्यामुळे कृत्रिम बुद्धिमत्ता पायाभूत सुविधांचा विकास शाश्वत आणि लवचिक ऊर्जा पुरवठ्याशी सुसंगत राहतो.

निष्कर्ष

एक मजबूत एआय स्टॅक तयार करणे हे भारतासाठी केवळ एक तांत्रिक प्राधान्य नसून एक सामाजिक आहे. ॲप्लीकेशन, कृत्रिम बुद्धिमत्ता मॉडेल्स, कंप्यूट, डिजिटल पायाभूत सुविधा आणि ऊर्जा यासह प्रत्येक स्तराला बळकट करून, भारत कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे लोकशाहीकरण करत आहे आणि त्याचे फायदे देशातील प्रचंड लोकसंख्येपर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न करत आहे. शेती, आरोग्यसेवा, शिक्षण, न्याय आणि आपत्ती व्यवस्थापन अशा क्षेत्रातील प्रत्यक्ष उपयोगांवर दिलेला भर हे दाखवतो की कृत्रिम बुद्धिमत्ता सेवा वितरण, उत्पादकता आणि सार्वजनिक कल्याण थेट सुधारू शकते, तेही समावेशक सार्वभौम आणि राष्ट्रीय प्राधान्याशी सुसंगत पद्धतीने. 

परवडणाऱ्या संगणकीय क्षमतेची उपलब्धता, स्वदेशी कृत्रिम बुद्धिमत्ता मॉडेल विकास, सुरक्षित डेटा पायाभूत सुविधा आणि शाश्वत ऊर्जा प्रणाली यांच्या माध्यमातून भारत एक विस्तारक्षम लवचिक आणि भविष्याभिमुख कृत्रिम बुद्धिमत्ता परिसंस्था उभारत आहे. हा एकात्मिक दृष्टिकोन सुनिश्चित करतो की कृत्रिम बुद्धिमत्ता नवोन्मेष खर्च, पायाभूत सुविधा किंवा ऊर्जा उपलब्धतेच्या मर्यादांमुळे सीमित राहणार नाही तसेच दीर्घकालीन स्वावलंबनालाही चालना मिळेल. ‘मानवतेसाठी कृत्रिम बुद्धिमत्ता’ या दृष्टिकोनावर आधारित, भारताचे एआय स्टॅक तंत्रज्ञानाला समावेशक विकास, सामाजिक समता आणि सर्वांच्या कल्याणासाठीचे साधन म्हणून स्थापित करतो- डिजिटल युगात सर्वांच्या प्रगतीसाठी आणि सर्वांच्या आनंदासाठी मार्ग प्रशस्त करतो. 

References:

PIB Headquarters

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2209737&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/FactsheetDetails.aspx?Id=149242&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2181546&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2108810&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2179035&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2212390&reg=3&lang=2

Ministry of Electronics and Information Technology

• https://sansad.in/getFile/annex/269/AU2294_LQfxPk.pdf?source=pqars
• https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2025/nov/doc2025115685601.pdf
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2216760&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2092049&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2010135&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2177598&reg=3&lang=2
• https://www.digitalindia.gov.in/initiative/national-program-on-artificial-intelligence

Ministry of Science and Technology

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2060437&reg=3&lang=2

Office of the Principal Scientific Adviser to the Government of India

• Democratising Access to AI Infrastructure:
• https://psa.gov.in/CMS/web/sites/default/files/publication/WP_Democratising%20Access_V3.0_29122025A.pdf

Ministry of Communications:

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2206477&reg=3&lang=1

Ministry of Power:

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2215187&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2183866&reg=3&lang=2

International Energy Agency:

• https://www.iea.org/reports/energy-and-ai/energy-demand-from-ai
• https://www.sarvam.ai/

DD News:

• https://ddnews.gov.in/en/e-commerce-major-amazon-to-invest-over-35-billion-in-india-through-2030/
• https://ddnews.gov.in/en/microsoft-to-invest-17-5-billion-in-india-pm-modi-says-indias-youth-will-leverage-ai-for-global-good/

Click here of pdf file.

***

NitinFulluke / ShraddhaMukhedkar / DineshYadav

सोशल मिडियावर आम्हाला फॉलो करा:@PIBMumbai    /PIBMumbai    /pibmumbai  pibmumbai[at]gmail[dot]com  /PIBMumbai    /pibmumbai