पत्र सूचना कार्यालय

ആമുഖം

പഠനം, യുക്തിചിന്ത, തീരുമാനമെടുക്കൽ തുടങ്ങിയ വൈജ്ഞാനിക ജോലികൾ ചെയ്യാനുള്ള യന്ത്രങ്ങളുടെ കഴിവിനെയാണ് നിർമ്മിത ബുദ്ധി (AI) എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. സമീപ വർഷങ്ങളിൽ ഡാറ്റ, കമ്പ്യൂട്ടിംഗ് ശേഷി, കണക്റ്റിവിറ്റി എന്നിവയിലുണ്ടായ പുരോഗതിയുടെ ഫലമായി AI പരീക്ഷണാടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള ഉപയോഗത്തിൽ നിന്ന് വലിയ തോതിലുള്ള വിന്യാസത്തിലേക്ക് അതിവേഗം മാറി. ഇന്ത്യയിൽ എല്ലാവരെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ക്ഷേമം എന്ന ദർശനവുമായി ഒത്തുപോകുന്ന ഒരു സാമൂഹിക ലക്ഷ്യ ചട്ടക്കൂടിനുള്ളിലാണ് AI വികസിപ്പിക്കുന്നത്. ഇത് ഒരു പ്രത്യേക വിഭാഗത്തിന് മാത്രമായുള്ളതല്ല, മറിച്ച് സമത്വവും വിപുലമായ പ്രവേശനവും ലക്ഷ്യമിടുന്ന ഒരു പൊതു നന്മയായാണ് ഇതിനെ പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നത്. സേവന വിതരണം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിലൂടെയും ഡാറ്റാ അധിഷ്ഠിത ഭരണനിർവഹണത്തെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നതിലൂടെയും പാർശ്വവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട സമൂഹങ്ങളെ ഔദ്യോഗിക സംവിധാനങ്ങളിലേക്ക് സംയോജിപ്പിക്കുന്നതിലൂടെയും കൃഷി, ആരോഗ്യം, നൈപുണ്യ വികസനം, തൊഴിൽ, പ്രാദേശിക ഭരണം എന്നീ മേഖലകളിലെ ഗ്രാമീണ വികസനത്തിന് AI സവിശേഷമായ പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നു. ഈ സമീപനത്തിന്റെ ജനകേന്ദ്രീകൃത സ്വഭാവം ഇന്ത്യ–AI ഇംപാക്ട് ഉച്ചകോടി 2026-ൽ പ്രതിഫലിക്കുന്നു. ഇത് കൃഷി, ആരോഗ്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, ഭരണം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിലെ ഗ്രാമീണ ഉപജീവനമാർഗ്ഗങ്ങൾക്കും സാമൂഹിക ഉൾപ്പെടുത്തലിനും സേവന വിതരണത്തിനും ഊന്നൽ നൽകുന്നു. ഇന്ത്യാ AI മിഷന്റെയും ഡിജിറ്റൽ ഇന്ത്യയുടെയും കീഴിൽ സ്ഥാപനപരമായ ഏകോപനം വളർത്തുന്നതിലൂടെയും തെളിയിക്കപ്പെട്ട മാതൃകകൾ വിപുലീകരിക്കുന്നതിലൂടെയും നീതിയുക്തവും സുസ്ഥിരവുമായ ഗ്രാമീണ വികസനത്തിനായി പരീക്ഷണാടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള സംരംഭങ്ങളിൽ നിന്ന് വ്യവസ്ഥാപിതമായ നടപ്പിലാക്കലിലേക്കുള്ള മാറ്റത്തെ ഈ ഉച്ചകോടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ദേശീയ AI നയവും എല്ലാവരെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന വികസനത്തിനായുള്ള ഭരണനിർവഹണ ചട്ടക്കൂടും

ഇന്ത്യയുടെ AI സമീപനം രണ്ട് കാര്യങ്ങളിൽ അധിഷ്ഠിതമാണ് - എല്ലാവരെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന വളർച്ചയ്ക്കായുള്ള പുരോഗമനപരമായ ദേശീയ തന്ത്രവും വിവിധ മേഖലകളിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് ഗ്രാമീണവും സാമൂഹികമായി സവേദനക്ഷമവുമായ സാഹചര്യങ്ങളിൽ, ഉത്തരവാദിത്തമുള്ളതും സുതാര്യവും നീതിയുക്തവുമായ വിന്യാസം ഉറപ്പാക്കുന്ന കരുത്തുറ്റ ഭരണനിർവഹണ ഘടനയും.

നിർമ്മിത ബുദ്ധിക്കായുള്ള ദേശീയ തന്ത്രം: എല്ലാവർക്കും AI

2018 ജൂണിൽ നീതി ആയോഗ് ആരംഭിച്ച നിർമ്മിത ബുദ്ധിക്കായുള്ള ദേശീയ തന്ത്രം അവശ്യസേവനങ്ങളുടെ ലഭ്യത, താങ്ങാനാവുന്ന വില, ഗുണനിലവാരം എന്നിവ മെച്ചപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് ഇന്ത്യയുടെ വികസന വെല്ലുവിളികളെ നേരിടാനുള്ള ഒരു പരിവർത്തന ഉപകരണമായി AI-യെ തിരിച്ചറിയുന്നു. സേവനങ്ങളുടെയും അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങളുടെയും കുറവുള്ള മേഖലകളിലും പ്രദേശങ്ങളിലും പ്രത്യേകിച്ച് ഗ്രാമീണ ഇന്ത്യയിൽ എല്ലാവരെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നതും സാമൂഹിക അധിഷ്ഠിതവുമായ വളർച്ചയ്ക്ക് ഇത് മുൻഗണന നൽകുന്നു. കൃഷി, ആരോഗ്യം, വിദ്യാഭ്യാസം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ വിപുലമായ ഭൗതിക അടിസ്ഥാന സൗകര്യ വികസനമില്ലാതെ തന്നെ വിദൂര പ്രദേശങ്ങളിലെ ജനങ്ങളിലേക്ക് സേവനങ്ങൾ എത്തിക്കുന്നതിന് AI അധിഷ്ഠിത തീരുമാന പിന്തുണാ സംവിധാനങ്ങളും ഡാറ്റാ അധിഷ്ഠിത പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകളും മുൻനിര പ്രവർത്തകരെയും പ്രാദേശിക സ്ഥാപനങ്ങളെയും ശക്തിപ്പെടുത്തുമെന്ന് പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു.

മനുഷ്യ അധ്വാനത്തെ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുന്നതിന് പകരം അതിനെ മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നതിനാണ് ഈ തന്ത്രം ഊന്നൽ നൽകുന്നത്. കർഷകർ, ആരോഗ്യ പ്രവർത്തകർ, അധ്യാപകർ, ഭരണാധികാരികൾ എന്നിവർക്കുള്ള ഒരു പിന്തുണാ സംവിധാനമായി AI-യെ ഇത് പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു. വികേന്ദ്രീകൃതമായ നൈപുണ്യ വികസനം, ഡിജിറ്റൽ തൊഴിൽ അവസരങ്ങൾ, സാങ്കേതിക വിദ്യയുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്ന പരിശീലനം എന്നിവയിലൂടെ എല്ലാവരെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന സാമ്പത്തിക പങ്കാളിത്തം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നതിൽ AI-യുടെ പങ്കും ഇത് എടുത്തുകാണിക്കുന്നു. #AIforAll ചട്ടക്കൂടിന് കീഴിൽ എല്ലാവരെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഗ്രാമീണ വളർച്ചയ്ക്കും കരുത്തുറ്റ ഭരണനിർവഹണത്തിനും മെച്ചപ്പെട്ട മാനുഷിക ശേഷിക്കുമുള്ള ഒരു ഉത്തേജകമായി AI-യെ വിഭാവനം ചെയ്യുന്നു.

ഇന്ത്യ AI ഗവേണൻസ് മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശങ്ങൾ: ഗ്രാമീണ ഇന്ത്യയിൽ ഉത്തരവാദിത്തത്തോടെ AI വിന്യസിക്കൽ

2025 നവംബറിൽ കേന്ദ്ര ഇലക്ട്രോണിക്സ് ആൻഡ് ഇൻഫർമേഷൻ ടെക്നോളജി മന്ത്രാലയം (MeitY) പുറത്തിറക്കിയ ഇന്ത്യ AI ഗവേണൻസ് ഗൈഡ്‌ലൈൻസ് AI നയത്തെ കേവലം ആപ്ലിക്കേഷനുകളിൽ നിന്ന് ഭരണനിർവഹണ ചട്ടക്കൂടുകൾ, സുരക്ഷാ മുൻകരുതലുകൾ, സ്ഥാപനപരമായ തയ്യാറെടുപ്പുകൾ എന്നിവയിലേക്ക് പുനഃക്രമീകരിക്കുന്നു. ഈ സമീപനം ഗ്രാമീണ ഇന്ത്യയെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം വളരെ പ്രധാനമാണ്. പക്ഷപാതം, ഒഴിവാക്കൽ, അവ്യക്തമായ തീരുമാനമെടുക്കൽ എന്നിവയുടെ അപകടസാധ്യതകൾ കുറയ്ക്കുന്നതിനായി നിഷ്പക്ഷത, ഉത്തരവാദിത്തം, സുതാര്യത തുടങ്ങിയ ജനകേന്ദ്രീകൃത തത്വങ്ങൾ ഈ മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ആഗോള അപകടസാധ്യതാ മോഡലുകൾ ഇന്ത്യയുടെ സാമൂഹിക-സാമ്പത്തിക സാഹചര്യങ്ങളെ പൂർണ്ണമായി ഉൾക്കൊള്ളില്ലെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ഈ ചട്ടക്കൂട് ഇന്ത്യയ്ക്കും പ്രത്യേകിച്ച് ക്ഷേമപദ്ധതി വിതരണ സംവിധാനങ്ങൾക്കും അനുയോജ്യമായ അപകടസാധ്യത വിലയിരുത്തലിനും സംരക്ഷണത്തിനും വേണ്ടി വാദിക്കുന്നു.

ഈ ചട്ടക്കൂടിൽ നാല് പ്രധാന ഘടകങ്ങൾ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു:

• ധാർമ്മികവും ഉത്തരവാദിത്തമുള്ളതുമായ AI-ക്കായുള്ള ഏഴ് മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശ തത്വങ്ങൾ (സൂത്രങ്ങൾ)
• AI ഭരണനിർവഹണത്തിന്റെ ആറ് സ്തംഭങ്ങളിലായി നൽകിയിട്ടുള്ള പ്രധാന നിർദ്ദേശങ്ങൾ
• ഹ്രസ്വ, ഇടത്തരം, ദീർഘകാല കാലയളവുകളിലേക്ക് ആസൂത്രണം ചെയ്ത കർമ്മ പദ്ധതി
• സുതാര്യവും ഉത്തരവാദിത്തമുള്ളതുമായ AI വിന്യാസം ഉറപ്പാക്കുന്നതിന് വ്യവസായ മേഖലയ്ക്കും ഡവലപ്പർമാർക്കും നിയന്ത്രകർക്കുമായുള്ള പ്രായോഗിക മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശങ്ങൾ

ഡിജിറ്റൽ പൊതു ഇൻഫ്രാസ്ട്രക്ചറിലൂടെ സിസ്റ്റം-തല ഭരണനിർവഹണത്തെ ഇത് പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു. ഇതിൽ സ്വകാര്യതയും ഉത്തരവാദിത്തവും നിർമ്മാണ ഘട്ടത്തിൽ തന്നെ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഗവൺമെന്റിന്റെ മൊത്തത്തിലുള്ള സമീപനം വിവിധ മന്ത്രാലയങ്ങളും സംസ്ഥാനങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ഏകോപനം വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും സുതാര്യത, പരാതി പരിഹാരം, സ്ഥാപനപരമായ ശേഷി എന്നിവ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഗ്രാമീണ ഇ-ഗവേണൻസിലും വികേന്ദ്രീകൃത ഭരണത്തിലും AI

സുതാര്യത, കാര്യക്ഷമത, പൊതുസേവനങ്ങളിലേക്കുള്ള പൗരന്മാരുടെ പ്രവേശനം എന്നിവ മെച്ചപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് ഗ്രാമീണ ഭരണനിർവഹണം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിന് നിർമ്മിത ബുദ്ധി കൂടുതലായി ഉപയോഗിക്കുന്നു.

ഗ്രാമപഞ്ചായത്തുകൾക്കും പ്രാദേശിക ഭരണത്തിനുമുള്ള AI ഉപകരണങ്ങൾ

വികേന്ദ്രീകൃത ഭരണം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിനായി AI നേരിട്ട് പഞ്ചായത്തീരാജ് സ്ഥാപനങ്ങളുമായി സംയോജിപ്പിക്കുന്നു. അത്തരത്തിലുള്ള ഒരു ഉപകരണമാണ് സഭാസാർ (SabhaSaar). ഓഡിയോ അല്ലെങ്കിൽ വീഡിയോ ഇൻപുട്ടുകളിൽ നിന്ന് ഗ്രാമസഭയുടെയും പഞ്ചായത്ത് യോഗങ്ങളുടെയും വിശദമായ മിനിറ്റ്സ് തയ്യാറാക്കുന്ന AI അധിഷ്ഠിത ഉപകരണമാണിത്. രേഖപ്പെടുത്തലുകൾ ഓട്ടോമേറ്റ് ചെയ്യുന്നതിലൂടെ, സഭാസാർ മനുഷ്യ പ്രയത്നം കുറയ്ക്കുകയും കൃത്യത മെച്ചപ്പെടുത്തുകയും പക്ഷപാതരഹിതമായ രേഖകൾ ഉറപ്പാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഭാഷിണിയുമായി സംയോജിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നതിനാൽ ഇത് 14 ഇന്ത്യൻ ഭാഷകളെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നു, ഇത് ഗ്രാമീണ സമൂഹങ്ങൾക്കിടയിൽ ബഹുഭാഷാ സൗകര്യം ലഭ്യമാക്കുന്നു. ഭരണപരമായ നടപടിക്രമങ്ങൾ ലളിതമാക്കുന്നതിലൂടെ, പ്രാദേശിക ഉദ്യോഗസ്ഥർക്ക് ഭരണപരമായ ഫലങ്ങളിലും സേവന വിതരണത്തിലും കൂടുതൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കാൻ സഭാസാർ അവസരമൊരുക്കുന്നു.

ഇ-ഗ്രാം സ്വരാജ് (eGramSwaraj), ഗ്രാം മാൻചിത്ര (Gram Manchitra) തുടങ്ങിയ ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകളിലൂടെ AI അധിഷ്ഠിത ഭരണം കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുന്നു. ഇ-പഞ്ചായത്ത് മിഷൻ മോഡ് പ്രോജക്റ്റിന് കീഴിൽ വികസിപ്പിച്ച് 2020 ഏപ്രിലിൽ ആരംഭിച്ച ഇ-ഗ്രാം സ്വരാജ് ആസൂത്രണം, ബജറ്റ്, അക്കൗണ്ടിംഗ്, നിരീക്ഷണം, ആസ്തി മാനേജ്‌മെന്റ്, പേയ്‌മെന്റുകൾ എന്നിവയുൾപ്പെടെയുള്ള പ്രധാന പഞ്ചായത്ത് പ്രവർത്തനങ്ങളെ ഒരു ഏകീകൃത ഡിജിറ്റൽ സിസ്റ്റത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നു. 2024-25 സാമ്പത്തിക വർഷത്തിൽ, 2.53 ലക്ഷത്തിലധികം ഗ്രാമപഞ്ചായത്തുകളെയും 6,409 ബ്ലോക്ക് പഞ്ചായത്തുകളെയും 650 ജില്ലാ പഞ്ചായത്തുകളെയും ഈ പ്ലാറ്റ്‌ഫോമിൽ ഉൾപ്പെടുത്തി.

ഗ്രാമീണ വികസനത്തെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നതിനായി GIS അധിഷ്ഠിത വിഷ്വലൈസേഷനും പ്ലാനിംഗ് ടൂളുകളും നൽകിക്കൊണ്ട് ഗ്രാം മാൻചിത്ര ഭരണസംവിധാനങ്ങളെ സഹായിക്കുന്നു. ആസ്തികൾ അടയാളപ്പെടുത്താനും പദ്ധതികൾ നിരീക്ഷിക്കാനും ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത് വികസന പദ്ധതികളിൽ (GPDP) സ്പേഷ്യൽ ഡാറ്റ സംയോജിപ്പിക്കാനും ഇത് പഞ്ചായത്തുകളെ പ്രാപ്തമാക്കുന്നു. ജിയോടാഗ് ചെയ്ത അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങളെ ജനസംഖ്യാപരവും പരിസ്ഥിതിപരവുമായ ഡാറ്റയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നതിലൂടെ അടിസ്ഥാന സൗകര്യ ആസൂത്രണം, പ്രകൃതിവിഭവ പരിപാലനം, ദുരന്ത നിവാരണം എന്നിവയിൽ ഡാറ്റാ അധിഷ്ഠിത തീരുമാനമെടുക്കാൻ ഈ പ്ലാറ്റ്‌ഫോം സഹായിക്കുന്നു. 2024–25 സാമ്പത്തിക വർഷം വരെ, 2.44 ലക്ഷം ഗ്രാമപഞ്ചായത്തുകൾ വികസന പദ്ധതികൾ തയ്യാറാക്കി അപ്‌ലോഡ് ചെയ്തു. 2.06 ലക്ഷം പഞ്ചായത്തുകൾ ഓൺലൈൻ ഇടപാടുകൾ പൂർത്തിയാക്കി, 2.32 ലക്ഷം പഞ്ചായത്തുകൾ ഗ്രാമസഭകൾ നടത്തി.

AIകോശ്: ഗ്രാമീണ ഇ-ഗവേണൻസിനായുള്ള മാതൃകകൾ

പൊതുമേഖലാ നവീനാശയങ്ങൾ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള AI ഡാറ്റാസെറ്റുകളുടെയും മോഡലുകളുടെയും ദേശീയ ശേഖരമായി AIകോശ് പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഇത് ​ഗവൺമെന്റ്-ഗവൺമെന്റിതര സ്രോതസ്സുകളിൽ നിന്നുള്ള ഡാറ്റ ക്രോഡീകരിക്കുകയും വിവിധ മേഖലകളിൽ ഉടനടി ഉപയോഗിക്കാവുന്ന AI മോഡലുകൾ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. 20 വ്യവസായങ്ങളിലായി 7,500-ലധികം ഡാറ്റാസെറ്റുകളും 273 AI മോഡലുകളും ഉള്ള ഈ പ്ലാറ്റ്‌ഫോം ഭരണ-സേവന വിതരണ ആപ്ലിക്കേഷനുകൾ രൂപകൽപ്പന ചെയ്യുന്ന ഡവലപ്പർമാർക്ക് സഹായകമാകുന്നു. അടിസ്ഥാന AI ഘടകങ്ങളുടെ പുനരുപയോഗം സാധ്യമാക്കുന്നതിലൂടെ, ഗ്രാമീണ ഇ-ഗവേണൻസിനും പൊതുഭരണത്തിനുമുള്ള പരിഹാരങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കുന്നത് AIകോശ് വേഗത്തിലാക്കുന്നു. 2026 ഫെബ്രുവരി 9 വരെ, ഈ പ്ലാറ്റ്‌ഫോമിൽ 69.80 ലക്ഷത്തിലധികം സന്ദർശനങ്ങളും 17,500 രജിസ്റ്റേർഡ് ഉപയോക്താക്കളും 5004 മോഡൽ ഡൗൺലോ​ഡുകളും രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഇത് പൊതുനന്മയ്ക്കായി AI വികസിപ്പിക്കുന്നതിൽ ഡാറ്റാ ഇൻഫ്രാസ്ട്രക്ചറിന്റെ വളരുന്ന പങ്ക് അടിവരയിടുന്നു.

ഗ്രാമീണ ഇന്ത്യയിലെ AI ഇൻഫ്രാസ്ട്രക്ചറും മേഖലാടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള സംയോജനവും

ഗ്രാമീണ വികസനത്തിൽ നിർമ്മിത ബുദ്ധിയുടെ ഫലപ്രദമായ ഉപയോഗം എന്നത് ആപ്ലിക്കേഷൻ രൂപകൽപ്പനയ്ക്ക് അപ്പുറം കരുത്തുറ്റ ഡിജിറ്റൽ-സ്ഥാപന ഇൻഫ്രാസ്ട്രക്ചർ സ്ഥാപിക്കുന്നത് വരെ നീളുന്നു. ഇന്ത്യയിൽ, ​ഗവൺമെന്റ് ഏജൻസികൾ, വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങൾ, ദേശീയ പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകൾ എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്ന കൂട്ടായ പരിശ്രമങ്ങളിലൂടെയാണ് AI ഇൻഫ്രാസ്ട്രക്ചർ വികസിപ്പിക്കുന്നത്. ഗ്രാമീണ സാഹചര്യങ്ങളിലെ ആസൂത്രണം, നിരീക്ഷണം, സേവന വിതരണം എന്നിവ മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നതിനായി ഈ സംരംഭങ്ങൾ ഡാറ്റാ സ്രോതസ്സുകൾ, കമ്പ്യൂട്ടേഷണൽ ശേഷി, വൈദഗ്ധ്യം എന്നിവയെ സംയോജിപ്പിക്കുന്നു. മൊത്തത്തിൽ, AI പരിഹാരങ്ങൾ വിപുലീകരിക്കുന്നതിനും അവയെ താഴേത്തട്ടിലുള്ള വികസന മുൻഗണനകളുമായി യോജിപ്പിക്കുന്നതിനും ആവശ്യമായ അടിസ്ഥാന ആവാസവ്യവസ്ഥ ഇവ രൂപീകരിക്കുന്നു.

ഭൂപ്രഹരി (BhuPRAHARI): ഗ്രാമീണ ആസ്തി പരിപാലനത്തിനായുള്ള AI-യും ജിയോസ്പേഷ്യൽ ഇൻഫ്രാസ്ട്രക്ചറും

കേന്ദ്ര ഗ്രാമ വികസന മന്ത്രാലയം ഐഐടി ഡൽഹിയുമായി സഹകരിച്ച് 2025 മെയ് മാസത്തിൽ ആരംഭിച്ച ഭൂപ്രഹരി, തൊഴിലുറപ്പ് പദ്ധതിക്ക് (MGNREGA) കീഴിൽ നിർമ്മിച്ച ആസ്തികൾ നിരീക്ഷിക്കുന്നതിനായി AI-യും ജിയോസ്പേഷ്യൽ സാങ്കേതികവിദ്യകളും സംയോജിപ്പിക്കുന്നു. തുടക്കത്തിൽ, അമൃത് സരോവറുകൾ നിരീക്ഷിക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു വാട്ടർ ഒബ്സർവേറ്ററിയായി ഈ പ്ലാറ്റ്‌ഫോം ഉപയോഗിച്ചു. ഉപഗ്രഹങ്ങളിൽ നിന്നും ഭൂമിയിൽ നിന്നുമുള്ള വിവരങ്ങളിലൂടെ ജലലഭ്യതയും സംഭരണ നിലയും ശാസ്ത്രീയമായി വിലയിരുത്താൻ ഇത് സഹായിച്ചു. വികസിത് ഭാരത്-ഗ്യാരണ്ടി ഫോർ റോസ്ഗർ ആൻഡ് ആജീവിക മിഷൻ (ഗ്രാമീൺ) (VB-G RAM G) പ്രകാരം നിർമ്മിച്ച ആസ്തികൾ നിരീക്ഷിക്കുന്നതിനായി ഇനി ഈ പ്ലാറ്റ്‌ഫോം ഉപയോഗിക്കും. ഭൂമിയിൽ നിന്നും ഉപഗ്രഹങ്ങളിൽ നിന്നുമുള്ള ഡാറ്റ AI വിശകലനവുമായി സംയോജിപ്പിക്കുന്നതിലൂടെ, ആസ്തികൾ തത്സമയം ട്രാക്ക് ചെയ്യാനും സുതാര്യത, ഉത്തരവാദിത്തം, വിഭവശേഷിയുടെ മികച്ച ഉപയോഗം എന്നിവ വർദ്ധിപ്പിക്കാനും ഈ പ്ലാറ്റ്‌ഫോം പ്രാപ്തമാക്കുന്നു. AI-യുടെയും ജിയോസ്പേഷ്യൽ ഇൻഫ്രാസ്ട്രക്ചറിന്റെയും ഈ സംഗമം വലിയ തോതിലുള്ള ഗ്രാമീണ വികസന പരിപാടികളുടെ ആസൂത്രണത്തെയും നടപ്പിലാക്കലിനെയും ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു.

ഡിജിറ്റൽ ശ്രംസേതു മിഷനും അസംഘടിത തൊഴിലാളികൾക്കായുള്ള AI-യും

അസംഘടിത മേഖലയിൽ AI-യും മറ്റ് നൂതന സാങ്കേതികവിദ്യകളും വിന്യസിക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു ഏകോപിത സംരംഭമാണ് ഡിജിറ്റൽ ശ്രംസേതു മിഷൻ. സാങ്കേതിക വിന്യാസത്തെ നിയന്ത്രണ ചട്ടക്കൂടുകളുമായും പ്രത്യാഘാത വിലയിരുത്തലുമായും യോജിപ്പിക്കുന്നതിലൂടെ ഈ മിഷൻ അസംഘടിത-ഗ്രാമീണ തൊഴിലാളികൾക്കുള്ള സേവന വിതരണവും ഉപജീവന പിന്തുണയും വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു. അതിലൂടെ എല്ലാവരെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നതും സുസ്ഥിരവുമായ ഗ്രാമീണ വികസനം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു.

കാർഷിക മേഖലയിലെ AI ഇൻഫ്രാസ്ട്രക്ചർ

കാർഷിക മേഖലയിൽ, കൃഷിയിട തലത്തിൽ തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കാൻ സഹായിക്കുന്ന ഒരു പിന്തുണാ സംവിധാനമായി AI പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഇത് ഡാറ്റാ അധിഷ്ഠിത പരിപാലന രീതികൾ സാധ്യമാക്കുന്നു. കാലാവസ്ഥാ പ്രവചനം, കീടങ്ങളെ കണ്ടെത്തൽ, വിതയ്ക്കൽ-നനയ്ക്കൽ സമയക്രമങ്ങൾ കാര്യക്ഷമമാക്കൽ എന്നിവ ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. കേന്ദ്ര കൃഷി-കർഷക ക്ഷേമ മന്ത്രാലയം കിസാൻ ഇ-മിത്ര (Kisan e-Mitra) പോലുള്ള സംരംഭങ്ങളിലൂടെ AI വിന്യസിച്ചിട്ടുണ്ട്. വരുമാന പിന്തുണാ പദ്ധതികൾ ഉൾപ്പെടെയുള്ള ​ഗവൺമെന്റ് പദ്ധതികളെക്കുറിച്ച് വിവരങ്ങൾ നൽകുന്ന ഒരു വിർച്വൽ അസിസ്റ്റന്റാണിത്. കൂടാതെ നാഷണൽ പെസ്റ്റ് സർവൈലൻസ് സിസ്റ്റം, ക്രോപ്പ് ഹെൽത്ത് മോണിറ്ററിംഗ് തുടങ്ങിയ പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകൾ ഉപഗ്രഹ ചിത്രങ്ങൾ, കാലാവസ്ഥാ വിവരങ്ങൾ, മണ്ണ് പരിശോധനാ വിവരങ്ങൾ എന്നിവ സംയോജിപ്പിച്ച് തത്സമയ നിർദ്ദേശങ്ങൾ നൽകുന്നു. ഈ ഇടപെടലുകൾ ഉൽപ്പാദനത്തിലെ അപകടസാധ്യതകൾ കുറയ്ക്കുകയും ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും പ്രത്യേകിച്ച് പ്രതിസന്ധികൾ നേരിടുന്ന പ്രദേശങ്ങളിലെ കർഷകരുടെ വരുമാന സുരക്ഷ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.

വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും നൈപുണ്യത്തിനുമുള്ള AI ഇൻഫ്രാസ്ട്രക്ചർ

ദേശീയ തലത്തിൽ എൻസിഇആർടി (NCERT)-യുടെ ദീക്ഷ (DIKSHA) പ്ലാറ്റ്‌ഫോം കീവേഡ് അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള വീഡിയോ സെർച്ച്, റീഡ്-അലൗഡ് ടൂളുകൾ തുടങ്ങിയ AI സൗകര്യങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഇത് കാഴ്ചപരിമിതിയുള്ളവർക്കും വ്യത്യസ്ത വിദ്യാഭ്യാസ ആവശ്യങ്ങളുള്ളവർക്കും പഠനം എളുപ്പമാക്കുന്നു. ഇതിന് അനുബന്ധമായി കേന്ദ്ര ഇലക്ട്രോണിക്സ് ആൻഡ് ഇൻഫർമേഷൻ ടെക്നോളജി മന്ത്രാലയത്തിന് കീഴിലുള്ള നാഷണൽ ഇ-ഗവേണൻസ് ഡിവിഷൻ YUVAI എന്ന പദ്ധതി ആരംഭിച്ചു. ഇത് 8 മുതൽ 12 വരെയുള്ള ക്ലാസ്സുകളിലെ വിദ്യാർത്ഥികൾക്ക് അനുഭവങ്ങളിലൂടെയുള്ള പഠനത്തിലൂടെ AI-യിൽ അടിസ്ഥാന അറിവും സാമൂഹിക-സാങ്കേതിക നൈപുണ്യങ്ങളും നൽകുന്നു. കൃഷി, ആരോഗ്യം, ഗ്രാമീണ വികസനം എന്നിവയുൾപ്പെടെയുള്ള മേഖലകളിൽ AI പ്രാപ്തമാക്കുന്നതിലൂടെ ഈ പദ്ധതി യഥാർത്ഥ ലോകത്തെ പ്രശ്നങ്ങൾ പരിഹരിക്കാനുള്ള കഴിവും ഭാവിയിലേക്കുള്ള പ്രാവീണ്യവും വളർത്തുന്നു.

ഭാഷാപരമായ ഉൾപ്പെടുത്തലിനും ബഹുഭാഷാ ഭരണ നിർവഹണത്തിനുമുള്ള AI

ഇന്ത്യയിലെ പൗരന്മാർക്ക്, പ്രത്യേകിച്ച് ഗ്രാമീണ-ദുർഘട-ഗോത്ര മേഖലകളിലുള്ളവർക്ക്, തങ്ങളുടെ മാതൃഭാഷയിൽ തന്നെ ഡിജിറ്റൽ സേവനങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കാൻ അവസരമൊരുക്കുന്നതിലൂടെ ഭാഷാപരമായ ലഭ്യതയും ഉൾച്ചേർക്കലും വ്യാപിപ്പിക്കുന്നതിൽ നി‍‍‍ർമ്മിത ബുദ്ധി (AI) പ്രധാന പങ്ക് വഹിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ അവസാനത്തെ ഗുണഭോക്താവിലേക്കും സേവനങ്ങൾ എത്തിക്കാനും ജനപങ്കാളിത്തത്തോടെയുള്ള ഭരണനിർവ്വഹണം ശക്തിപ്പെടുത്താനും സാധിക്കുന്നു.

ഭാഷിണി (BHASHINI) – നാഷണൽ മിഷൻ ഓൺ നാച്ചുറൽ ലാംഗ്വേജ് ട്രാൻസ്ലേഷൻ

ഡിജിറ്റൽ സേവനങ്ങൾ ലഭ്യമാക്കുന്നതിലെ ഭാഷാപരമായ തടസ്സങ്ങൾ കുറയ്ക്കുന്നതിനായി രൂപകൽപ്പന ചെയ്ത AI അധിഷ്ഠിത ഭാഷാ പ്ലാറ്റ്‌ഫോമാണ് ഭാഷിണി. നിലവിൽ ഇത് 23-ലധികം ഗവൺമെന്റ് സേവനങ്ങളുമായി സംയോജിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. 2022 ജൂലൈയിൽ ആരംഭിച്ച ഇത്, 36-ലധികം ഇന്ത്യൻ ഭാഷകളിൽ വിവർത്തനം, സ്പീച്ച്-ടു-ടെക്സ്റ്റ്, വോയിസ് ഇന്റർഫേസുകൾ എന്നിവ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. ഇത് ഡിജിറ്റൽ പരിജ്ഞാനം കുറഞ്ഞവർക്കും ഗ്രാമീണർക്കും വളരെ സഹായകരമാണ്. പൊതു ഡിജിറ്റൽ ഇൻഫ്രാസ്ട്രക്ചറുമായുള്ള സംയോജനത്തിലൂടെയും വിവിധ മേഖലകളിലെ പങ്കാളിത്തത്തിലൂടെയും ഈ പ്ലാറ്റ്‌ഫോം വലിയ രീതിയിൽ വളർന്നു. 2025 ഒക്ടോബർ വരെ, ഭാഷിണി 350-ലധികം AI ലാംഗ്വേജ് മോഡലുകളെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നു. കൂടാതെ പത്ത് ലക്ഷത്തിലധികം ഡൗൺലോഡുകൾ പിന്നിടുകയും ചെയ്തു.

കൃഷി, ഭരണം, വിദ്യാഭ്യാസം, പൊതുഭരണം എന്നീ മേഖലകളിൽ ബഹുഭാഷാ പരിഹാരങ്ങൾ വികസിപ്പിക്കുന്നതിന് 50-ലധികം മന്ത്രാലയങ്ങൾ, സ്റ്റാർട്ടപ്പുകൾ, സ്വകാര്യ സ്ഥാപനങ്ങൾ എന്നിവയുമായി സഹകരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഒരു കൂട്ടായ സംവിധാനമായാണ് ഭാഷിണി പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. വോയിസ്-ഫസ്റ്റ് (ശബ്ദം മുൻനിർത്തിയുള്ള), ഭാഷാപരമായ ഉൾപ്പെടുത്തലുകൾ എന്നിവ ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകളിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുന്നതിലൂടെ, ഇത് ഡിജിറ്റൽ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ തുല്യമായ പങ്കാളിത്തം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുകയും അവസാന മൈൽ കണക്ടിവിറ്റി മെച്ചപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ഗ്രാമീണ വികസന സന്ദർഭങ്ങളിൽ ഭാഷാപരമായ വൈവിധ്യം ക്ഷേമപദ്ധതികൾ, വിവരങ്ങൾ, അല്ലെങ്കിൽ പൊതുസേവനങ്ങൾ എന്നിവയിലേക്കുള്ള പ്രവേശനത്തിന് തടസ്സമാകുന്നില്ലെന്ന് ഭാഷിണി ഉറപ്പാക്കുന്നു.

ഭാരത്‌ജെൻ AI: ഇന്ത്യയുടെ ബഹുഭാഷാ AI മോഡൽ

2025 ജൂണിൽ ആരംഭിച്ച ഭാരത്‌ജെൻ ഇന്ത്യയുടെ ആദ്യത്തെ ഗവൺമെന്റ് ധനസഹായത്തോടെയുള്ളതും ഫലപ്രദവുമായ ബഹുഭാഷാ-മൾട്ടിമോഡൽ ലാർജ് ലാംഗ്വേജ് മോഡലാണ് (LLM). നാഷണൽ മിഷൻ ഓൺ ഇന്റർഡിസിപ്ലിനറി സൈബർ-ഫിസിക്കൽ സിസ്റ്റത്തിന് കീഴിൽ വികസിപ്പിക്കുകയും ഇന്ത്യാAI മിഷനിലൂടെ മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോകുകയും ചെയ്യുന്ന ഇത്, 22 ഇന്ത്യൻ ഭാഷകളെ പിന്തുണയ്ക്കുകയും ടെക്സ്റ്റ്, സ്പീച്ച്, ഡോക്യുമെന്റ്-വിഷൻ ശേഷികൾ സംയോജിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇന്ത്യയെ കേന്ദ്രീകരിച്ചുള്ള ഡാറ്റാസെറ്റുകളിൽ നിർമ്മിച്ചതും വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ കൂട്ടായ്മ നയിക്കുന്നതുമായ ഭാരത്‌ജെൻ, പൊതു-വികസന ആവശ്യങ്ങൾക്കായി തദ്ദേശീയമായി വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത ഒരു AI സ്റ്റാക്ക് സ്ഥാപിക്കുന്നു.

ഗ്രാമീണ വികസനത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ സാക്ഷരതയും ഡിജിറ്റൽ പരിജ്ഞാനവും കുറഞ്ഞവർ നേരിടുന്ന തടസ്സങ്ങൾ ഇല്ലാതാക്കുന്ന, എല്ലാവരെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നതും ഭാഷാപരമായി പ്രാപ്യവുമായ AI പരിഹാരങ്ങൾ ഭാരത്‌ജെൻ സാധ്യമാക്കുന്നു. ഇതിലെ ശബ്ദാധിഷ്ഠിത, ബഹുഭാഷാ ശേഷികൾ കൃഷി, ഭരണം, പൗരസേവനങ്ങൾ എന്നീ മേഖലകളിലെ ആപ്ലിക്കേഷനുകളെ പിന്തുണയ്ക്കുകയും ഡിജിറ്റൽ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയിൽ ഗ്രാമീണരുടെ പങ്കാളിത്തവും അവസാന ഗുണഭോക്താവിനും സേവനങ്ങൾ നേരിട്ടെത്തുന്നുണ്ടെന്ന് ഉറപ്പാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ആദി വാണി: എല്ലാവരെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഗ്രാമീണ-ഗോത്ര വികസനം സാധ്യമാക്കുന്നു

വിദൂരവും സേവനങ്ങൾ കുറഞ്ഞതുമായ പ്രദേശങ്ങളിലെ ഗോത്രവർഗ സമൂഹങ്ങൾ നേരിടുന്ന ആശയവിനിമയ തടസ്സങ്ങൾ പരിഹരിക്കുന്നതിനായി രൂപകൽപ്പന ചെയ്ത AI അധിഷ്ഠിത ഭാഷാ പ്ലാറ്റ്‌ഫോമാണ് ആദി വാണി. ആദി കർമ്മയോഗി ചട്ടക്കൂടിന് കീഴിൽ ഭരണനിർവഹണം, വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യ സേവനങ്ങൾ എന്നിവ തദ്ദേശീയ ഗോത്ര ഭാഷകളിൽ ലഭ്യമാക്കാൻ ഇത് സഹായിക്കുന്നു. സംസ്ഥാന ഗോത്ര ഗവേഷണ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ആധികാരിക ഭാഷാ ഡാറ്റ ഉപയോഗിച്ച് വികസിപ്പിച്ച ഈ പ്ലാറ്റ്‌ഫോം, സാങ്കേതിക നവീനതയെ കമ്മ്യൂണിറ്റി അറിവുകളുമായി സംയോജിപ്പിക്കുന്നു. ഭാഷാപരമായ കൃത്യത, സാംസ്കാരിക പ്രസക്തി, നിരന്തര പുരോഗതി എന്നിവ ഉറപ്പാക്കുന്നതിനായി ഇത് ഫീഡ്‌ബാക്ക് സംവിധാനങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.

വിവർത്തനത്തിന് പുറമെ നാശോന്മുഖമാകുന്ന ഭാഷകളെയും വാമൊഴി പാരമ്പര്യങ്ങളെയും ഡിജിറ്റൈസ് ചെയ്യുന്നതിലൂടെ ഭാഷാ സംരക്ഷണം, സാംസ്കാരിക ഡോക്യുമെന്റേഷൻ, ഡിജിറ്റൽ പഠനം എന്നിവയെ ആദി വാണി പിന്തുണയ്ക്കുന്നു. പൊതുസേവനങ്ങളിൽ ഭാഷാപരമായ ഉൾപ്പെടുത്തൽ വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതിലൂടെയും കമ്മ്യൂണിറ്റി ശാക്തീകരണത്തെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നതിലൂടെയും ദേശീയ മുൻഗണനകൾക്ക് അനുസൃതമായി ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഗ്രാമീണ-ഗോത്ര വികസനത്തിനായി AI എങ്ങനെ ഉത്തരവാദിത്തത്തോടെ ഉപയോഗിക്കാം എന്നതിന് ഈ പ്ലാറ്റ്‌ഫോം ഒരു ഉദാഹരണമാണ്.

ഉപസംഹാരം

ഇന്ത്യയിലെ ഗ്രാമീണ പരിവർത്തനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ശിലയായി നിർമ്മിത ബുദ്ധി ക്രമാനുഗതമായി മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. ഇത് കേവലം ഒരു സാങ്കേതിക ഇടപെടൽ മാത്രമല്ല, മറിച്ച് വികസന ലക്ഷ്യങ്ങളുമായി ഒത്തുപോകുന്ന ഒരു സംയോജിത പൊതു ഇൻഫ്രാസ്ട്രക്ചർ കൂടിയാണ്. തന്ത്രപരമായ കാഴ്ചപ്പാട്, ഭരണപരമായ സുരക്ഷാ സംവിധാനങ്ങൾ, ഡിജിറ്റൽ പൊതു ഇൻഫ്രാസ്ട്രക്ചർ, ബഹുഭാഷാ പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകൾ എന്നിവയ്ക്കൊപ്പം കൃഷി, ആരോഗ്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, നൈപുണ്യ വികസനം, പ്രാദേശിക ഭരണം എന്നീ മേഖലകളിലെ സംയോജനത്തിലൂടെ മനുഷ്യശേഷി മാറ്റിസ്ഥാപിക്കുന്നതിന് പകരം അത് മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നതിനായി AI വ്യവസ്ഥാപിതമാക്കപ്പെടുന്നു. നിഷ്പക്ഷത, സുതാര്യത, ഭാഷാപരമായ ഉൾപ്പെടുത്തൽ എന്നീ തത്വങ്ങളിൽ അധിഷ്ഠിതമാകുമ്പോൾ AI താഴെത്തട്ടിലുള്ള സേവന വിതരണം ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും പങ്കാളിത്ത ഭരണം മെച്ചപ്പെടുത്തുകയും ഘടനാപരമായ അസമത്വങ്ങൾ കുറയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇന്ത്യ വികസിത ഭാരതം@2047-ലേക്ക് കുതിക്കുമ്പോൾ ഗ്രാമീണ ആവാസവ്യവസ്ഥയിൽ ഉത്തരവാദിത്തമുള്ളതും ജനകേന്ദ്രീകൃതവുമായ AI വിന്യാസം ദൃഢവും നീതിയുക്തവും ഭാവിയിലേക്കുള്ളതുമായ വികസന സംവിധാനങ്ങൾ കെട്ടിപ്പടുക്കുന്നതിൽ കേന്ദ്രബിന്ദുവായി നിലനിൽക്കും.

അവലംബം

Ministry of Rural Development

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2013810&reg=3&lang=2

Ministry of Panchayati Raj

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2198178&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2039084&reg=3&lang=2

Ministry of Tribal Affairs

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2162846&reg=3&lang=2

Ministry of Communications

https://www.tec.gov.in/pdf/Studypaper/AI%20Policies%20in%20India%20A%20status%20Paper%20final.pdf

Ministry of Electronics and Information Technology

https://aikosh.indiaai.gov.in/home

https://bhashini.gov.in/our-impact

https://bhashini.gov.in/sanchalan

https://indiaai.gov.in/hub/aikosh-platform

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2186639&reg=3&lang=2

https://informatics.nic.in/uploads/pdfs/51ebda15_28_30_egov_grammanchitra_jan_25.pdf

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2025/nov/doc2025115685601.pdf

Ministry of Science and Technology

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2194204&reg=3&lang=2

Niti Aayog

https://niti.gov.in/sites/default/files/2025-10/Roadmap_On_AI_for_Inclusive_Societal_Development.pdf

https://www.niti.gov.in/sites/default/files/2023-03/National-Strategy-for-Artificial-Intelligence.pdf

PIB Backgrounder

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=155273&ModuleId=3&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=156786&ModuleId=3&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=157023&ModuleId=3&reg=3&lang=1

Government of Madhya Pradesh

https://www.linkedin.com/posts/mpsedc_mpsedcachievement-madhyapradesh-women-activity-7374329781489860608-j6JT/

Click here to see pdf 

***

SK