पत्र सूचना कार्यालय

ಪರಿಚಯ

ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆಯ ಲಭ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಕೈಗೆಟುಕುವಿಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಭಾರತವು ನಿರಂತರ ನೀತಿ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡಿದೆ. ಮನೆಬಳಕೆಯ ಒಟ್ಟು ಖರ್ಚಿನಲ್ಲಿ ಔಷಧಗಳಿಗಾಗಿ ಮಾಡುವ ವೆಚ್ಚವೇ ದೊಡ್ಡ ಪಾಲಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಆರ್ಥಿಕ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸಮಾನ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಲು ಸಮಂಜಸವಾದ ಬೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಔಷಧಗಳು ಲಭ್ಯವಿರುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಬ್ರ್ಯಾಂಡೆಡ್ (ಜೆನೆರಿಕ್) ಔಷಧಗಳು ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಇಲ್ಲದ ಜೆನೆರಿಕ್ ಔಷಧಗಳಿಗಿಂತ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬೆಲೆಗೆ ಮಾರಾಟವಾಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಇವೆರಡೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಚಿಕಿತ್ಸಕ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಲು, ಚಿಕಿತ್ಸಾ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಅಗತ್ಯ ಔಷಧಗಳ ಲಭ್ಯತೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಹಿಂದುಳಿದ ಜನರಿಗಾಗಿ ನಿರಂತರ ನೀತಿ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪದ ಅಗತ್ಯವಿದೆ.

ಈ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾದ ಪ್ರಮುಖ ಉಪಕ್ರಮವೆಂದರೆ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಭಾರತೀಯ ಜನೌಷಧಿ ಪರಿಯೋಜನೆ (ಪಿಎಂಬಿಜೆಪಿ ). ಈ ಯೋಜನೆಯು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿರುವ ಜನೌಷಧಿ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಜಾಲದ ಮೂಲಕ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಜೆನೆರಿಕ್ ಔಷಧಗಳನ್ನು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಕಡಿಮೆ ಬೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಆ ಮೂಲಕ ಜೆನೆರಿಕ್ ಔಷಧಗಳ ಲಭ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಸುಲಭತೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಪಿಎಂಬಿಜೆಪಿ  ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಔಷಧಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಭರವಸೆ

ಪಿಎಂಬಿಜೆಪಿ  ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಪೂರೈಸಲಾಗುವ ಔಷಧಗಳನ್ನು ವಿಶ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಯ 'ಉತ್ತಮ ಉತ್ಪಾದನಾ ಪದ್ಧತಿ ಅನುಸರಿಸುವ ತಯಾರಕರಿಂದ ಮಾತ್ರ ಖರೀದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಮೂಲಕ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿ ಬ್ಯಾಚ್‌ನ ಔಷಧಗಳನ್ನು 'ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪರೀಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಮಾಪನಾಂಕ ನಿರ್ಣಯ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯಗಳ ಮಾನ್ಯತಾ ಮಂಡಳಿ' ಇಂದ ಮಾನ್ಯತೆ ಪಡೆದ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಒಳಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಔಷಧಗಳು ನಿಗದಿತ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಮಾನದಂಡಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿವೆ ಎಂದು ದೃಢಪಟ್ಟ ನಂತರವೇ ಅವುಗಳನ್ನು ಜನೌಷಧಿ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಗೆ ವಿತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಕೈಗೆಟುಕುವ ಔಷಧಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ವಿಸ್ತರಣೆ

ಈ ಯೋಜನೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ ದೇಶಾದ್ಯಂತ 18,000ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನೌಷಧಿ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿವೆ. ಯೋಜನೆಯ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ 2,110 ಔಷಧಗಳು, 315 ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸಾ ಉಪಕರಣಗಳು, ವೈದ್ಯಕೀಯ ಬಳಕೆಯ ವಸ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಧನಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಇವು ಸೋಂಕು ನಿರೋಧಕಗಳು, ಮಧುಮೇಹ ನಿರೋಧಕಗಳು, ಹೃದಯರಕ್ತನಾಳದ ಔಷಧಗಳು, ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ವಿರೋಧಿ ಔಷಧಗಳು ಮತ್ತು ಜಠರಗರುಳಿನ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ 29 ಚಿಕಿತ್ಸಾ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿವೆ. ಸರಾಸರಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಸುಮಾರು 10 ರಿಂದ 12 ಲಕ್ಷ ಜನರು ಈ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದು, ಗ್ರಾಮೀಣ ಮತ್ತು ದೂರದ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಕೈಗೆಟುಕುವ ಬೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಔಷಧಗಳ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ, ಪಿಎಂಬಿಜೆಪಿ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಔಷಧಗಳ ಗರಿಷ್ಠ ಮಾರಾಟ ಬೆಲೆಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಮಾನವಾದ ಬ್ರ್ಯಾಂಡೆಡ್ ಔಷಧಗಳಿಗಿಂತ 50-80% ರಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ ಇವೆ. ಇದು ಗ್ರಾಮೀಣ ಕುಟುಂಬಗಳ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆಯ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ತಗ್ಗಿಸಿದೆ. 2025ರ ಜೂನ್ ವೇಳೆಗೆ, ಒಟ್ಟು ₹7,700 ಕೋಟಿ ಎಂ.ಆರ್.ಪಿ ಮೌಲ್ಯದ ಜನೌಷಧಿಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳ ಬದಲಿಗೆ ದುಬಾರಿ ಬ್ರ್ಯಾಂಡೆಡ್ ಔಷಧಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ವೆಚ್ಚವಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಹಣಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ, ಈ ಯೋಜನೆಯು ನಾಗರಿಕರಿಗೆ ಅಂದಾಜು ₹38,000 ಕೋಟಿಗಳಷ್ಟು ಉಳಿತಾಯವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದೆ.

ನಾಗರಿಕ-ಕೇಂದ್ರಿತ ಉಪಕ್ರಮ: ಜನೌಷಧಿ ಸುವಿಧಾ ಸ್ಯಾನಿಟರಿ ನ್ಯಾಪ್‌ಕಿನ್

ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆಯ ವಿತರಣೆಯಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯತೆ, ಕೈಗೆಟುಕುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಜಾಗೃತಿಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಪಿಎಂಬಿಜೆಪಿ  ಹಲವಾರು ನಾಗರಿಕ-ಕೇಂದ್ರಿತ ಉಪಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ 'ಜನೌಷಧಿ ಸುವಿಧಾ ಆಕ್ಸೊ-ಬಯೋಡಿಗ್ರೇಡಬಲ್ ಸ್ಯಾನಿಟರಿ ನ್ಯಾಪ್‌ಕಿನ್' ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಉಪಕ್ರಮವಾಗಿದೆ. ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಋತುಚಕ್ರದ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಸುಲಭವಾಗಿ ದೊರೆಯುವಂತೆ ಮಾಡಲು ಇದನ್ನು 2019 ರಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸಲಾಯಿತು.

ಪ್ರತಿ ಪ್ಯಾಡ್‌ಗೆ ಕೇವಲ ₹1 ರ ಅತ್ಯಂತ ರಿಯಾಯಿತಿ ದರವನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಸುರಕ್ಷಿತ ಋತುಚಕ್ರದ ಪದ್ಧತಿಗಳಿಗೆ ಇರುವ ಆರ್ಥಿಕ ಅಡೆತಡೆಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದು ಈ ಉಪಕ್ರಮದ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಈ ನ್ಯಾಪ್‌ಕಿನ್‌ಗಳಲ್ಲಿ 'ಆಕ್ಸೊ-ಬಯೋಡಿಗ್ರೇಡಬಲ್' ಪದಾರ್ಥವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದ್ದು, ವಿಲೇವಾರಿ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಆಮ್ಲಜನಕದ ಸಂಪರ್ಕಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಅವು ಸುಲಭವಾಗಿ ವಿಘಟನೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಇದು ಪರಿಸರ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಬಳಕೆಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡುತ್ತದೆ.

ನೈರ್ಮಲ್ಯ, ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಲಭ ಲಭ್ಯತೆಯ ತತ್ವಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿರುವ ಈ ಉಪಕ್ರಮವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಹಿಂದುಳಿದ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಪ್ರಯೋಜನಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. 2026ರ ಜನವರಿ 31ರ ವೇಳೆಗೆ, ಈ ಯೋಜನೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ 100 ಕೋಟಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಸುವಿಧಾ ಸ್ಯಾನಿಟರಿ ಪ್ಯಾಡ್‌ಗಳು ಮಾರಾಟವಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ, 2025-26ರ ಹಣಕಾಸು ವರ್ಷವೊಂದರಲ್ಲೇ (31 ಜನವರಿ 2026 ರವರೆಗೆ) 22.50 ಕೋಟಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ಯಾಡ್‌ಗಳು ಮಾರಾಟವಾಗಿವೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಇರುವ 18,000ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನೌಷಧಿ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಸುವಿಧಾ ನ್ಯಾಪ್‌ಕಿನ್‌ಗಳನ್ನು ವಿತರಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ಸುರಕ್ಷಿತ ಮತ್ತು ನೈರ್ಮಲ್ಯಯುತ ಋತುಚಕ್ರದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಲಭ್ಯತೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿವೆ.

ಡಿಜಿಟಲ್-ಚಾಲಿತ ಉಪಕ್ರಮ: ಜನೌಷಧಿ ಸುಗಮ್ ಮೊಬೈಲ್ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್

ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯತೆ, ಪಾರದರ್ಶಕತೆ ಮತ್ತು ಬಳಕೆದಾರರ ಅನುಕೂಲತೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು 'ಜನೌಷಧಿ ಸುಗಮ್' ಮೊಬೈಲ್ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ ಅನ್ನು 2019 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ ಒಂದು ಡಿಜಿಟಲ್ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ನಾಗರಿಕರು ಜೆನೆರಿಕ್ ಔಷಧಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ಸೇವೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಮಾಹಿತಿ ಪಡೆಯಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ.

ಇದರ ಪ್ರಮುಖ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ:

• ಸ್ಥಳ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ: ಗೂಗಲ್ ಮ್ಯಾಪ್ಸ್ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಬಳಕೆದಾರರ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಜನೌಷಧಿ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು  ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲು ಇದು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಜೆನೆರಿಕ್ ಔಷಧಗಳ ಲಭ್ಯತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ನೈಜ ಸಮಯದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುವ ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ.

• ಬೆಲೆ ಹೋಲಿಕೆ: ಜನೌಷಧಿ ಜೆನೆರಿಕ್ ಔಷಧಗಳು ಮತ್ತು ಬ್ರ್ಯಾಂಡೆಡ್ ಔಷಧಗಳ ಗರಿಷ್ಠ ಮಾರಾಟ ಬೆಲೆಗಳ  ನಡುವಿನ ತುಲನಾತ್ಮಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಆಗುವ ಸಂಭಾವ್ಯ ವೆಚ್ಚದ ಉಳಿತಾಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ.

'ಜನೌಷಧಿ ಸುಗಮ್' ಮೊಬೈಲ್ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ ಆಂಡ್ರಾಯ್ಡ್ ಮತ್ತು ಐಒಎಸ್ ಎರಡೂ ಪ್ಲಾಟ್‌ಫಾರ್ಮ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಗೂಗಲ್ ಪ್ಲೇ ಸ್ಟೋರ್ ಮತ್ತು ಆಪಲ್ ಆ್ಯಪ್ ಸ್ಟೋರ್ ಮೂಲಕ ಉಚಿತವಾಗಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ. ಈ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ ಡಿಜಿಟಲ್ ಆಡಳಿತದ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಉಪಕ್ರಮವಾಗಿದ್ದು, ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಕೈಗೆಟುಕುವ ದರದ ಔಷಧಗಳ ಲಭ್ಯತೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಮತ್ತು ಗುಣಮಟ್ಟದ ಜೆನೆರಿಕ್ ಔಷಧಗಳ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

ಕೌಶಲಬದ್ಧ ಜೆಎಕೆ ವಿಸ್ತರಣೆಯ ಮೂಲಕ ಕಟ್ಟಕಡೆಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗೂ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆಯ ಬಲವರ್ಧನೆ

ಈ ಯೋಜನೆಯು ಕೇವಲ ಜನೌಷಧಿ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಜಾಲವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದರ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಅವುಗಳ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಸುಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರ ಮೇಲೂ ಒತ್ತು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಈ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ಜನೌಷಧಿ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿತ್ವವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು ಹಲವಾರು ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ:

• ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಶ್ರೇಣಿಯ ವಿಸ್ತರಣೆ: ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಮತ್ತು ತೀವ್ರ ಸ್ವರೂಪದ ಕಾಯಿಲೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ವ್ಯಾಪಕ ಶ್ರೇಣಿಯ ಔಷಧಗಳನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ, ಪ್ರೊಟೀನ್ ಪೌಡರ್, ಮಾಲ್ಟ್ ಆಧಾರಿತ ಆಹಾರ ಪೂರಕಗಳು ಮತ್ತು ಗ್ಲುಕೋಮೀಟರ್‌ಗಳಂತಹ ಪೌಷ್ಟಿಕಾಂಶದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಮಳಿಗೆಗಳ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿ ಅವುಗಳ ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತಿದೆ.
• ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜನೆ: ಸರ್ಕಾರಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಬಾಡಿಗೆ ರಹಿತ ಜಾಗವನ್ನು ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಜನೌಷಧಿ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ತೆರೆಯಲು ರಾಜ್ಯ ಆರೋಗ್ಯ ಇಲಾಖೆಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇದು ಕೇಂದ್ರಗಳ ಲಭ್ಯತೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಭೇಟಿ ನೀಡುವವರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.
• ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆ ಆಧಾರಿತ ದಾಸ್ತಾನು ನಿಯಮಗಳು: ಕೇಂದ್ರಗಳು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಧನವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಕನಿಷ್ಠ 200 ವೇಗವಾಗಿ ಮಾರಾಟವಾಗುವ  ಔಷಧಗಳನ್ನು ದಾಸ್ತಾನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದು ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿದೆ. ಇದು ಅಗತ್ಯ ಔಷಧಗಳ ನಿರಂತರ ಲಭ್ಯತೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
• ಸಹಕಾರಿ ವಲಯದ ಸಹಭಾಗಿತ್ವ: ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಕೃಷಿ ಪತ್ತಿನ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳು, 13 ಕೋಟಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಣ್ಣ ಮತ್ತು ಅತಿ ಸಣ್ಣ ರೈತರ ತಮ್ಮ ಬೃಹತ್ ಗ್ರಾಮೀಣ ಜಾಲವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ತಮ್ಮಲ್ಲಿರುವ ಭೂಮಿ, ಕಟ್ಟಡ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹಣಾ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಂತಹ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಜನೌಷಧಿ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬಹುದು. ಇದು ಔಷಧಗಳ ಲಭ್ಯತೆ ಕಡಿಮೆ ಇರುವ ದೂರದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ 'ಕೈಗೆಟುಕುವ ಔಷಧ ಹಬ್‌'ಗಳಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಹಕಾರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಗ್ರಾಮೀಣ ಜನರಲ್ಲಿ ಪಿಎಸಿಎಸ್‌ ಮೇಲಿರುವ ನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧವು ಈ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಲು ಮತ್ತಷ್ಟು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಪಿಎಂಬಿಜೆಕೆ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಕ ಅಗತ್ಯತೆಗಳು

D. Pharma ಅಥವಾ B. Pharma ಪದವಿ ಹೊಂದಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಅರ್ಹ ಫಾರ್ಮಾಸಿಸ್ಟ್‌ಗಳನ್ನು ನೇಮಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು/ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಜನೌಷಧಿ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಅರ್ಹರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ತೆರೆಯಲು ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಲು ಮತ್ತು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಬೇಕಾದ ಪ್ರಮುಖ ಅರ್ಹತಾ ಮಾನದಂಡಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯವಿಧಾನದ ಅಗತ್ಯತೆಗಳು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿವೆ:

• ಕನಿಷ್ಠ ಸ್ಥಳಾವಕಾಶ: 120 ಚದರ ಅಡಿ.
• ಫಾರ್ಮಾಸಿಸ್ಟ್ ನೋಂದಣಿ: ಫಾರ್ಮಾಸಿಸ್ಟ್ ಅವರು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ರಾಜ್ಯದ 'ರಾಜ್ಯ ಫಾರ್ಮಸಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್'ನಲ್ಲಿ ನೋಂದಾಯಿತರಾಗಿರಬೇಕು.
• ವರ್ಗ-ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ದಾಖಲೆಗಳು: ದಿವ್ಯಾಂಗರು, ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿ ಅಥವಾ ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡದ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಅರ್ಜಿದಾರರು ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಅಧಿಕಾರಿಯಿಂದ ನೀಡಲಾದ ಸೂಕ್ತ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರ/ಪುರಾವೆಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕು.

ಹಣಕಾಸಿನ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಧನಗಳ ಮೂಲಕ ಒಳಗೊಳ್ಳುವ ಉದ್ಯಮಶೀಲತೆಯ ಉತ್ತೇಜನ

ಪಿಎಂಬಿಜೆಕೆ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಜನೌಷಧಿ ಕೇಂದ್ರದ ನಿರ್ವಾಹಕರಿಗೆ ಆರ್ಥಿಕ ಸುಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಧನ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಿರ್ವಾಹಕರು ಪ್ರತಿ ಔಷಧದ ಗರಿಷ್ಠ ಮಾರಾಟ ಬೆಲೆಯ ಮೇಲೆ (ತೆರಿಗೆಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ) 20% ರಷ್ಟು ವ್ಯಾಪಾರ ಲಾಭಾಂಶವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ, ನಿಗದಿತ ಮಿತಿಯವರೆಗೆ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆ ಆಧಾರಿತ ಮಾಸಿಕ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಧನವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅವರು ಅರ್ಹರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

ಇದಲ್ಲದೆ, ಮಹಿಳೆಯರು, ದಿವ್ಯಾಂಗರು, ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿ/ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡದ ಉದ್ಯಮಿಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು 'ಆಕಾಂಕ್ಷಿ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು' ಹಾಗೂ ಭೌಗೋಳಿಕವಾಗಿ ಹಿಂದುಳಿದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ತೆರೆಯುವವರಿಗೆ ಒಂದು ಬಾರಿಯ ವಿಶೇಷ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಧನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಈ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಧನಗಳು ಕೈಗೆಟುಕುವ ದರದ ಔಷಧಗಳ ಲಭ್ಯತೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವರ್ಗದ ಜನರ ಸಮಾನ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತವೆ.

ವಿಶೇಷ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಧನಗಳು

ಮಹಿಳಾ ಉದ್ಯಮಿಗಳು, ದಿವ್ಯಾಂಗರು, ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿ, ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡದ ಉದ್ಯಮಿಗಳು ಹಾಗೂ ನೀತಿ ಆಯೋಗವು ಸೂಚಿಸಿರುವ ಆಕಾಂಕ್ಷಿ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ (ಹಿಂದುಳಿದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು), ಹಿಮಾಲಯ ಪ್ರದೇಶಗಳು, ದ್ವೀಪ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಈಶಾನ್ಯ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಜನೌಷಧಿ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ತೆರೆಯುವ ಉದ್ಯಮಿಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಧನಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗುವುದು. ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಉದ್ಯಮಿಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಧನಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ ₹2.00 ಲಕ್ಷ ಮೊತ್ತವನ್ನು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ:

• ಪೀಠೋಪಕರಣಗಳು ಮತ್ತು ಫಿಕ್ಚರ್‌ಗಳ ಮರುಪಾವತಿಗಾಗಿ ₹1.50 ಲಕ್ಷ.
• ಕಂಪ್ಯೂಟರ್, ಇಂಟರ್ನೆಟ್, ಪ್ರಿಂಟರ್, ಸ್ಕ್ಯಾನರ್ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮರುಪಾವತಿಗಾಗಿ ₹0.50 ಲಕ್ಷ.

ಇದು ಹೊಸ ಪಿಎಂಬಿಜೆಕೆ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ತೆರೆಯಲು ನೀಡಲಾಗುವ ಒಂದು ಬಾರಿಯ ಅನುದಾನವಾಗಿದ್ದು, ಅಸಲಿ ಬಿಲ್‌ಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ವ್ಯಯಿಸಿದ ನೈಜ ವೆಚ್ಚಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಧನ

'ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯುಟಿಕಲ್ಸ್ ಮತ್ತು ಮೆಡಿಕಲ್ ಡಿವೈಸಸ್ ಬ್ಯೂರೋ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ' ಜೊತೆಗೆ ಸಂಯೋಜಿತವಾಗಿ ಉದ್ಯಮಿಗಳು, ಫಾರ್ಮಾಸಿಸ್ಟ್‌ಗಳು, ಸರ್ಕಾರೇತರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಚಾರಿಟಬಲ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ನಡೆಸುವ ಪಿಎಂಬಿಜೆಕೆ ಕೇಂದ್ರಗಳು ₹5.00 ಲಕ್ಷದವರೆಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಧನವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅರ್ಹವಾಗಿವೆ.

• ಈ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಧನವನ್ನು ಮಾಸಿಕ ಖರೀದಿಯ 20% ರಷ್ಟು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
• ಇದು ಪ್ರತಿ ತಿಂಗಳು ಗರಿಷ್ಠ ₹20,000 ಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿದ್ದು, ನಿಗದಿತ ಔಷಧಗಳ ದಾಸ್ತಾನು ನಿಯಮಗಳ ಪಾಲನೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ.
• ಒಟ್ಟು ₹5 ಲಕ್ಷದ ಮಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪುವವರೆಗೆ ಈ ಸೌಲಭ್ಯವು ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ.

ಈ ಪ್ರಯೋಜನವು ಮಹಿಳಾ ಉದ್ಯಮಿಗಳು, ದಿವ್ಯಾಂಗರು, ಪ.ಜಾ/ಪ.ಪಂ ದ ಉದ್ಯಮಿಗಳು ಮತ್ತು ಆಕಾಂಕ್ಷಿ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು, ಹಿಮಾಲಯ ಪ್ರದೇಶಗಳು, ದ್ವೀಪ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಹಾಗೂ ಈಶಾನ್ಯ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ.

ಪೂರೈಕೆ ಸರಪಳಿ ಬಲವರ್ಧನೆ ಮತ್ತು ಲಾಜಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ನಿರ್ವಹಣೆ

ಫಾರ್ಮಾಸ್ಯುಟಿಕಲ್ಸ್ ಮತ್ತು ಮೆಡಿಕಲ್ ಡಿವೈಸಸ್ ಬ್ಯೂರೋ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ, ಪೂರೈಕೆ ಸರಪಳಿಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು ಮತ್ತು ಜನೌಷಧಿ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಔಷಧಗಳ ಸುಗಮ ಲಭ್ಯತೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸರಣಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡಿದೆ.

• ಲಾಜಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ದಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಮತ್ತು ಔಷಧಗಳ ಸಕಾಲಿಕ ವಿತರಣೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಐದು ಕೇಂದ್ರ ಉಗ್ರಾಣಗಳು ಮತ್ತು 41 ವಿತರಕರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಅಂತ್ಯದಿಂದ ಅಂತ್ಯದವರೆಗೆ ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಆಧಾರಿತ ಪೂರೈಕೆ ಸರಪಳಿ ನಿರ್ವಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
• ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2024 ರಿಂದ, ಜನೌಷಧಿ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ 200 ಹೆಚ್ಚು ಬೇಡಿಕೆಯಿರುವ ಔಷಧಗಳನ್ನು ದಾಸ್ತಾನು ಇರಿಸಲು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಈ ಪಟ್ಟಿಯು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮಾರಾಟವಾಗುವ 100 ಔಷಧಗಳು ಮತ್ತು ವೇಗವಾಗಿ ಚಲಿಸುವ 100 ಔಷಧೀಯ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.
• ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ, PMBI ನಿರಂತರವಾಗಿ 400 ವೇಗವಾಗಿ ಚಲಿಸುವ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪೂರೈಕೆ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳಲು ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಬೇಡಿಕೆಯ ಮುನ್ಸೂಚನೆಯನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ಸಂಗ್ರಹಣೆ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ದಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಈ ಮುನ್ಸೂಚನಾ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನವನ್ನು ಕ್ರಮೇಣ ಡಿಜಿಟಲೀಕರಣಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.

ಉಪಸಂಹಾರ

ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ ಭಾರತೀಯ ಜನೌಷಧಿ ಪರಿಯೋಜನೆಯು ಗುಣಮಟ್ಟದ ಜೆನೆರಿಕ್ ಔಷಧಗಳು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಕಡಿಮೆ ಬೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಿಗುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕೈಗೆಟುಕುವ ಮತ್ತು ಸಮಾನವಾದ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಅಡಿಪಾಯವಾಗಿದೆ. ನಿರಂತರವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿರುವ ಜನೌಷಧಿ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಜಾಲ, ಬಲವಾದ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಭರವಸೆ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನಗಳು ಮತ್ತು ಪಾರದರ್ಶಕತೆ ಹಾಗೂ ಅನುಕೂಲತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಡಿಜಿಟಲ್ ಸಾಧನಗಳ ಮೂಲಕ, ಈ ಯೋಜನೆಯು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಕುಟುಂಬಗಳ ವೈದ್ಯಕೀಯ ವೆಚ್ಚದ ಆರ್ಥಿಕ ಹೊರೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದೆ.

ಒಳಗೊಳ್ಳುವ ಉದ್ಯಮಶೀಲತೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು ಕೈಗೆಟುಕುವ ದರದ ಸ್ಯಾನಿಟರಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಹಾಗೂ ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಜಾಗೃತಿ ಅಭಿಯಾನಗಳಂತಹ ನಾಗರಿಕ-ಕೇಂದ್ರಿತ ಉಪಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಪಿಎಂಬಿಜೆಪಿ ಕೇವಲ ವೆಚ್ಚ ಕಡಿತಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ ಲಭ್ಯತೆ, ವಿಶ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಸಬಲೀಕರಣವನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತಿದೆ. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ತನ್ನ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾ ಹೋದಂತೆ, ಇದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ನಂಬಿಕಸ್ತ ಮತ್ತು ಕೈಗೆಟುಕುವ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಸರ್ಕಾರದ ಬದ್ಧತೆಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

References

Ministry of Chemicals and Fertilizers

https://pharma-dept.gov.in/sites/default/files/Website%20updation%202022%20PMBJP-1.pdf

https://janaushadhi.gov.in/pmbjb-scheme

https://janaushadhi.gov.in:10443/jasprodobt/Reports/2a61804b7f5e77bf.pdf

https://janaushadhi.gov.in/pdf/Guidelines_for_PMBJK_Opening.pdf

https://pharma-dept.gov.in/sites/default/files/Final%20English%202024-25%20AR%20%281%29.pdf

https://docs.google.com/document/d/1TZPY6zew0R-AeqKLHDrWQV1ZIchhj9VN/edit

https://pharma-dept.gov.in/schemes/pradhan-mantri-bhartiya-janaushadhi-pariyojana-pmbjp

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2222524&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2067441
https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=153880&ModuleId=3
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2151306&reg=3&lang=2

Ministry of Cooperation

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2115196&reg=3&lang=2

Lok Sabha

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/184/AU4695_9qRCcY.pdf?source=pqals
https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/184/AU718_3HBGam.pdf?source=pqals
https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/185/AU1135_zwHF0O.pdf?source=pqals
https://sansad.in/getFile/annex/268/AU176_9hqb7T.pdf?source=pqars
https://sansad.in/getFile/annex/268/AU176_9hqb7T.pdf?source=pqars
https://sansad.in/getFile/annex/268/AU982_1cjye3.pdf?source=pqars
https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/185/AU3399_rd2kkX.pdf?source=pqals https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/185/AU1014_Bneo3x.pdf?source=pqals
https://sansad.in/getFile/annex/270/AU418_OipWQZ.pdf?source=pqars

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetail.aspx?PRID=2234273&reg=20&lang=1

PIB

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2025/jan/doc202516481901.pdf
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2108862&reg=3&lang=2
https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2021/dec/doc2021123031.pdf

https://www.pib.gov.in/FeaturesDeatils.aspx?NoteId=157637&ModuleId=2&reg=3&lang=1

Click here to see PDF