पत्र सूचना कार्यालय

प्रमुख वैशिष्ट्ये

• इंडिया एआय मिशनसाठी येत्या पाच वर्षांच्या कालावधीकरिता 38,000 ग्राफिक्स प्रोसेसिंग युनिट्स तैनात आणि 10,300 कोटी रुपयांपेक्षा अधिक गुंतवणूक  

•  तंत्रज्ञान आणि एआय परिसंस्थेत 60 लाख लोकांसाठी रोजगारांचे सृजन.

•  भारतीय तंत्रज्ञान क्षेत्र यावर्षी महसुलाच्या रुपाने 280 अब्ज अमेरिकन डॉलर्सचा टप्पा गाठण्याचा अंदाज.

• 2035 पर्यंत भारताच्या अर्थव्यवस्थेत एआय 1.7 ट्रिलियन डॉलर्सची भर घालू शकते.

प्रस्तावना

भारत कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे सामर्थ्य लाभलेल्या एका नवीन युगाच्या उंबरठ्यावर उभा आहे जिथे तंत्रज्ञान जीवनात परिवर्तन घडवून आणत असतानाच राष्ट्राच्या प्रगतीला आकार देत आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता ही आता केवळ संशोधन प्रयोगशाळा किंवा मोठ्या कंपन्यांपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. तर ती प्रत्येक स्तरावर नागरिकांपर्यंत थेट पोहोचत आहे. अगदी दुर्गम भागातील आरोग्यसेवांचा आवाका अधिक सक्षम करण्यापासून ते शेतकऱ्यांना पिकांच्या लागवडीसाठी माहितीपूर्ण निर्णय घेण्यापर्यंत, एआय दैनंदिन आयुष्य सुगम, अद्ययावत आणि अधिक प्रमाणात जोडत आहे. वैयक्तिक अध्ययनाची जोड देऊन एआय वर्गखोल्यांचा कायापालट करत आहे, महानगरे स्वच्छ आणि सुरक्षित करत आहे आणि जलद आणि डेटा चलित प्रशासनाच्या आधारे सार्वजनिक सेवांमध्ये अगणित सुधारणा करत आहे.  

या परिवर्तनाच्या केंद्रस्थानी आहेत इंडिया एआय मिशन आणि एआय उत्कृष्टता केंद्रांसारखे उपक्रम. हे उपक्रम संगणकीय क्षमतांची पोहोच विस्तारत आहे, संशोधनाला पाठबळ देत आहे आणि त्याचवेळी लोकांचा थेट लाभ होईल अशा उपायांची निर्मिती करण्यासाठी स्टार्टअप्स आणि इतर संस्थांना मदत करत आहे. यासंदर्भात भारताचा दृष्टिकोन एआय क्षेत्र सर्वांसाठी खुले, सर्वांना परवडण्याजोगे करण्याचा असून या नवोन्मेषामुळे संपूर्ण समाजाचे उत्थान होईल हे सुनिश्चित करण्यावर भारताचा भर आहे.

कृत्रिम बुद्धिमत्ता म्हणजे काय?

कृत्रिम बुद्धिमत्ता म्हणजे सामान्यतः ज्या कामांमध्ये मानवी बुद्धिमत्तेची आवश्यकता असते अशी कामे करण्याची यंत्रांची क्षमता. एआय यंत्रणांना अनुभवांपासून शिकण्यासाठी सक्षम करते, नवीन स्थिती आत्मसात करण्यास प्रवृत्त करते आणि जटिल गुंतागुंतीच्या समस्या स्वतंत्रपणे सोडवते. माहितीचे विश्लेषण करण्यासाठी, नमुने ओळखण्यासाठी आणि प्रतिसाद निर्माण करण्यासाठी एआय डेटासेट, अल्गोरिदम आणि मोठ्या भाषा मॉडेल्सचा वापर करते. कालांतराने, या प्रणाली त्यांची कार्यक्षमता सुधारतात,ज्यामुळे त्यांना मानवांप्रमाणेच तर्क करण्याची, निर्णय घेण्याची आणि संवाद साधता येतो.

सर्वसमावेशक सामाजिक विकासाकरिता एआय (ऑक्टोबर  2025) या नीती आयोगाच्या अहवालात ही सर्वसामावेशी दूरदृष्टी आपल्याला दिसून येते. एआय कशाप्रकारे भारतातील 490 दशलक्ष असंघटित कामगारांना आरोग्यसेवा, शिक्षण, कौशल्य आणि वित्तीय समावेशनात सामावून घेण्यासाठी सक्षम करु शकते, हे या अहवालात मांडण्यात आले आहे. भारताच्या अर्थव्यवस्थेचा कणा असणाऱ्या लाखो लोकांसाठी एआय आधारित उपकरणे कशाप्रकारे उत्पादन आणि लवचिकतेत वाढ करु शकते यावर या अहवालात  प्रकाश टाकण्यात आला आहे.  अहवालात असेही अधोरेखित केले आहे की तंत्रज्ञान खोल सामाजिक आणि आर्थिक दरी भरून काढू शकते, ज्यामुळे एआयचे फायदे प्रत्येक नागरिकांपर्यंत पोहोचतील याची खात्री होते.

भारतातील विद्यमान एआय परिसंस्था

• भारताचे तंत्रज्ञान क्षेत्र झपाट्याने विस्तारत असून, या क्षेत्राचा वार्षिक महसूल यावर्षी 280 अब्ज अमेरिकी डॉलर्सचा टप्पा पार करेल, असा अंदाज आहे. 
• तंत्रज्ञान आणि एआय परिसंस्थेत 60 लाख लोकांना रोजगार मिळाला आहे.
• देशात 1,800 पेक्षा अधिक जागतिक क्षमता केंद्र असून त्यामध्ये एआय केंद्रीत 500 केंद्रांचा समावेश आहे.
• भारतात सुमारे 1.8 लाख स्टार्टअप्स असून गेल्या वर्षी सुरू झालेल्या नवीन स्टार्टअप्स पैकी सुमारे 89 टक्के त्यांच्या उत्पादनात किंवा सेवेत एआय चा वापर करत आहेत.
• NASSCOM एआय स्वीकार निर्देशांकात  भारताला 4 पैकी 2.45  गुण मिळाले असून, यावरून 87% उद्योग सक्रियपणे एआय उपायांचा वापर करत आहेत हे दिसून येते. 
• एआय चा वापर करणाऱ्या प्रमुख क्षेत्रांमध्ये औद्योगिक आणि वाहनउद्योग, ग्राहककेंद्रीत उत्पादने आणि किरकोळ बाजारपेठ, बँकिंग, वित्तीय सेवा आणि विमा आणि आरोग्यक्षेत्र यांचा समावेश आहे. आजमितीला हे उद्योग एआय च्या एकूण मूल्याच्या 60 टक्के योगदान देत आहेत. 
• अलीकडील बीसीजी - बोस्टन कन्सल्टिंग ग्रुप- सर्वेक्षणानुसार, सुमारे 26% भारतीय कंपन्यांनी मोठ्या प्रमाणावर AI परिपक्वता (AI maturity) साध्य केली आहे.

भारत एक सर्वसमावेशक एआय परिसंस्था उभारत असताना, त्याच्या वाढत्या जागतिक मान्यतेतून ही प्रगती दिसून येते. स्टॅनफोर्ड एआय निर्देशांकांसारख्या क्रमवारीने भारताला एआय कौशल्य, क्षमता आणि धोरण यादृष्टीने अव्वल चार राष्ट्रांमध्ये स्थान दिले आहे. याशिवाय गिटहबवरील एआय प्रकल्पांमध्ये आपला  देश दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वात मोठा योगदानकर्ता असून यादारे त्याच्या विकासक समुदायाची ताकद अधोरेखित होत आहे. मजबूत STEM कार्यबल, विस्तारत असलेली संशोधन परिसंस्था आणि वाढत असलेली डिजिटल पायाभूत सुविधा यांच्या बळावर भारत आर्थिक वाढ, सामाजिक प्रगती आणि 2047 पर्यंत विकसित भारत घडवण्याच्या या दीर्घकालीन दृष्टीकोनासाठी कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा प्रभावीपणे वापर करण्याच्या दिशेने सज्ज होत आहे. 

भारत हा जगातील तिसरा सर्वात मोठा एआय स्पर्धात्मक देश:

स्टॅनफोर्ड विद्यापीठाच्या 2025 ग्लोबल एआय व्हायब्रन्सी टूलच्या अहवालानुसार, भारताने कृत्रिम बुद्धिमत्ता स्पर्धात्मकतेत जागतिक स्तरावर तृतीय स्थान पटकावले आहे. जागतिक एआय परिदृश्यात ही क्रमवारी भारताची जलद वृद्धी दर्शवते. या अहवालात 2017 ते 2024 पर्यंत एआय वाढ आणि नवोपक्रम मोजले जातात. या अलीकडच्या कामगिरीने भारताचे वाढते एआय नैपुण्य, भक्कम संशोधन क्षमता, चैतन्यशील स्टार्टअप परिसंस्था, गुंतवणूक आणि आर्थिक प्रभाव, पायाभूत सेवासुविधा आणि धोरण आणि प्रशासन कौशल्य अधोरेखित होत आहे.

इंडिया एआय अभियान

मेकिंग एआय इन इंडिया आणि मेकिंग एआय वर्क फॉर इंडिया अर्थात कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या विकासाला आणि योग्य वापराला देशात प्रोत्साहन देण्यासाठी केंद्रीय मंत्रिमंडळाने मार्च 2024 मध्ये सर्वसमावेशी इंडिया एआय मिशन अर्थात अभियानाला  10,371.92 कोटी रुपयांच्या अपेक्षित खर्चासह मंजुरी दिली. कृत्रिम बुद्धिमत्तेत भारताला जागतिक नेतृत्त्व म्हणून विराजमान करण्यासाठी हे अभियान एक मोठे पाऊल आहे.

हे अभियान सुरु केल्यापासून देशाच्या संगणकीय पायाभूत सुविधांचा विस्तार करण्यात मोठी प्रगती केली आहे. आरंभीच्या 10,000 जीपीयूज च्या उद्दिष्टापासून भारताने आता 38,000 जीपीयूज च्या निर्मितीपर्यंत मजल मारली असून त्यामुळे परवडण्याजोगी जागतिक दर्जाची एआय संसाधने उपलब्ध झाली आहेत. 

जीपीयू म्हणजे काय?

जीपीयू किंवा ग्राफिक्स प्रोसेसिंग युनिट ही एक शक्तिशाली संगणकीय चिप आहे, जी  मशीनना अधिक वेगाने विचार करण्यास, प्रतिमांवर प्रक्रिया करण्यास, एआय  प्रोग्राम चालविण्यास आणि साध्या प्रोसेसरपेक्षा अधिक कार्यक्षमतेने जटिल कामे हाताळण्यास मदत करते. इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालयाच्या अंतर्गत स्वतंत्र व्यवसाय विभाग असलेल्या इंडियाएआय द्वारे अंमलात आणलेले हे अभियान नवोन्मेषला चालना देणारी, स्टार्टअप्सना पाठिंबा देणारी, डेटा सर्वांना उपलब्ध करुन देणारी आणि लोकांच्या हितासाठी एआयचा जबाबदार वापर सुनिश्चित करणारी  एक सर्वसमावेशक परिसंस्था उभारत आहे.

इंडिया एआय अभियानाचे सात स्तंभ:

1. इंडिया एआय संगणन क्षमता –

हा  स्तंभ परवडणाऱ्या किमतीत उच्च दर्जाचे जीपीयू प्रदान करेल. आधी सांगितल्याप्रमाणे, 38,000 हून अधिक जीपीयू ऑनबोर्ड केले गेले आहेत. हे जीपीयू केवळ 65 रुपये प्रति तास या अनुदानित दराने उपलब्ध आहेत.

2. इंडिया एआय एप्लिकेशन विकास उपक्रम

हा  स्तंभ भारत-विशिष्ट आव्हानांसाठी एआय अनुप्रयोग विकसित करतो. यात आरोग्यसेवा, शेती, हवामान बदल, प्रशासन आणि सहाय्यक शिक्षण तंत्रज्ञान या क्षेत्रांचा समावेश आहे. जुलै 2025 पर्यंत तीस अर्जांना मंजुरी देण्यात आली आहे. मंत्रालये आणि संस्थांच्या सहकार्याने क्षेत्रनिहाय हॅकाथॉन आयोजित केल्या जात आहेत. उदाहरणार्थ, सायबरगार्ड एआय हॅकेथॉन, सायबरसुरक्षेसाठी एआय उपाय विकसित करण्यास मदत करते. 

3. एआयकोष (विदासंच व्यासपीठ)

एआयकोष एआय मॉडेल्सना प्रशिक्षण देण्यासाठी मोठे डेटासेट विकसित करते.  यामध्ये सरकारी आणि गैर-सरकारी स्रोतांकडून डेटा एकत्रित केला जातो. या प्लॅटफॉर्ममध्ये 20 क्षेत्रांमध्ये 5,500 हून अधिक डेटासेट आणि 251 एआय मॉडेल्स आहेत. ही संसाधने विकासकांना मूलभूत मॉड्यूल तयार करण्याऐवजी एआय सोल्यूशन्सवर लक्ष केंद्रीत करण्यास मदत करतात. डिसेंबर 2025 पर्यंत या प्लॅटफॉर्मला 385,000 हून अधिक जणांनी भेट दिली असून, 11,000 नोंदणीकृत वापरकर्ते आणि 26,000 डाउनलोड झाले आहेत.

4. इंडिया एआय फाउंडेशन मॉडेल्स

हा स्तंभ भारतीय डेटा आणि भाषांचा वापर करून भारताचे स्वतःचे मोठे बहुआयामी मॉडेल विकसित करतो. इंडियाएआयला 500 हून अधिक प्रस्ताव मिळाले असून पहिल्या आणि दुसऱ्या टप्प्यात पुढील बारा स्टार्टअप्स निवडण्यात आले: सर्वम एआय, सोकेट एआय, ज्ञानी एआय, गण एआय, अवतार एआय, आयआयटी बॉम्बे कन्सोर्टियम - भारतजेन, झेंटेइक, जेन लूप, इंटेलिहेल्थ, शोध एआय, फ्रॅक्टल अॅनालिटिक्स, टेक महिंद्रा मेकर्स लॅब.

5. इंडिया एआय फ्युचरस्किल्स

या स्तंभामुळे एआय कौशल्य असलेले व्यावसायिक तयार होतील. पीएचडी अभ्यासक्रमाच्या 500 विद्यार्थ्यांना, 5,000 पदव्युत्तर विद्यार्थ्यांना आणि 8,000 पदवीधारक विद्यार्थ्यांना सहाय्य दिले जात आहे. जुलै 2025 पर्यंत 200 हून अधिक विद्यार्थ्यांना फेलोशिप मिळाली आहे. 73 संस्थांनी पीएचडी विद्यार्थ्यांना अभ्यासक्रम, संशोधन प्रकल्प किंवा फेलोशिपसाठी सामील केले आहे. श्रेणी 2 आणि  3 च्या शहरांमध्ये डेटा आणि एआय प्रयोगशाळा  उभारल्या जात आहेत. NIELIT आणि उद्योग भागीदारांसह 31 प्रयोगशाळा सुरु करण्यात आल्या आहेत. राज्यांनी आणि केंद्रशासित प्रदेशांनी 174 आयटीआय आणि पॉलिटेक्निक संस्थांना प्रयोगशाळांसाठी नामनिर्देश केला आहे.

6. इंडिया एआय स्टार्टअप आर्थिक पाठबळ

हा स्तंभ एआय स्टार्टअप्सना वित्तीय पाठबळ प्रदान करतो. इंडियाएआय स्टार्टअप्स ग्लोबल प्रोग्राम मार्च 2025मध्ये सुरू झाला. स्टेशन एफ आणि एचईसी पॅरिस यांच्या सहकार्याने 10 भारतीय स्टार्टअप्सना युरोपियन बाजारपेठेत विस्तार करण्यास मदत करते.

7. सुरक्षित आणि विश्वासार्ह एआय

हा स्तंभ मजबूत प्रशासनासह जबाबदार एआय स्वीकारण्याची खात्री देतो. अभिव्यक्ती स्वारस्याद्वारे 13 प्रकल्प निवडले गेले आहेत आणि सुरू केले गेले आहेत. हे कार्यक्रम मशीन अनलर्निंग, पूर्वग्रह कमी करणे, गोपनीयता राखणारे मशीन लर्निंग, स्पष्टता, लेखा परीक्षण आणि शासकीय चाचण्या यावर लक्ष केंद्रित करतात. इंडियाएआय सेफ्टी इन्स्टिट्यूटमध्ये सामील होण्यासाठी भागीदार संस्थांसाठी 9 मे 2025 रोजी अतिरिक्त स्वारस्य व्यक्त करण्यात आले.

इंडिया मोबाईल काँग्रेस 2025 मध्ये एआय

दिल्लीमध्ये यशोभूमी येथे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी 8 ऑक्टोबर 2025 रोजी इंडिया मोबाईल काँग्रेस 2025 चे उदघाटन केल्यानंतर कृत्रिम बुद्धिमत्ता क्षेत्र केंद्रस्थानी आले. दूरसंचार विभाग आणि सेल्युलर ऑपरेटर्स असोसिएशन ऑफ इंडिया यांनी 8 ते 11 ऑक्टोबर दरम्यान संयुक्तपणे आयोजित केलेल्या इंडिया मोबाइल काँग्रेस 2025 परिषदेची संकल्पना "इनोव्हेट टू ट्रान्सफॉर्म" अर्थात“परिवर्तनासाठी नवोन्मेष" अशी होती.

आयएमसी 2025 सहा प्रमुख शिखर संमेलनांचा समावेश असून त्यामध्ये आंतरराष्ट्रीय एआय शिखर परिषदेचा देखील समावेश आहे, ज्यामध्ये नेटवर्क, सेवा आणि पुढील पिढीतील डिजिटल पायाभूत सुविधा या क्षेत्रातील एआय च्या परिवर्तनकारी भूमिकेला अधोरेखित करण्यात आले आहे.  5G/6G, एआय, स्मार्ट मोबिलिटी, सायबर सुरक्षा, क्वांटम कंप्युटिंग आणि हरित तंत्रज्ञान यासारख्या क्षेत्रांमधील 1,600 हून अधिक प्रचलित बाबींवर 100 पेक्षा अधिक सत्रे असून 800 हून जास्त वक्त्यांनी त्यावर आपले विचार मांडले. या परिषदेत 150 हून अधिक देशांमधून 1.5 लाखांहून अधिक अभ्यागत, 7,000 हून अधिक जागतिक प्रतिनिधी आणि 400 हून अधिक कंपन्या सहभागी झाल्या होत्या. या माध्यमातून एआय आणि डिजिटल तंत्रज्ञानाच्या भविष्याला आकार देण्याच्या उद्देशाने नवोन्मेषी, स्टार्टअप्स, धोरणकर्ते आणि उयोगजगतातील प्रमुख सहभागी झाले होते.

केंद्र सरकारचे इतर प्रमुख उपक्रम आणि धोरणात्मक प्रोत्साहन

केंद्र सरकार आपले कृत्रिम बुद्धिमत्ताविषयक संकल्प प्रत्यक्ष कृतीत रूपांतरित करण्यासाठी परिवर्तनकारी उपक्रमांची मालिका राबवत आहे. एक चैतन्यशील एआय परिसंस्था उभारणे, नवोन्मेषाला चालना देणे आणि तंत्रज्ञानाचा लाभ समाजातील सर्व क्षेत्रांना होत असल्याची खात्री करणे यावर या प्रयत्नांचा भर आहे. जागतिक दर्जाचे संशोधन केंद्र निर्माण करण्यापासून ते स्वदेशी एआय मॉडेल्स विकसित करण्यापर्यंत, सरकारचा दृष्टिकोन धोरण, पायाभूत सुविधा आणि क्षमता-निर्मिती यांना समान प्रमाणात एकत्रित करतो.

एआय सेंटर्स ऑफ एक्सलन्स

संशोधन-आधारित नवोपक्रमांना प्रोत्साहन देण्यासाठी, सरकारने आरोग्यसेवा, शेती आणि शाश्वत शहरे यासारख्या प्रमुख क्षेत्रांमध्ये तीन सेंटर्स ऑफ एक्सलन्स  अर्थात उत्कृष्टता केंद्र स्थापन केली आहेत. 2025 च्या अर्थसंकल्पात शिक्षणासाठी चौथ्या उत्कृष्टता केंद्राची घोषणा करण्यात आली. ही केंद्र सहयोगी जागा म्हणून डिझाइन केली आहेत जिथे शैक्षणिक संस्था , उद्योग आणि सरकारी संस्था एकत्रितपणे स्केलेबल विस्तारक्षम एआय सोल्यूशन्स विकसित करण्यासाठी काम करतात. याव्यतिरिक्त, तरुणांना उद्योगाशी संबंधित एआय कौशल्यांनी सुसज्ज करण्यासाठी आणि भविष्यासाठी तयार कार्यबल विकसित करण्यासाठी पाच राष्ट्रीय कौशल्य केंद्रे स्थापन करण्यात आली आहेत.

कृत्रिम बुद्धिमत्ता कौशल्य आराखडा

हा आराखडा सरकारी अधिकाऱ्यांना संरचित प्रशिक्षण प्रदान करतो, ज्यामुळे त्यांना आवश्यक एआय कौशल्ये आत्मसात करण्यास आणि धोरणनिर्मिती आणि प्रशासनात त्यांचा वापर करण्यास सक्षम करता येते. जागतिक मानकांनुसार डिझाइन केलेला हा आराखडा भारताचे सार्वजनिक क्षेत्र माहितीपूर्ण, लवचिक आणि एआय-चालित भविष्यासाठी सज्ज असेल हे सुनिश्चित करतो.

सर्वम एआय: स्मार्ट आधार सेवा

बेंगळुरूस्थित सर्वम एआय ही कंपनी प्रगत एआय संशोधनाचे रूपांतर प्रत्यक्ष शासनव्यवस्थेसाठी उपयुक्त उपायांमध्ये करत आहे. युनिक आयडेंटिफिकेशन अथॉरिटी ऑफ इंडिया (UIDAI) सोबतच्या भागीदारीत,ती जनरेटिव्ह एआय वापरून आधार सेवा अधिक स्मार्ट आणि अधिक सुरक्षित बनवत आहे. एप्रिल 2025 मध्ये, सर्वम एआयला भारताची सार्वभौम एलएलएम परिसंस्था तयार करण्यासाठी मान्यता मिळाली, हा एक ओपन-सोर्स लार्ज लँगवेज मॉडेल (LLM) प्रकल्प आहे, ज्याचा उद्देश सार्वजनिक सेवा वितरण अधिक प्रभावी करणे आणि डिजिटल विश्वास वाढवणे हा आहे

 भाषिणी: डिजिटल समावेशासाठी एक आवाज

भाषिणी हा एआय-आधारित प्लॅटफॉर्म असून तो अनेक भारतीय भाषांमध्ये भाषांतर आणि भाषण साधने उपलब्ध करून देत भाषेच्या अडथळ्यांना दूर करतो. नागरिकांना लिहिणे किंवा वाचणे सहजशक्य नसेल तरी भाषिणी मुळे त्यांना डिजिटल सेवा सहज उपलब्ध होऊ शकतात. जून 2025 मध्ये, डिजिटल इंडिया भाषिणी विभाग आणि रेल्वे माहिती प्रणाली केंद्र (CRIS) यांनी सार्वजनिक वापरासाठी असलेल्या रेल्वे प्लॅटफॉर्मवर बहुभाषिक एआय उपाय लागू करण्यासाठी सामंजस्य करार केला.

जुलै 2022 मध्ये भाषिणीचा आरंभ झाल्यापासून, भाषिणीने दहा लाख डाउनलोड ओलांडले आहेत, 20 भारतीय भाषांना समर्थन देते आणि 350 हून अधिक एआय मॉडेल्स एकत्रित करते. 450 हून अधिक सक्रिय ग्राहकांसह, ते डिजिटल समावेशाला प्रोत्साहन देत आहे आणि भाषिक दरी कमी करत आहे.

भारतजेन एआय : भारताचे बहुभाषिक कृत्रिम बुद्धिमत्ता मॉडेल

सोशल मिडियावर आम्हाला फॉलो करा: @PIBMumbai    /PIBMumbai    /pibmumbai  pibmumbai@gmail.com

सोशल मिडियावर आम्हाला फॉलो करा: @PIBMumbai    /PIBMumbai    /pibmumbai  pibmumbai@gmail.com