पत्र सूचना कार्यालय

મુખ્ય મુદ્દાઓ

• 3 માર્ચે વિશ્વ વન્યજીવન દિવસ ઉજવવામાં આવે છે, જે CITES (વન્ય પ્રાણીસૃષ્ટિ અને વનસ્પતિની લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓમાં આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર પર સંમેલન) ને અપનાવવા માટે ઉજવવામાં આવે છે. 2026ની થીમ "ઔષધીય અને સુગંધિત છોડ: આરોગ્ય, વારસો અને આજીવિકાનું સંરક્ષણ" છે જે આરોગ્ય અને આજીવિકા માટે વનસ્પતિ સંસાધનોના મહત્વને પ્રકાશિત કરે છે.
• ભારત 17 મેગા જૈવવિવિધતાથી સમૃદ્ધ દેશોમાંનો એક છે જેમાં લગભગ 15,000 ઔષધીય વનસ્પતિ પ્રજાતિઓ છે, જેમાંથી 8,000 ભારતીય દવામાં ઉપયોગમાં લેવાય છે, જે તેને ઔષધીય અને સુગંધિત છોડ માટે વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્રોમાંનું એક બનાવે છે.
• ભારત NMPB આયુષ મંત્રાલયની ઔષધીય છોડના સંરક્ષણ, વિકાસ અને ટકાઉ વ્યવસ્થાપન પર કેન્દ્રીય ક્ષેત્ર યોજના હેઠળ MPCDA, પૂર્વ-સ્થિતિ ખેતી અને સંસાધન વૃદ્ધિ દ્વારા ઇન-સીટુ સંરક્ષણને સક્રિયપણે સમર્થન આપે છે.
• "ભારતમાં ઔષધીય છોડ: તેમની માંગ અને પુરવઠાનું મૂલ્યાંકન" (વેદ અને ગોરૈયા, 2017) ના અભ્યાસ મુજબ, ઔષધીય છોડની વાર્ષિક સ્થાનિક માંગ આશરે 5,12,000 મેટ્રિક ટન (2014-15) હોવાનો અંદાજ હતો. અભ્યાસમાં 1,178 ઔષધીય છોડની પ્રજાતિઓનો વેપાર કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાંથી 242 પ્રજાતિઓનો વેપાર મોટા પ્રમાણમાં (વાર્ષિક 100 મેટ્રિક ટનથી વધુ) થાય છે, જે આ ક્ષેત્રના સ્કેલ અને આર્થિક મહત્વને દર્શાવે છે.

પ્રસ્તાવના

દર વર્ષે 3 માર્ચે સમગ્ર વિશ્વમાં વિશ્વ વન્યજીવ દિવસ ઉજવવામાં આવે છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર દ્વારા જાહેર કરાયેલ આ દિવસ વન્યજીવ અને વનસ્પતિની ઉજવણી કરવા તેમજ લોકો અને પૃથ્વી માટે તેમની મહત્વતા વિશે જાગૃતિ ફેલાવવા માટે સમર્પિત છે. આ દિવસ વન્ય પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓની જોખમમાં મૂકાયેલી પ્રજાતિઓના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર અંગેનું સંમેલન (CITES) અપનાવવામાં આવ્યું તે દિવસ છે, જે વન્યજીવોના વેપારથી પ્રજાતિઓના અસ્તિત્વને ખતરો ન થાય તેની ખાતરી કરવાના વૈશ્વિક પ્રતિબદ્ધતાને મજબૂત બનાવે છે. આ દિવસ એ વાત પર ભાર મૂકે છે કે વન્યજીવન માત્ર કુદરતી સૌંદર્યનો ભાગ નથી, પરંતુ અન્ન સુરક્ષા, આરોગ્ય સંભાળ, આજીવિકા, આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતા અને ટકાઉ વિકાસનો એક મહત્વપૂર્ણ આધારસ્તંભ છે. જે સમયે જૈવવિવિધતા નિવાસસ્થાનના નાશ, અતિશોષણ, ગેરકાયદે વેપાર અને આબોહવા પરિવર્તન જેવા પરિબળોથી સતત દબાણનો સામનો કરી રહી છે, તે સમયે વિશ્વ વન્યજીવ દિવસ વર્તમાન અને ભવિષ્યની પેઢીઓ માટે જૈવિક સંસાધનોનું સંરક્ષણ કરવા અને તેનો ટકાઉ ઉપયોગ કરવા માટેનું વૈશ્વિક આહ્વાન છે.

વિશ્વ વન્યજીવન દિવસ 2026 ની થીમ "ઔષધીય અને સુગંધિત છોડ: આરોગ્ય, વારસો અને આજીવિકાનું સંરક્ષણ" છે. આ થીમ દવા માટે વપરાતા છોડના મહત્વ પર પ્રકાશ પાડે છે. તે સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓને જાળવવામાં તેમની ભૂમિકા પર પણ ભાર મૂકે છે. વધુમાં, તે સ્થાનિક સમુદાયોને આ છોડ દ્વારા મળતી આવકનો ઉલ્લેખ કરે છે. સમગ્ર વિશ્વમાં, વિકાસશીલ દેશોના 70-95% લોકો મૂળભૂત આરોગ્ય સંભાળ માટે પરંપરાગત દવા પર નિર્ભર છે, જેનો મોટો હિસ્સો વનસ્પતિ આધારિત સંસાધનોમાંથી મેળવવામાં આવે છે. ઔષધીય અને સુગંધિત વનસ્પતિઓ પરંપરાગત ઔષધ પ્રણાલીઓનો આધાર બનાવે છે અને આધુનિક ફાર્માસ્યુટિકલ્સમાં પણ નોંધપાત્ર ફાળો આપે છે.તેમના આરોગ્યલક્ષી ઉપયોગો ઉપરાંત, આ વનસ્પતિઓ પરાગ રજક જીવોને સહાય પૂરી પાડીને, ભૂમિના આરોગ્યમાં સુધારો કરીને અને જૈવવિવિધતાને સમૃદ્ધ બનાવીને જીવસૃષ્ટિને સુદૃઢ બનાવે છે. તેથી, તેમનું સંવર્ધન વૈશ્વિક પ્રાથમિકતા છે, ખાસ કરીને ભારત જેવા જૈવવિવિધતાથી સમૃદ્ધ દેશો માટે.

ભારતના ઔષધીય અને સુગંધિત વનસ્પતિઓની સમૃદ્ધ જૈવ વિવિધતા

2026માં ભારત માટે થીમ વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. ભારત વૈશ્વિક સ્તરે નોંધપાત્ર જૈવવિવિધતા ધરાવતા 17 દેશોમાંનો એક છે અને વિશ્વની જૈવવિવિધતાના 7% હિસ્સો ધરાવે છે. તેમાં 15 કૃષિ-આબોહવા પ્રદેશો અને 45,000 વિવિધ વનસ્પતિ પ્રજાતિઓનો સમાવેશ થાય છે, જેમાંથી 15,000 ઔષધીય વનસ્પતિઓ છે. આમાંથી, આશરે 8,000 પ્રજાતિઓનો ઉપયોગ ભારતીય ઔષધીય પદ્ધતિઓ અને પરંપરાગત દવાઓમાં થાય છે. ભારતના લગભગ 70% ઔષધીય અને સુગંધિત છોડ (MAPs) પશ્ચિમ અને પૂર્વી ઘાટ, હિમાલય અને અરવલ્લી પર્વતમાળામાં સ્થિત ઉષ્ણકટિબંધીય જંગલોમાં મળી શકે છે.

ભારતીય વનસ્પતિ સર્વેક્ષણે 5,250 થી વધુ વનસ્પતિ પ્રજાતિઓ ઓળખી છે અને વિવિધ વ્યાધિઓ માટે લોક પરંપરાના 9,567થી વધુ દાવાઓ નોંધ્યા છે. ભારત આ સમૃદ્ધ વારસાનું રક્ષણ કરવા નિર્ણાયક પગલાં લઈ રહ્યું છે. રાષ્ટ્રીય ઔષધીય વનસ્પતિ બોર્ડ (NMPB) ઔષધીય વનસ્પતિઓના સંરક્ષણ અને ટકાઉ વ્યવસ્થાપન માટે એક સમર્પિત યોજના અમલમાં મૂકે છે. તે સંરક્ષણ, IEC પ્રવૃત્તિઓ, ખેડૂત તાલીમ, સંશોધન અને વિકાસ અને માર્કેટિંગને સમર્થન આપે છે. આ પ્રયાસો ભારતની તેની સમૃદ્ધ ઔષધીય વનસ્પતિ વારસાના રક્ષણ માટેની મજબૂત અને અડગ પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે.

સંરક્ષણ પદ્ધતિઓ

ભારતે તેની સમૃદ્ધ ઔષધીય અને સુગંધિત વનસ્પતિ વારસાને સાચવવા માટે એક મજબૂત અને બહુસ્તરીય અભિગમ અપનાવ્યો છે.

સ્થળ પર સંરક્ષણ (In situ conservation) એટલે છોડ અને પ્રાણીઓના તેમના પ્રાકૃતિક નિવાસસ્થાનમાં જ સંરક્ષણ છે. આ પ્રકારનું સંરક્ષણ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો, બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ અને જનીન અભયારણ્યો દ્વારા તેનો અમલ થાય છે. ઔષધીય વનસ્પતિ સંરક્ષણ વિસ્તાર પહેલ (MPCA) આવા સંરક્ષણનું એક મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ છે. એમપીસીએ એક નિયુક્ત સ્થળ છે જેનો ઉદ્દેશ ઔષધીય વનસ્પતિ પ્રજાતિઓનું તેમના કુદરતી રહેઠાણોમાં રક્ષણ કરવાનો છે. હાલમાં, ભારતમાં 115 MPCA સાઇટ્સ છે જે ઇન-સીટુ સંરક્ષણ પદ્ધતિઓ દ્વારા સ્વદેશી આરોગ્ય પ્રથાઓને જૈવિક અને સાંસ્કૃતિક વિવિધતા સાથે સંકલિત કરવા માટે ઉદાહરણ તરીકે સેવા આપે છે.

એક્સ-સિટુ સંરક્ષણ

સ્થળ બહારનું સંરક્ષણ (Ex situ conservation) નો અર્થ છોડના જૈવિક સંસાધનોને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનની બહાર, નિયંત્રિત પરિસ્થિતિમાં રક્ષિત રાખવાનું છે, જેથી લાંબા ગાળાના સંરક્ષણની ખાતરી મળી શકે અને જરૂર પડે તો વન્યજીવનમાં પુનઃપ્રવેશ શક્ય બને. ભારતમાં, નવી દિલ્હી ખાતેના નેશનલ સીડ જીન બેંક અને નેશનલ બ્યુરો ઓફ પ્લાન્ટ જેનેટિક રિસોર્સિસ (NBPGR) માં 9,361 ઔષધીય અને સુગંધિત વનસ્પતિ (એમએપી) સંગ્રહોના સંરક્ષણનો સમાવેશ થાય છે. સ્થળ બહારના આ સંરક્ષણ પદ્ધતિઓ ખાસ કરીને એવી પ્રજાતિઓ માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે જેમાં બીજ નિર્માણ નબળું હોય અથવા વાનસ્પતિક પ્રજનન ઓછું હોય. સંયુક્ત રીતે તેઓ ભવિષ્યના ઉપયોગ માટે ઔષધીય વનસ્પતિ વિવિધતા સુરક્ષિત કરવામાં મદદ કરે છે.

મુખ્ય સરકારી યોજનાઓ અને ઉપક્રમો

સમગ્ર દેશમાં ઔષધીય વનસ્પતિઓના સંરક્ષણ, ખેતી અને ટકાઉ ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવા સરકારે કેટલીક મુખ્ય યોજનાઓ અને પહેલ શરૂ કરી છે.

રાષ્ટ્રીય આયુષ મિશન (NAM)

ભૂતકાળમાં, આયુષ મંત્રાલયે રાષ્ટ્રીય આયુષ મિશન (NAM) હેઠળ ઔષધીય વનસ્પતિ ઘટકનો અમલ કર્યો હતો. NAM એ આયુષ મંત્રાલયની એક મુખ્ય યોજના છે. તેનો અમલ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો. ધ્યેય ખેતી પ્રણાલીઓ સાથે સંકલિત ઔષધીય વનસ્પતિઓની ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવાનો હતો. આ પહેલનો હેતુ પાક વૈવિધ્યકરણને ટેકો આપવાનો હતો. તે ખેડૂતોની આવક વધારવાનો પણ પ્રયાસ કરતી હતી. આ કાર્યક્રમ નાણાકીય વર્ષ 2015-16 થી 2020-21 સુધી ચાલ્યો હતો.

હાલમાં, કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રાલય બાગાયતના સંકલિત વિકાસ માટેના તેના મિશન (MIDH) - એક કેન્દ્ર પુરસ્કૃત યોજના હેઠળ ઔષધીય વનસ્પતિઓ સહિત બાગાયત ક્ષેત્રના સર્વાંગી વિકાસને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે. એમ.આઈ.ડી.એચ. હેઠળ તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો આવરી લેવામાં આવ્યા છે.

ઔષધિ વનસ્પતિ મિત્ર કાર્યક્રમ (એવીએમપી)

NMPB આયુષ મંત્રાલય ઔષધીય વનસ્પતિ સંરક્ષણ, ખેતી અને માર્કેટિંગમાં ઉત્કૃષ્ટ યોગદાન બદલ વ્યક્તિઓ, સમુદાયો અને સંસ્થાઓને ઓળખે છે અને પુરસ્કાર આપે છે. તે વધુ લોકોને ઔષધીય વનસ્પતિઓના રક્ષણમાં સક્રિયપણે ભાગ લેવા પ્રોત્સાહિત કરે છે.

ઔષધીય વનસ્પતિઓના સંરક્ષણ, વિકાસ અને ટકાઉ વ્યવસ્થાપન માટે કેન્દ્રીય ક્ષેત્ર યોજના

ભારત સરકાર, NMPB દ્વારા, 2021-22 થી 2025-26ના સમયગાળા માટે ₹322.41 કરોડના બજેટ સાથે આ મુખ્ય પહેલનું સંચાલન કરે છે. આ યોજના હેઠળ, ઔષધીય વનસ્પતિ સંરક્ષણ અને વિકાસ વિસ્તારો (MPCDAs) વનસ્પતિને તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાનોમાં સુરક્ષિત રાખવા માટે સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. પડતર અને ગ્રામીણ જમીનો પર વાવેતરને ટેકો આપીને સંરક્ષણ પહેલોને પણ પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે. દેશભરમાં GACP (ગુડ એગ્રીકલ્ચરલ એન્ડ કલેક્શન પ્રેક્ટિસ) અને કાચા ઔષધોના ભંડારો દ્વારા સમર્થિત સંશોધન અને ગુણવત્તા ખાતરી મુખ્ય ધ્યાન કેન્દ્રિત ક્ષેત્રો છે.

e-CHARAK

આયુષ મંત્રાલયના રાષ્ટ્રીય ઔષધીય વનસ્પતિ બોર્ડ (NMPB) દ્વારા ઔષધીય વનસ્પતિઓના વેપાર માટે એક પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડવા અને બજારમાં સરળ પ્રવેશ સુનિશ્ચિત કરવા "ઈ-ચરક" મોબાઇલ એપ્લિકેશન તેમજ વેબ પોર્ટલ શરૂ કરવામાં આવ્યું છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય ઔષધીય વનસ્પતિઓ/ઔષધિઓના પ્રચાર અને માર્કેટિંગને વેગ આપવાનો છે. ઇ-ચરક એ દેશભરમાં ઔષધીય વનસ્પતિ ક્ષેત્રે સંકળાયેલા મુખ્યત્વે ખેડૂતો સહિત વિવિધ હિતધારકો વચ્ચે માહિતીનું આદાનપ્રદાન સુનિશ્ચિત કરવા માટેનું એક મંચ છે. ઈ-ચરક એપ્લિકેશન વિવિધ સ્થાનિક ભાષાઓમાં ઉપલબ્ધ છે. ઈ-ચરક પ્લેટફોર્મ ભારતભરના 25 હર્બલ બજારોમાંથી 100 ઔષધીય છોડના બે અઠવાડિયાના બજાર ભાવો પર નિયમિત અપડેટ્સ પ્રદાન કરે છે.

ઔષધીય બગીચા અને જાગૃતિ કાર્યક્રમો

શાળાઓ, સંસ્થાઓ અને જાહેર સ્થળોએ ઔષધિ બાગને વિદ્યાર્થીઓ અને સામાન્ય લોકોમાં જાગૃતિ લાવવા માટે પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે. દૈનિક જીવનમાં ઔષધીય વનસ્પતિઓના મહત્વને પ્રકાશિત કરવા માટે ઓનલાઈન અને પ્રિન્ટ મીડિયા પર પ્રજાતિ-વિશિષ્ટ અભિયાન પણ ચલાવવામાં આવે છે.

સ્થાનિક સમુદાયોને આજીવિકા સહાય

આ યોજના સંયુક્ત વન વ્યવસ્થાપન સમિતિઓ, સ્વ-સહાય જૂથો, વન પંચાયતો અને જૈવવિવિધતા વ્યવસ્થાપન સમિતિઓને નાણાકીય અને માળખાકીય સહાય પૂરી પાડે છે. આ સ્થાનિક સમુદાયોને ઔષધીય છોડના મૂલ્યવર્ધન, સૂકવણી, વેરહાઉસિંગ અને માર્કેટિંગમાં મદદ કરે છે, જેનાથી તેમની આજીવિકામાં સીધો સુધારો થાય છે.

દ્વિપક્ષીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સહકાર

રાષ્ટ્રીય ઔષધીય વનસ્પતિ બોર્ડ (NMPB) અને આયુષ મંત્રાલય વૈશ્વિક સ્તરે ઔષધીય વનસ્પતિ ક્ષેત્રને પ્રોત્સાહન આપવા આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ સાથે સક્રિયપણે સહયોગ કરે છે. તે આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રદર્શનોમાં પણ ભાગ લે છે અને ભારતનાં પરંપરાગત જ્ઞાનને સુરક્ષિત કરવા તેમજ વૈશ્વિક કરારો હેઠળ વાજબી લાભ-વહેંચણી સુનિશ્ચિત કરવા કાર્ય કરે છે.

સંકલિત ઘટક (આઈસી)

રાષ્ટ્રીય ઔષધીય વનસ્પતિ બોર્ડ (NMPB), આયુષ મંત્રાલય, ભારત સરકાર, દેશભરમાં "ઔષધીય વનસ્પતિઓના સંરક્ષણ, વિકાસ અને ટકાઉ વ્યવસ્થાપન પર કેન્દ્રીય ક્ષેત્ર યોજના" નામની કેન્દ્રીય ક્ષેત્ર યોજના હેઠળ "ઔષધીય વનસ્પતિઓની પુરવઠા શૃંખલામાં ફોરવર્ડ અને બેકવર્ડ લિંકેજ (સંકલિત ઘટક)" નામનો એક ઘટક અમલમાં મૂકી રહી છે. સંકલિત ઘટક હેઠળ નીચેની પ્રવૃત્તિઓને સમર્થન આપવામાં આવે છે:

• ખેતી માટે ઔષધીય છોડના વાવેતર સામગ્રીને વધારવા માટે ગુણવત્તાયુક્ત વાવેતર સામગ્રી માટે માળખાગત સુવિધા.
• ખેડૂતોને જાગૃત કરવા માટે માહિતી શિક્ષણ સંચાર (IEC) પ્રવૃત્તિઓ.
• ઔષધીય છોડની વેચાણક્ષમતા વધારવા, ઉત્પાદનમાં મૂલ્ય ઉમેરવા, નફાકારકતા વધારવા અને નુકસાન ઘટાડવા માટે લણણી પછીના સંચાલન અને માર્કેટિંગ માટે માળખાગત સુવિધા
• કાચા માલનું ગુણવત્તા પરીક્ષણ અને પ્રમાણપત્ર.

ઔષધીય વનસ્પતિઓ વ્યવસાય કેન્દ્ર (એમપીબીસી)

એનએમપીબી, આયુષ મંત્રાલયે તાજેતરમાં એનએમપીબીની હાલની કેન્દ્રિય ક્ષેત્ર યોજના હેઠળ 'ઔષધીય વનસ્પતિ વ્યવસાય કેન્દ્ર (એમપીબીસી)' નામનો એક નવો ઘટક નીચેના ઉદ્દેશ્યો સાથે સામેલ કર્યો છે:

ઔષધીય વનસ્પતિ ઉત્પાદનનું અસરકારક વ્યવસ્થાપન સુનિશ્ચિત કરવા માટે ઔષધીય વનસ્પતિ વ્યવસાય કેન્દ્રનો વિકાસ કરવો.

ઔષધીય છોડના લણણી પછીના વ્યવસ્થાપન અને બજાર માળખાકીય સુવિધાઓમાં નવીનતમ અને અદ્યતન તકનીકોને પ્રોત્સાહન આપવા.

કૃષિ પેદાશો, જેમાં વર્ગીકૃત અને પ્રાથમિક પ્રક્રિયા કરેલા ખેત ઉત્પાદનોનો સમાવેશ થાય છે, તેમના સંગ્રહ માટે વૈજ્ઞાનિક સંગ્રહ ક્ષમતાના નિર્માણને પ્રોત્સાહન આપવું, જેથી લણણી પછીના અને હેન્ડલિંગના નુકસાનમાં ઘટાડો કરી શકાય.

ઔષધીય વનસ્પતિઓના કાચા માલના ધોવાણ, છટણી, ગ્રેડિંગ, મૂલ્યવર્ધન, પેકેજિંગ, સંગ્રહ અને ગુણવત્તા ચકાસણી માટે માળખાકીય સુવિધાઓ પૂરી પાડવી.

GI ટેગના માધ્યમથી ભારતના ઔષધીય વનસ્પતિ વારસાનું સંરક્ષણ

• નાવરા ચોખા (Navara Rice, Oryza sativa L.) મુખ્યત્વે કેરળના પલક્કડ અને આસપાસના જિલ્લામાં ઉગાડવામાં આવે છે. આયુર્વેદમાં તેને શષ્ટિકાશાલી (Shashtikashali) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. નવરાકિઝી તરીકે ઓળખાતી પંચકર્મ ચિકિત્સાનો આ એક મહત્વનો ભાગ છે. તે સંધિવાના દુ:ખાવાની સારવારમાં મદદ કરે છે. તે પોલિયો સંબંધિત દિવ્યાંગતા માટે લાભદાયી છે. તે રક્ત પરિભ્રમણની સમસ્યાઓને સુધારે છે. આ શ્વસન રોગોમાં પણ મદદરૂપ થાય છે.
• લીલી ઈલાયચી (એલેટ્ટારિયા કાર્ડામોમમ (એલ.)માટોન) બે GI જાતો ધરાવે છે - કેરળમાંથી અલેપ્પી અને કર્ણાટકમાંથી કુર્ગ. આયુર્વેદમાં, તેને સૂક્ષ્મ-એલા અથવા ઇલાયચી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેનો ઉપયોગ અસ્થમાની સારવાર, ઉધરસ અને પેશાબ કરવામાં મુશ્કેલી દૂર કરવા માટે થાય છે.
• ગંજમ કેવડા ફૂલ (Pandanus odorifer (Forssk.) Kuntze) ને ઓડિશા માટે જીઆઈ ટેગ મળ્યો છે, જે મુખ્યત્વે ગંજામ જિલ્લામાંથી આવે છે. તે આયુર્વેદમાં કેતકીપુષ્પ તરીકે ઓળખાય છે. આંખના રોગો અને શ્વસનતંત્રના વિકારોની સારવાર માટે તેનો ઉપયોગ થાય છે.
• કેસર (Crocus sativus L.) ને જમ્મુ અને કાશ્મીર માટે ભૌગોલિક સંકેતનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે.આયુર્વેદમાં તેને કુમકુમ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેનો ઉપયોગ માઇગ્રેન, ઘા રૂઝાવવા, ઉલટી અને ચામડીના રંગમાં થતા ફેરફાર તથા ડાઘાની સારવાર માટે થાય છે.
• 24 નવેમ્બર, 2025 ના રોજ GI એપ્લિકેશન નંબર 1143 હેઠળ નોંધાયેલા NMPB દ્વારા સમર્થિત પ્રોજેક્ટના ભાગ રૂપે "નાગૌરી અશ્વગંધા" (વિથાનિયા સોમ્નિફેરા) ને GI ટેગ આપવામાં આવ્યો છે.

નિષ્કર્ષ

ભારતે પોતાના ઔષધીય અને સુગંધિત વનસ્પતિ વારસાના સંરક્ષણ માટે કરેલો પ્રવાસ ઊંડા મૂળિયાં અને દૂરંદેશી દ્રષ્ટિની ગાથા છે. પશ્ચિમ ઘાટના જંગલોથી લઈને વિદર્ભના ખેતરો સુધી, આયુર્વેદના પ્રાચીન જ્ઞાનથી લઈને ઇ-ચરક જેવા આધુનિક ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ સુધી, દેશ સંરક્ષણ, આજીવિકા અને આરોગ્યસંભાળને એક જ મજબૂત સૂત્રમાં ગૂંથી રહ્યો છે. સમર્પિત સંસ્થાઓ, સશક્ત સમુદાયો અને સમાવેશી નીતિઓ સાથે, ભારત માત્ર તેની હરિત સંપત્તિનું જતન નથી કરી રહ્યું, તે આવનારી પેઢીઓ માટે તેને સ્વાસ્થ્ય, ગૌરવ અને સમૃદ્ધિના સ્ત્રોતમાં પરિવર્તિત કરી રહ્યું છે.

સંદર્ભો

United Nations

https://www.un.org/en/observances/world-wildlife-day

https://www.unesco.org/en/mab

CITES

https://cites.org/sites/default/files/eng/events/wwd/2026/WWD2026_ConceptNote_EN.pdf

Press Information Bureau

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2209245&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2232271&v=4&reg=3&lang=2&v=1

Ministry of AYUSH

https://namayush.gov.in/content/operational-guidelines-medicinal-plants

https://ngo.ayush.gov.in/Default/assets/front/documents/RevisedCentralSectorSchemeforNMPB_July2023.pdf

https://namayush.gov.in/sites/default/files/FAQ.pdf

https://namayush.gov.in/content/operational-guidelines-medicinal-plants

National Medicinal Plants Board

https://nmpb.nic.in/about-us

Others

mission/pdf/OperationalGuideline/Operational%20Guidelines-%20Medicinal%20Plants.pdf

https://www.wipo.int/en/web/geographical-indications

World Wildlife Day 2026

SM/BS/JD