पत्र सूचना कार्यालय

મહિલા નાણાકીય સશક્તિકરણ તરફ ભારતની સફર

મહિલા સશક્તિકરણથી મજબૂત પરિવારો, સમૃદ્ધ સમુદાયો અને સમૃદ્ધ રાષ્ટ્રનું નિર્માણ થાય છે. આ વાતને ઓળખીને, છેલ્લા 10 વર્ષોમાં મહિલાઓની આર્થિક સ્વતંત્રતા માટે ભારતના વાતાવરણમાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન આવ્યું છે. મહિલા-કેન્દ્રિત અભિગમ સાથે, સરકારે ગ્રામીણ અને સીમાંત મહિલાઓ પર ખાસ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને કૌશલ્ય, ધિરાણ, બજારો અને આજીવિકા સુધી પહોંચ વધારવાને પ્રાથમિકતા આપી છે. ધ્યેય 2047 સુધીમાં સંપૂર્ણ વિકસિત - એક વિકસિત ભારત - પ્રાપ્ત કરવાનો છે, જ્યાં દરેક મહિલા પ્રગતિની સમાન શિલ્પી હોય.

આ દ્રષ્ટિકોણને આગળ ધપાવતા, ભારત સરકાર સ્વ-સહાય જૂથો (SHGs) અને લક્ષિત ધિરાણથી લઈને ડ્રોન ટેકનોલોજી અને ઉદ્યોગસાહસિકતા પ્લેટફોર્મ સુધીની વિવિધ યોજનાઓ દ્વારા કામ કરી રહી છે. તેણે નાણાકીય સમાવેશ અને સહકારી નેટવર્ક માટે ડિજિટલ સાધનોમાં પણ રોકાણ કર્યું છે. આ પ્રગતિ ભારતને મહિલા આર્થિક નેતૃત્વ માટે વૈશ્વિક મોડેલ બનાવી રહી છે.

"નારી શક્તિ" - મહિલાઓની શક્તિ - એક માર્ગદર્શક શક્તિ છે જે સમાવિષ્ટ વિકાસ સુનિશ્ચિત કરે છે, જ્યાં કોઈ પણ મહિલા પાછળ ન રહી જાય.

છોકરીઓ માટે નાણાકીય સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવી

છોકરીઓ માટે નાણાકીય સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાનો અર્થ એ છે કે તેમના શિક્ષણ, આરોગ્ય અને આર્થિક તકોમાં યોગ્ય રોકાણ કરવું જેથી તેઓ સ્વતંત્ર અને ગૌરવપૂર્ણ જીવનનું નિર્માણ કરી શકે. આ ફક્ત વ્યક્તિગત ભવિષ્ય જ નહીં પરંતુ પરિવારો, સમુદાયો અને સમગ્ર રાષ્ટ્રને પણ મજબૂત બનાવે છે.

સુકન્યા સમૃદ્ધિ યોજના બરાબર આ વચન પૂરું પાડે છે: ઉચ્ચ વળતર, કર લાભો અને દરેક પરિવારને ખાતરીપૂર્વક સહાય જે તેમની પુત્રીના ઉજ્જવળ ભવિષ્યમાં રોકાણ કરે છે.

સુકન્યા સમૃદ્ધિ યોજના

બેટી બચાવો, બેટી પઢાવો અભિયાન હેઠળ 22 જાન્યુઆરી, 2015ના રોજ શરૂ કરાયેલ, સુકન્યા સમૃદ્ધિ યોજના (SSY) એક બાળકીને નાણાકીય સુરક્ષા પૂરી પાડે છે. તે એક સરકારી બચત યોજના છે જે માતાપિતા અને વાલીઓને તેમની પુત્રીઓની ભવિષ્યની જરૂરિયાતો માટે, ખાસ કરીને શિક્ષણ અને લગ્ન માટે નાણાં બચાવવામાં મદદ કરે છે. આ યોજના ઉચ્ચ વ્યાજ દરો, કર લાભો અને સુરક્ષા પ્રદાન કરે છે, પરિવારોને વહેલા રોકાણ કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે અને છોકરીઓને વિકાસ અને સ્વતંત્ર બનવામાં મદદ કરે છે.

મુખ્ય સુવિધાઓ અને લાભોમાં સામેલ છે:

• વાર્ષિક 8.2% વ્યાજ દર (વાર્ષિક રીતે ચક્રવૃદ્ધિ).
• થાપણો ઓછામાં ઓછા ₹250 થી શરૂ થઈ શકે છે અને ₹50ના ગુણાંકમાં દર વર્ષે ₹1.5 લાખ સુધી કરી શકાય છે.
• થાપણો 15 વર્ષ માટે માન્ય છે; ખાતું ખોલવાની તારીખથી 21 વર્ષ પછી પરિપક્વ થાય છે.
• કલમ 80C હેઠળ કરમુક્ત વ્યાજ અને પાકતી મુદત.
• 18 વર્ષની ઉંમર પછી (અથવા ધોરણ 10 પાસ કર્યા પછી) ઉચ્ચ શિક્ષણ અથવા લગ્ન માટે નાના ઉપાડ (50% સુધી)ની મંજૂરી છે.
• શરૂઆતથી, કુલ થાપણો ₹3.33 લાખ કરોડ (ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં)ને વટાવી ગઈ છે.

ગ્રામીણ આજીવિકામાં ક્રાંતિ લાવવી, ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવો

ગામડાઓ મોટા પાયે પરિવર્તન અનુભવી રહ્યા છે, જ્યાં સમુદાયની શક્તિ, કૌશલ્ય નિર્માણ અને સંસાધનોની પહોંચ લાખો પરિવારો માટે નવી તકો ખોલી રહી છે. ભારત સરકાર ભવિષ્યલક્ષી, ટેકનોલોજી-આધારિત, લોકો-કેન્દ્રિત પહેલ દ્વારા ગ્રામીણ પરિવારોને - ખાસ કરીને મહિલાઓને - આત્મવિશ્વાસપૂર્ણ ઉદ્યોગસાહસિકો, કુશળ ઉત્પાદકો અને વધતી જતી અર્થવ્યવસ્થામાં સક્રિય યોગદાન આપનાર બનવામાં મદદ કરી રહી છે.

દીનદયાળ અંત્યોદય યોજના - રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ આજીવિકા મિશન (DAY-NRLM)

દીનદયાળ અંત્યોદય યોજના - રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ આજીવિકા મિશન (DAY-NRLM)એ ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલયનો એક મુખ્ય કાર્યક્રમ છે. આ કાર્યક્રમ ગ્રામીણ મહિલાઓને સ્વ-સહાય જૂથો (SHGs)માં એકસાથે લાવે છે, સમુદાય અને પરસ્પર વિશ્વાસની મજબૂત ભાવના બનાવે છે. આ સ્વ-સહાય જૂથો દ્વારા મહિલાઓ અને તેમના પરિવારોને નાના વ્યવસાયો શરૂ કરવા, ઉચ્ચ-આવકની તકો મેળવવા અથવા તેમની હાલની આજીવિકાને વિસ્તૃત કરવા માટે કૌશલ્ય તાલીમ, સસ્તું ધિરાણ અને વ્યવહારુ સહાય મળે છે.

સમય જતાં આ ચાલુ સહાય તેમને વધુ કમાણી કરવામાં, ભવિષ્ય માટે બચત કરવામાં, તેમના બાળકોને શાળાએ મોકલવામાં અને તેમના પરિવારો માટે મજબૂત, વધુ સુરક્ષિત જીવન બનાવવામાં મદદ કરે છે.

ખાસ કરીને મહિલાઓ માટે, તે નાણાકીય સમાવેશ અને કૌશલ્ય તાલીમ દ્વારા ટકાઉ આજીવિકા બનાવવામાં મદદ કરે છે, જેથી તેઓ આત્મવિશ્વાસપૂર્વક નાણાકીય રીતે સ્વતંત્ર બનવા તરફ આગળ વધી શકે.

તેની કેટલીક મુખ્ય વિશેષતાઓ છે:

• આ યોજના બેંક શાખાઓમાં તાલીમ પામેલી મહિલાઓ, જેને બેંક સખી કહેવાય છે, તેમને SHGને બચત ખાતા, ક્રેડિટ અને ડેબિટ વ્યવહારો, અને લોન અને અન્ય બેંકિંગ સુવિધાઓ જેવી નાણાકીય સેવાઓમાં મદદ કરવા માટે તૈનાત કરે છે.
• કૃષિ સખી (પાક માટે) અને પશુ સખી (પ્રાણીઓ માટે) જેવી તાલીમ પામેલી સહાયકોને સલાહ અને સહાય પૂરી પાડવા માટે આખા વર્ષ દરમિયાન તૈનાત કરવામાં આવે છે.
• મિશન આરોગ્ય, પોષણ, શિક્ષણ, ઘરેલુ હિંસા નાબૂદી અને સ્વચ્છતા જેવા મહત્વપૂર્ણ વિષયો પર જાગૃતિ અભિયાન પણ ચલાવે છે.

મુખ્ય સિદ્ધિઓમાં સામેલ છે:

• આ યોજનાએ 10.05 કરોડથી વધુ ગ્રામીણ મહિલા પરિવારોને 90.9 કરોડથી વધુ સ્વ-સહાય જૂથો (SHGs)માં સફળતાપૂર્વક એકીકૃત કર્યા છે, જે મહિલાઓના નેતૃત્વ હેઠળના સમુદાય સંગઠનોનું વિશ્વનું સૌથી મોટું નેટવર્ક બનાવે છે.
• ચુકવણી દર 98% થી વધુ છે, જે દર્શાવે છે કે જૂથો નાણાંનું સંચાલન કેટલી સારી રીતે કરે છે.
• DAY-NRLM મહિલા ખેડૂતોને ટેકો આપે છે (ઓક્ટોબર 2025 સુધીમાં) સારી ખેતી પદ્ધતિઓ ધરાવતા ખેડૂતો - અત્યાર સુધીમાં 4.6 કરોડથી વધુ મહિલાઓને લાભ મળ્યો છે.
• ઘણી મહિલાઓ સ્ટાર્ટ-અપ વિલેજ આંત્રપ્રિન્યોરશિપ પ્રોગ્રામ (SVEP) જેવા કાર્યક્રમો દ્વારા હસ્તકલા, ફૂડ પ્રોસેસિંગ અને અન્ય ક્ષેત્રોમાં નાના વ્યવસાયો શરૂ કરે છે. આ યોજના હેઠળ આવા 5.88 લાખથી વધુ એકમોને સમર્થન આપવામાં આવ્યું છે.

નમો ડ્રોન દીદી યોજના

નમો ડ્રોન દીદી યોજના એક પરિવર્તનશીલ કેન્દ્રીય ક્ષેત્રની પહેલ છે. તે પસંદ કરેલા મહિલા સ્વ-સહાય જૂથો (SHGs)ને ડ્રોનથી સજ્જ કરીને ગ્રામીણ મહિલાઓને સશક્ત બનાવે છે. આ ડ્રોન ચોકસાઇ ખેતી માટે ભાડા સેવાઓ પ્રદાન કરે છે - ખાસ કરીને, પ્રવાહી ખાતરો અને જંતુનાશકોનો છંટકાવ - કૃષિમાં અદ્યતન ટેકનોલોજી લાવે છે અને ટકાઉ આવકની તકો બનાવે છે.

મુખ્ય ફાયદાઓમાં સામેલ છે:

• ખેતીને વધુ કાર્યક્ષમ અને સચોટ બનાવવા માટે આધુનિક ડ્રોન ટેકનોલોજીનો પરિચય;
• પાકની ઉપજમાં વધારો, ખેડૂતો માટે ઇનપુટ ખર્ચ અને સંચાલન ખર્ચમાં ઘટાડો;
• ડ્રોન ભાડા સેવાઓ દ્વારા મહિલા SHG માટે નોંધપાત્ર વધારાની આવક ઉત્પન્ન કરવી, નાણાકીય સ્વતંત્રતા અને વિવિધ આજીવિકાને પ્રોત્સાહન આપવું.

પસંદ કરેલા SHGને ડ્રોન પેકેજ માટે 80% કેન્દ્રીય નાણાકીય સહાય (₹8 લાખ સુધી) મળે છે. પેકેજમાં તાલીમનો પણ સમાવેશ થાય છે: એક સભ્યને પ્રમાણિત ડ્રોન પાઇલટ બનવા માટે 15 દિવસ (કામગીરીઓ અને ચોક્કસ કૃષિ કાર્યક્રમોને આવરી લે છે) અને બીજા સભ્યને ડ્રોન સહાયક તરીકે 5 દિવસ (સમારકામ, જાળવણી અને સહાય પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને).

ગામડાની મહિલાઓના હાથમાં ડ્રોન આપીને, આ યોજના માત્ર કૃષિમાં ટેકનોલોજી અપનાવવાને વેગ આપતી નથી પરંતુ નવા આર્થિક માર્ગો પણ ખોલે છે. આ કામને ઝડપી અને વધુ ઉત્પાદક બનાવે છે, જ્યારે મહિલાઓ અને તેમના સમુદાયો માટે વધુ તકો ઉભી કરે છે.

મહિલા સફળ ઉદ્યોગસાહસિક બનાવવી

જ્યારે મહિલાઓ ઉદ્યોગસાહસિક તરીકે ખીલે છે, ત્યારે સમગ્ર પરિવાર સ્થિરતા અને તક મેળવે છે. આને ધ્યાનમાં રાખીને, ભારત સરકારે મહિલાઓમાં ઉદ્યોગસાહસિકતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ઘણી પહેલ શરૂ કરી છે.

લખપતિ દીદી યોજના

લખપતિ દીદી એ દીનદયાળ અંત્યોદય યોજના - રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ આજીવિકા મિશન (DAY-NRLM)નું મુખ્ય પરિણામ છે, જે ગ્રામીણ ગરીબી દૂર કરવા અને મહિલાઓને આર્થિક રીતે સશક્ત બનાવવાનો પ્રયાસ કરે છે.

મહિલા નેતૃત્વ હેઠળ ગ્રામીણ સમૃદ્ધિના વિઝન પર આધારિત, લખપતિ દીદી એક સ્વ-સહાય જૂથ (SHG) સભ્ય છે જેનો પરિવાર ટકાઉ આજીવિકા પ્રવૃત્તિઓ, સુધારેલ કૌશલ્યો અને ધિરાણ અને બજારોની વધુ સારી પહોંચ દ્વારા વાર્ષિક ₹1 લાખથી વધુ કમાણી કરે છે - નાણાકીય સ્થિરતા, આત્મવિશ્વાસ અને સમુદાય નેતૃત્વ દર્શાવે છે.

તેનો ઉદ્દેશ્ય ફક્ત આવક ઉત્પન્ન કરવાથી આગળ વધે છે અને ઉદ્યોગસાહસિકતા, નાણાકીય સાક્ષરતાને પ્રોત્સાહન આપે છે અને ગામડાઓમાં આર્થિક પરિવર્તન માટે મહિલાઓને ઉત્પ્રેરક તરીકે તૈયાર કરે છે.

સરકારનું લક્ષ્ય 6 કરોડ લખપતિ દીદીઓ બનાવવાનું છે. આ લક્ષ્યને ઝડપી બનાવવા માટે, ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલયે જાન્યુઆરી 2026માં ઉદ્યોગસાહસિકતા પર રાષ્ટ્રીય ઝુંબેશ શરૂ કરી હતી, જેનો હેતુ 50,000 સમુદાય સંસાધન વ્યક્તિઓ દ્વારા 5 લાખ SHG સભ્યોને તાલીમ આપવાનો હતો.

ટેકનોલોજીની દ્રષ્ટિએ, LokOS એપ્લિકેશન અને ડિજિટલ લાઇવલીહૂડ રજિસ્ટર, જે ડિજિટલ ઇન્ડિયા કોર્પોરેશન દ્વારા સંચાલિત છે, રેકોર્ડને ડિજિટાઇઝ કરે છે અને ભાવિ લખપતિ દીદીઓના વાસ્તવિક સમયના આવક ડેટાને ટ્રેક કરે છે.

SHE-Mart

કેન્દ્રીય બજેટ 2026-2027માં SHE-Mart દ્વારા સ્વ-સહાય ઉદ્યોગસાહસિકો માટે જોગવાઈઓ રજૂ કરવામાં આવી હતી. આ નવો કાર્યક્રમ દરેક જિલ્લામાં સમુદાય રિટેલ આઉટલેટ્સ સ્થાપિત કરશે, જે સ્વ-સહાય જૂથો (SHGs) અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં મહિલાઓ દ્વારા બનાવેલા ઉત્પાદનોના માર્કેટિંગ માટે સમર્પિત પ્લેટફોર્મ તરીકે સેવા આપશે, નવી બજાર તકો ખોલશે.

આ પહેલ પશુપાલન, કૃષિ અને સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓમાં સામેલ મહિલાઓને ફક્ત નિર્વાહ પ્રવૃત્તિઓથી આગળ વધીને સંપૂર્ણ ઉદ્યોગસાહસિક બનવા સક્ષમ બનાવશે - આ યોજનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય છે.

વુમનિયા પહેલ

વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય હેઠળ સરકારી ઈ-માર્કેટપ્લેસ (GeM)નો એક મુખ્ય કાર્યક્રમ, વુમાનિયા પહેલ, 14 જાન્યુઆરી, 2019ના રોજ જાહેર ખરીદીમાં મહિલાઓની આગેવાની હેઠળના સૂક્ષ્મ અને નાના સાહસો (MSEs) અને સ્વ-સહાય જૂથો (SHGs)ની ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે શરૂ કરવામાં આવી હતી.

આને ટેકો આપવા માટે, GeM એ MoUs દ્વારા મુખ્ય ભાગીદારી કરી છે:

• મહિલા MSEs, ઉદ્યોગસાહસિકો અને SHGsને સરકારી બજારોમાં પ્રવેશ મેળવવા માટે તાલીમ અને સશક્તિકરણ આપવા માટે સ્વ-રોજગાર મહિલા સંગઠન (SEWA) ભારત (જાન્યુઆરી 2023માં હસ્તાક્ષરિત) સાથે.
• GeM  પર સેવા પ્રદાતાઓ તરીકે મહિલા દરજીઓને કૌશલ્ય આપવા માટે ઉષા સિલાઈ સ્કૂલ (2023માં પણ) સાથે.
• UN વુમન (નવેમ્બર 2025માં હસ્તાક્ષરિત) સાથે લિંગ-પ્રતિભાવ પ્રાપ્તિને આગળ વધારવા, તાલીમ સામગ્રી વિકસાવવા અને મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકો માટે હાઇપર-લોકલ માર્કેટ લિંક્સને મજબૂત બનાવવા માટે.

તાજેતરમાં, 14-15 જાન્યુઆરી, 2026ના રોજ GeM એ મહિલા સામૂહિક ફોરમ (WCF) સાથે એક MoU પર હસ્તાક્ષર કર્યા જેથી વ્યવસાય-થી-સરકાર તકો વિશે જાગૃતિ વધે, ઓનબોર્ડિંગ, પાલન, ઉત્પાદન સૂચિમાં સહાય મળે અને ભાગીદારી વધારવા માટે માળખાગત તાલીમ અને વર્કશોપ પ્રદાન કરી શકાય.

આ સહયોગથી વુમનિયાને એક મજબૂત ઇકોસિસ્ટમ બનાવવામાં મદદ મળી છે, જેમાં જાન્યુઆરી 2026 સુધીમાં બે લાખથી વધુ મહિલાઓ દ્વારા સંચાલિત MSE નોંધાયેલા છે અને ₹80,000 કરોડ (GeM  ના કુલ ઓર્ડર મૂલ્યના 4.7%)થી વધુના ખરીદી ઓર્ડર પ્રાપ્ત થયા છે - જે 3%ના લક્ષ્યાંક કરતાં વધુ છે.

સરકારી ખરીદદારો સાથે સીધો, પારદર્શક અને સંપૂર્ણ ડિજિટલ ઇન્ટરફેસ પ્રદાન કરીને, વુમનિયા મધ્યસ્થીઓને દૂર કરે છે અને પ્રવેશ અવરોધોને ઘટાડે છે જે અગાઉ ભાગીદારીને અટકાવતા હતા. તે મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકો દ્વારા સામનો કરવામાં આવતા "બજારની ઍક્સેસ," "ફાઇનાન્સની ઍક્સેસ," અને "મૂલ્ય-સંવર્ધનની ઍક્સેસ"ના ત્રિવિધ પડકારને સંબોધવાનો પ્રયાસ કરે છે, તેમને કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારના મંત્રાલયો, વિભાગો, જાહેર ક્ષેત્રના એકમો અને સ્વાયત્ત સંસ્થાઓને ઉત્પાદનો અને સેવાઓ પૂરી પાડવાની તકો સાથે જોડે છે.

નાણાકીય સ્વતંત્રતા માટે અન્ય મુખ્ય હસ્તક્ષેપો

મહિલાઓ લાંબા સમયથી પરિવારો અને સમુદાયોમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી રહી છે. અને હવે, સરકારી યોજનાઓ તેમને તેમના કૌશલ્યો અને પ્રયત્નોને મજબૂત આર્થિક તકોમાં પરિવર્તિત કરવામાં મદદ કરી રહી છે.

તાલીમ, નાણાં અને બજારોમાં સુધારેલી ઍક્સેસ દ્વારા, આ પહેલ લાખો લોકોને આત્મનિર્ભર બનવા તેમની આવક વધારવા અને આત્મવિશ્વાસ સાથે વધુ સ્વતંત્રતા પ્રાપ્ત કરવામાં મદદ કરી રહી છે.

પ્રધાનમંત્રી મુદ્રા યોજના (PMMY)

8 એપ્રિલ, 2015ના રોજ શરૂ કરાયેલ, પ્રધાનમંત્રી મુદ્રા યોજના (PMMY) કોઈપણ જામીનગીરી વિના માઇક્રો-યુનિટ સાહસોને સંસ્થાકીય ધિરાણ પૂરું પાડે છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય ઉદ્યોગસાહસિકોને કોઈપણ જામીનગીરી વિના તેમના વ્યવસાયો શરૂ કરવા અથવા વિસ્તૃત કરવામાં મદદ કરવાનો છે. આ લોન ₹10 લાખ સુધી ઉપલબ્ધ છે, જે હવે વધારીને ₹20 લાખ કરવામાં આવી છે, જે પુનરાવર્તિત ઉધાર લેનારાઓ માટે એક નવી "તરુણ પ્લસ" શ્રેણી હેઠળ ઉપલબ્ધ છે જેમણે તેમની અગાઉની લોન સફળતાપૂર્વક ચૂકવી દીધી છે.

પ્રધાનમંત્રી મુદ્રા યોજના (PMMY) હેઠળ સ્થાપિત અને કેન્દ્રીય બજેટ 2015-16માં જાહેર કરાયેલ, MUDRA (માઈક્રો યુનિટ્સ ડેવલપમેન્ટ એન્ડ રિફાઇનાન્સ એજન્સી લિમિટેડ) ભારત સરકારની એક નાણાકીય સંસ્થા છે. તે બેંકો, નોન-બેંકિંગ નાણાકીય સંસ્થાઓ (NBFCs) અને માઇક્રોફાઇનાન્સ સંસ્થાઓ (MFIs) જેવી છેલ્લા માઇલ સંસ્થાઓને પુનર્ધિરાણ આપીને બિન-કોર્પોરેટ નાના/માઈક્રો ઉદ્યોગોને ભંડોળ પૂરું પાડે છે.

PMMY મહિલા સશક્તિકરણ પર ભાર મૂકે છે, જેમાં મોટાભાગના લોન ખાતા મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકો પાસે છે. આ ધ્યાનથી લાખો મહિલાઓને તેમના વ્યવસાય શરૂ કરવામાં અથવા વિસ્તૃત કરવામાં મદદ મળી છે, જે નાણાકીય સમાવેશ અને આત્મનિર્ભરતાને પ્રોત્સાહન આપે છે.

પ્રધાનમંત્રી જન ધન​ યોજના

ભારત સરકાર દ્વારા 28 ઓગસ્ટ, 2014ના રોજ નાણાકીય સમાવેશ માટેના રાષ્ટ્રીય મિશન તરીકે શરૂ કરાયેલ પ્રધાનમંત્રી જન ધન યોજના (PMJDY)નો હેતુ દેશમાં બેંકિંગ સુવિધાઓથી વંચિત લોકોને નાણાકીય રીતે ટેકો આપવાનો છે. તે મૂળભૂત બચત બેંક ખાતા, રેમિટન્સ, ક્રેડિટ, વીમો અને પેન્શન જેવી સસ્તી નાણાકીય સેવાઓની સાર્વત્રિક ઍક્સેસ પ્રદાન કરે છે.

PMJDY મહિલાઓ માટે ખાસ કરીને ફાયદાકારક રહ્યું છે. પહેલાં, મહિલાઓને ઔપચારિક બેંકિંગ સુધી મર્યાદિત વ્યક્તિગત પહોંચ હતી અને ઘણીવાર નાણાકીય બાબતો માટે પરિવારના સભ્યો પર આધાર રાખતી હતી. પરંતુ હવે, PMJDY દ્વારા લાખો મહિલાઓ પાસે પોતાના બેંક ખાતા છે, જેનાથી તેઓ સીધા સરકારી લાભો મેળવી શકે છે, વધુ નાણાકીય નિયંત્રણ મેળવી શકે છે અને આત્મનિર્ભરતા અને સ્વતંત્રતા માટે અન્ય યોજનાઓ સરળતાથી મેળવી શકે છે.

PMJDYની કેટલીક મુખ્ય વિશેષતાઓમાં સામેલ છે:

• ઝીરો-બેલેન્સ ખાતા, થાપણો પર વ્યાજ.
• RuPay ડેબિટ કાર્ડ જારી કરવા, ₹2 લાખનું આકસ્મિક વીમા કવર (28 ઓગસ્ટ, 2018 પછી ખોલવામાં આવેલા ખાતાઓ માટે; અગાઉ ₹1 લાખ).
• પાત્ર ખાતાધારકો માટે ₹10,000 સુધીની ઓવરડ્રાફ્ટ સુવિધા.
• ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર (DBT), પ્રધાનમંત્રી જીવન જ્યોતિ વીમા યોજના (PMJJBY), પ્રધાનમંત્રી સુરક્ષા વીમા યોજના (PMSBY), અટલ પેન્શન યોજના (APY), માઇક્રો યુનિટ્સ ડેવલપમેન્ટ અને રિફાઇનાન્સ એજન્સી બેંક (MUDRA) યોજના જેવી અન્ય યોજનાઓ સાથે જોડાણ.

ખાતા કોઈપણ બેંક શાખામાં અથવા બિઝનેસ કોરસપોન્ડન્ટ દ્વારા ખોલી શકાય છે, જે અગાઉ બેંકિંગ કનેક્શન વિના કોઈપણ માટે સુલભ બનાવે છે.

પ્રધાનમંત્રી​ SVANidhi યોજના

આવાસ અને શહેરી બાબતોના મંત્રાલય દ્વારા જૂન 2020માં શરૂ કરાયેલ પ્રધાનમંત્રી સ્ટ્રીટ વેન્ડર આત્મનિર્ભર નિધિ (PM SVANidhi) યોજના, કોવિડ-19 રોગચાળાથી પ્રભાવિત શેરી વેન્ડરો, ખાસ કરીને મહિલાઓને કોઈપણ ગેરંટી વિના કાર્યકારી મૂડી લોન પૂરી પાડે છે.

• તે ₹15,000 (પહેલો હપ્તો) સુધીની પ્રારંભિક લોન આપે છે, ત્યારબાદ ₹25,000 અને ₹50,000 સુધીની લોન, સમયસર ચુકવણી પર 7% વ્યાજ સબસિડી, ડિજિટલ કેશબેક પ્રોત્સાહનો અને પાત્ર વિક્રેતાઓ માટે UPI-લિંક્ડ RuPay ક્રેડિટ કાર્ડ સાથે ઓફર કરે છે.
• તાજેતરમાં માર્ચ 2030 સુધી વિસ્તૃત લોન અવધિ અને ₹7,332 કરોડના કુલ ખર્ચ સાથે પુનર્ગઠન કરાયેલ, આ યોજનાનો હેતુ 50 લાખ નવા વિક્રેતાઓ સહિત 1.15 કરોડ શેરી વિક્રેતાઓને લાભ આપવાનો છે.
• ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં, 1.46 કરોડથી વધુ લોન મંજૂર કરવામાં આવી છે, જે નાણાકીય સમાવેશ અને ઔપચારિક માન્યતા દ્વારા શહેરી શેરી વિક્રેતાઓને નોંધપાત્ર રીતે મજબૂત બનાવે છે.

સ્ટેન્ડ-અપ ઇન્ડિયા યોજના

સ્ટેન્ડ-અપ ઇન્ડિયા યોજનાએ સમગ્ર ભારતમાં ઉદ્યોગસાહસિકતાની લહેર ફેલાવી છે, જે અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) સમુદાયોની મહિલાઓ અને વ્યક્તિઓને તેમના બોલ્ડ વિચારોને સફળ વ્યવસાયોમાં પરિવર્તિત કરવા માટે સશક્ત બનાવે છે. ભારત સરકાર દ્વારા શરૂ કરાયેલી આ પહેલથી ઉત્પાદન, સેવાઓ, વેપાર અથવા કૃષિ સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓમાં વ્યવસાય શરૂ કરવા માટે બેંક લોન મેળવવાનું સરળ બન્યું છે. વિશિષ્ટ નાણાકીય સહાય પૂરી પાડીને અને ધિરાણના માર્ગો ખોલીને, સ્ટેન્ડ-અપ ઇન્ડિયા ફક્ત સ્ટાર્ટઅપ્સને ભંડોળ પૂરું પાડતું નથી - તે સપનાઓને સાકાર કરી રહ્યું છે, નોકરીઓનું સર્જન કરી રહ્યું છે, આર્થિક સ્વતંત્રતાનું નિર્માણ કરી રહ્યું છે અને શરૂઆતથી જ સમાવેશી વિકાસને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યું છે.

અહીં કેટલીક હાઇલાઇટ્સ છે:

• મહિલાઓ ₹10 લાખથી ₹1 કરોડ સુધીની લોન મેળવી શકે છે, જેમાં 7 વર્ષ સુધીની ચુકવણી (મોરેટોરિયમ અવધિ સહિત)નો સમાવેશ થાય છે, જે એકલા વ્યવસાય શરૂ કરવા અથવા વિકસાવવાનું સરળ બનાવે છે.
• દરેક બેંક શાખા મહિલા ઉધાર લેનારા માટે ઓછામાં ઓછો એક લોન સ્લોટ અનામત રાખે છે.
• સ્ટેન્ડ-અપ ઇન્ડિયા પોર્ટલ દ્વારા, મહિલાઓને અરજીઓ, તાલીમ અને માર્ગદર્શન પર માર્ગદર્શન મળે છે, જે તેમને રોજગાર સર્જકો બનવા, નાણાકીય સ્વતંત્રતા પ્રાપ્ત કરવામાં અને ઉદ્યોગસાહસિકતામાં લિંગ તફાવતને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.

નિષ્કર્ષ: બધા માટે આગળનો માર્ગ

ભારતની મહિલાઓની આગેવાની હેઠળની વિકાસગાથા બચતથી ઉદ્યોગસાહસિકતા, ખેતરોથી બજારો અને લાભાર્થીઓથી નેતાઓ સુધી આગળ વધી છે. સુકન્યા સમૃદ્ધિ યોજના, નમો ડ્રોન દીદી, DAY-NRLM, પ્રધાનમંત્રી જન ધન યોજના, પ્રધાનમંત્રી મુદ્રા યોજના અને વુમનિયા પહેલ જેવી યોજનાઓએ સામૂહિક રીતે મહિલાઓ માટે આર્થિક પરિદૃશ્ય બદલી નાખ્યું છે, જેનાથી તેઓ ગૌરવ અને સરળતા સાથે ધિરાણ, ટેકનોલોજી, કૌશલ્ય અને બજારો સુધી પહોંચી શકે છે.

આજે, લાખો મહિલાઓ ફક્ત કમાતી નથી, પરંતુ ખેતરો, સાહસો અને તેમના ભવિષ્યની માલિક પણ છે. તેઓ ડ્રોન ચલાવી રહી છે, સરકારી મંત્રાલયો, અગ્રણી સમુદાય સંસ્થાઓને પુરવઠો પહોંચાડી રહી છે અને મજબૂત સ્થિતિથી ઘરેલુ સમૃદ્ધિનું નિર્માણ કરી રહી છે.

વિકસિત ભારત આ પાયા પર ટકે છે - જ્યાં દરેક મહિલા પોતાની સમૃદ્ધિની શિલ્પી છે, અને જ્યાં તેની સફળતા કોઈ અપવાદ કે આકાંક્ષા નથી, પરંતુ એક અપેક્ષા છે.

મહિલાઓ માટે નાણાકીય સ્વતંત્રતાને પ્રોત્સાહન આપવું એ ભારતના ભવિષ્યની ચાવી છે.

સંદર્ભો :
પ્રેસ ઇન્ફોર્મેશન બ્યુરો :

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2149728 https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2227542&reg=1&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2214504&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2070029&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2100642&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2040878&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1703147&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2215001&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1891303&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2186643&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2201284&reg=3&lang=2
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2160547&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2119781&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2069170&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2206995&reg=3&lang=1

ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલય:

https://lakhpatididi.gov.in/bn/how-do-i-become-a-lakhpati-didi/

https://lakhpatididi.gov.in/about-lakhpati-didi/

નાણા મંત્રાલય:

https://www.myscheme.gov.in/schemes/sui

https://www.standupmitra.in/Home/SUISchemes

https://www.pmjdy.gov.in/account

https://www.mudra.org.in/

પીડીએફ જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

SM/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964@gmail.com