पत्र सूचना कार्यालय

ಪೀಠಿಕೆ

ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ ಎನ್ನುವುದು ಕಲಿಕೆ, ತಾರ್ಕಿಕ ಚಿಂತನೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ಧಾರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತಹ ಜ್ಞಾನಗ್ರಹಣದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಯಂತ್ರಗಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ದತ್ತಾಂಶ, ಕಂಪ್ಯೂಟಿಂಗ್ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧನಗಳ ಸುಧಾರಣೆಯಿಂದಾಗಿ, ಎಐ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಹಂತದಿಂದ ಬೃಹತ್ ಪ್ರಮಾಣದ ಬಳಕೆಗೆ ವೇಗವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ, ಎಐ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು 'ಸಮಗ್ರ ಕಲ್ಯಾಣ' ದೃಷ್ಟಿಕೋನದೊಂದಿಗೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಉದ್ದೇಶಗಳ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇದನ್ನು ಕೇವಲ ಆಯ್ದ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸದೆ, ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಕ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಒಂದು 'ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಿತೈಷಿ ಆಸ್ತಿ'ಯಾಗಿ ರೂಪಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.

ಸೇವಾ ವಿತರಣೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ಮೂಲಕ, ದತ್ತಾಂಶ ಆಧಾರಿತ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು ಸಮಾಜದ ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯಿಂದ ದೂರವಿರುವ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಔಪಚಾರಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಎಐ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಕೃಷಿ, ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ, ಕೌಶಲ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿ, ಉದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತದಂತಹ ಗ್ರಾಮೀಣಾಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿದೆ. ಈ ಜನಕೇಂದ್ರಿತ ವಿಧಾನವು 'ಇಂಡಿಯಾ–ಎಐ ಇಂಪ್ಯಾಕ್ಟ್ ಸಮ್ಮಿಟ್ 2026' ರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಫಲಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ಗ್ರಾಮೀಣ ಜೀವನೋಪಾಯ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಒಳಗೊಳ್ಳುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ, ಆರೋಗ್ಯ, ಶಿಕ್ಷಣ ಹಾಗೂ ಆಡಳಿತದಂತಹ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸೇವಾ ವಿತರಣೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಒತ್ತು ನೀಡುತ್ತದೆ. 'ಇಂಡಿಯಾ ಎಐ ಮಿಷನ್' ಮತ್ತು 'ಡಿಜಿಟಲ್ ಇಂಡಿಯಾ' ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಬೀತಾಗಿರುವ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಸಮನ್ವಯವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಈ ಶೃಂಗಸಭೆಯು ಸಮಾನ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಗ್ರಾಮೀಣಾಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಯೋಜನೆಗಳಿಂದ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಅನುಷ್ಠಾನದತ್ತ ಬದಲಾವಣೆಯ ಸಂಕೇತವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದೆ.

ಒಳಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಎಐ ನೀತಿ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಚೌಕಟ್ಟು

ಭಾರತದ ಎಐ ವಿಧಾನವು ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಸ್ತಂಭಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ: ಒಳಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ದೂರದೃಷ್ಟಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಹಾಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಎಐ ಬಳಕೆಯು ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ, ಪಾರದರ್ಶಕ ಮತ್ತು ಸಮಾನವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುವ ಬಲವಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ರಚನೆ.

ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಗಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರ: ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಎಐ

ಜೂನ್ 2018 ರಲ್ಲಿ ನೀತಿ ಆಯೋಗವು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ 'ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಗಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರ'ವು, ಅಗತ್ಯ ಸೇವೆಗಳ ಲಭ್ಯತೆ, ಕೈಗೆಟುಕುವ ದರ ಮತ್ತು ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಭಾರತದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಎಐ ಅನ್ನು ಒಂದು ಪರಿವರ್ತಕ ಸಾಧನವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿದೆ. ಇದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹಿಂದುಳಿದ ವಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಳಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಆಧಾರಿತ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಸೇವೆ ಮತ್ತು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳ ಕೊರತೆಯಿರುವ ಗ್ರಾಮೀಣ ಭಾರತವನ್ನು ಈ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವನ್ನಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕೃಷಿ, ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣದಂತಹ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ಎಐ-ಚಾಲಿತ ನಿರ್ಧಾರ-ಬೆಂಬಲ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ದತ್ತಾಂಶ ಆಧಾರಿತ ವೇದಿಕೆಗಳು ಮುಂಚೂಣಿ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರನ್ನು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ. ಇದು ಭೌತಿಕ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳ ವ್ಯಾಪಕ ವಿಸ್ತರಣೆಯಿಲ್ಲದೆಯೇ ದೂರದ ಪ್ರದೇಶದ ಜನರಿಗೆ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ತಲುಪಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಈ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರವು ಮಾನವ ಶ್ರಮವನ್ನು ಬದಲಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅದನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಎಐ ಅನ್ನು ರೈತರು, ಆರೋಗ್ಯ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು, ಶಿಕ್ಷಕರು ಮತ್ತು ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಪೂರಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿ ರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಕೌಶಲ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿ, ಡಿಜಿಟಲ್ ಕೆಲಸದ ಅವಕಾಶಗಳು ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾದ ತರಬೇತಿಯ ಮೂಲಕ ಒಳಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಆರ್ಥಿಕ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವಲ್ಲಿ ಎಐ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಇದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಎಐ ಚೌಕಟ್ಟಿನಡಿಯಲ್ಲಿ, ಎಐ ಅನ್ನು ಗ್ರಾಮೀಣ ಬೆಳವಣಿಗೆ, ಬಲವಾದ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಮಾನವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ವೃದ್ಧಿಯ ವೇಗವರ್ಧಕವಾಗಿ ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಂಡಿಯಾ ಎಐ ಆಡಳಿತ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳು: ಗ್ರಾಮೀಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಎಐ ಬಳಕೆ

ನವೆಂಬರ್ 2025 ರಲ್ಲಿ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಚಿವಾಲಯವು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದ 'ಇಂಡಿಯಾ ಎಐ ಆಡಳಿತ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳು', ಎಐ ನೀತಿಯನ್ನು ಕೇವಲ ಅನ್ವಯಿಕೆಗಳಿಂದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಚೌಕಟ್ಟುಗಳು, ಸುರಕ್ಷತಾ ಕ್ರಮಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಸಿದ್ಧತೆಯತ್ತ ಮರುರೂಪಿಸಿವೆ. ಈ ವಿಧಾನವು ಗ್ರಾಮೀಣ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ.

ಈ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳು ಪಕ್ಷಪಾತ, ಹೊರಗಿಡುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಅಪಾರದರ್ಶಕ ನಿರ್ಧಾರ-ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಅಪಾಯಗಳನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಲು ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತತೆ, ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಪಾರದರ್ಶಕತೆಯಂತಹ ಜನಕೇಂದ್ರಿತ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತವೆ. ಜಾಗತಿಕ ಅಪಾಯದ ಮಾದರಿಗಳು ಭಾರತದ ಸಾಮಾಜಿಕ-ಆರ್ಥಿಕ ಸನ್ನಿವೇಶವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸದಿರಬಹುದು ಎಂಬ ಅಂಶವನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಈ ಚೌಕಟ್ಟು ಭಾರತ-ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಅಪಾಯದ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಲ್ಯಾಣ ಯೋಜನೆಗಳ ವಿತರಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ, ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ ಸಾಧನಗಳು ಫಲಾನುಭವಿಗಳ ಆಯ್ಕೆ ಮತ್ತು ಸೇವಾ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವುದರಿಂದ ಈ ರಕ್ಷಣೆಗಳು ಅತ್ಯಗತ್ಯವಾಗಿವೆ.

ಈ ಚೌಕಟ್ಟು ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ:

• ನೈತಿಕ ಮತ್ತು ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಎಐ ಗಾಗಿ ಏಳು ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ ಸೂತ್ರಗಳು.
• ಎಐ ಆಡಳಿತದ ಆರು ಸ್ತಂಭಗಳಾದ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಶಿಫಾರಸುಗಳು.
• ಅಲ್ಪಾವಧಿ, ಮಧ್ಯಮ ಅವಧಿ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಕಾಲಮಿತಿಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕ್ರಿಯಾ ಯೋಜನೆ.
• ಪಾರದರ್ಶಕ ಮತ್ತು ಹೊಣೆಗಾರಿಯುತ ಎಐ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಉದ್ಯಮ, ಅಭಿವರ್ಧಕರು ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಕರಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳು.

ಇದು ಡಿಜಿಟಲ್ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯದ ಮೂಲಕ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಮಟ್ಟದ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ; ಆ ಮೂಲಕ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲೇ ಗೌಪ್ಯತೆ, ಪರಸ್ಪರ ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸುತ್ತದೆ. 'ಸಮಗ್ರ ಸರ್ಕಾರಿ ವಿಧಾನ'ವು  ವಿವಿಧ ಸಚಿವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವಿನ ಸಮನ್ವಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಪಾರದರ್ಶಕತೆ, ಕುಂದುಕೊರತೆ ಪರಿಹಾರ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ಮೂಲಕ ಒಳಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಎಐ-ಚಾಲಿತ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಗ್ರಾಮೀಣ ಇ-ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ವಿಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಎಐ

ಪಾರದರ್ಶಕತೆ, ದಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವೆಗಳಿಗೆ ನಾಗರಿಕರ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಗ್ರಾಮೀಣ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.

ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತಕ್ಕಾಗಿ ಎಐ ಉಪಕರಣಗಳು

ವಿಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು ಪಂಚಾಯತ್ ರಾಜ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಎಐ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಸಂಯೋಜಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಅಂತಹ ಸಾಧನಗಳಲ್ಲಿ ಸಭಾ ಸಾರ್ ಪ್ರಮುಖವಾದುದು; ಇದು ಆಡಿಯೋ ಅಥವಾ ವಿಡಿಯೋ ಇನ್‌ಪುಟ್‌ಗಳ ಮೂಲಕ ಗ್ರಾಮ ಸಭೆ ಮತ್ತು ಪಂಚಾಯತ್ ಸಭೆಗಳ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ನಡಾವಳಿಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವ ಎಐ-ಚಾಲಿತ ಸಾಧನವಾಗಿದೆ.

ದಾಖಲಾತಿ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತಗೊಳಿಸುವ ಮೂಲಕ, 'ಸಭಾ ಸಾರ್' ದೈಹಿಕ ಶ್ರಮವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಿಖರವಾದ ಹಾಗೂ ಪಕ್ಷಪಾತವಿಲ್ಲದ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. 'ಭಾಷಿಣಿ' ನೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಇದು 14 ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದಾಗಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುಭಾಷಾ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಸರಳಗೊಳಿಸುವ ಮೂಲಕ, 'ಸಭಾ ಸಾರ್' ಸ್ಥಳೀಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಆಡಳಿತದ ಫಲಿತಾಂಶಗಳು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ವಿತರಣೆಯ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಗಮನಹರಿಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ.

ಇ ಗ್ರಾಮ ಸ್ವರಾಜ್‌ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮ ಮಂಚಿತ್ರಾನಂತಹ ಡಿಜಿಟಲ್ ಪ್ಲಾಟ್‌ಫಾರ್ಮ್‌ಗಳ ಮೂಲಕ ಎಐ-ಚಾಲಿತ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಬಲಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇ-ಪಂಚಾಯತ್ ಮಿಷನ್ ಮೋಡ್ ಯೋಜನೆಯಡಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾದ ಮತ್ತು ಏಪ್ರಿಲ್ 2020 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾದ ಇ ಗ್ರಾಮ ಸ್ವರಾಜ್‌, ಪಂಚಾಯತ್‌ನ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯಗಳಾದ ಯೋಜನೆ, ಬಜೆಟ್, ಲೆಕ್ಕಪತ್ರ ನಿರ್ವಹಣೆ, ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ, ಆಸ್ತಿ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಪಾವತಿಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಏಕೀಕೃತ ಡಿಜಿಟಲ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಢೀಕರಿಸುತ್ತದೆ.

2024-25 ರ ಆರ್ಥಿಕ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ, ಈ ಪ್ಲಾಟ್‌ಫಾರ್ಮ್ 2.53 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್‌ಗಳು, 6,409 ಬ್ಲಾಕ್ ಪಂಚಾಯತ್‌ಗಳು ಮತ್ತು 650 ಜಿಲ್ಲಾ ಪಂಚಾಯತ್‌ಗಳನ್ನು ತನ್ನ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಇದು ವಿಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯಾಪಕ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ.

ಗ್ರಾಮ ಮಂಚಿತ್ರ ಗ್ರಾಮೀಣಾಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಲು ಭೌಗೋಳಿಕ ಮಾಹಿತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (GIS) ಆಧಾರಿತ ದೃಶ್ಯೀಕರಣ ಮತ್ತು ಯೋಜನಾ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಮೂಲಕ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಪೂರಕವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಪಂಚಾಯತ್‌ಗಳಿಗೆ ಆಸ್ತಿಗಳನ್ನು ನಕ್ಷೆ ಮಾಡಲು, ಯೋಜನೆಗಳ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆಸಲು ಮತ್ತು ಭೌಗೋಳಿಕ ದತ್ತಾಂಶಗಳನ್ನು ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜಿಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಭೌಗೋಳಿಕವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲಾದ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ದತ್ತಾಂಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಈ ವೇದಿಕೆಯು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಯೋಜನೆ, ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ವಿಪತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಆಧಾರ ಸಹಿತ ನಿರ್ಧಾರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ಅನುಷ್ಠಾನದ ನಡುವಿನ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ. 2024–25 ರ ಆರ್ಥಿಕ ವರ್ಷದ ವೇಳೆಗೆ, 2.44 ಲಕ್ಷ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್‌ಗಳು ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿ ಅಪ್‌ಲೋಡ್ ಮಾಡಿವೆ, 2.06 ಲಕ್ಷ ಪಂಚಾಯತ್‌ಗಳು 15 ನೇ ಹಣಕಾಸು ಆಯೋಗದ ಅನುದಾನದಡಿ ಆನ್‌ಲೈನ್ ವಹಿವಾಟುಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿವೆ ಮತ್ತು 2.32 ಲಕ್ಷ ಪಂಚಾಯತ್‌ಗಳು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಗ್ರಾಮ ಸಭೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿವೆ.

ಎಐಕೋಶ: ಗ್ರಾಮೀಣ ಇ-ಆಡಳಿತಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಕೆಯ ಸಂದರ್ಭಗಳು

ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ನಾವೀನ್ಯತೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ಎಐಕೋಶ ಎಐ ದತ್ತಾಂಶ ಸಂಗ್ರಹಗಳು ಮತ್ತು ಮಾದರಿಗಳ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭಂಡಾರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಸರ್ಕಾರಿ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರೇತರ ಮೂಲಗಳಿಂದ ದತ್ತಾಂಶವನ್ನು ಕ್ರೋಢೀಕರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ತಕ್ಷಣವೇ ಬಳಸಬಹುದಾದ ಎಐ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. 20 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಉದ್ಯಮಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ 7,500 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ದತ್ತಾಂಶ ಸಂಗ್ರಹಗಳು ಮತ್ತು 273 ಎಐ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಈ ವೇದಿಕೆಯು, ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಸೇವಾ ವಿತರಣಾ ಅನ್ವಯಿಕೆಗಳನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸುವ ಅಭಿವರ್ಧಕರಿಗೆ ಸುಲಭ ಹಾದಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಎಐನ ಮೂಲಭೂತ ಅಂಶಗಳ ಮರುಬಳಕೆಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ, ಎಐಕೋಶ ಗ್ರಾಮೀಣ ಇ-ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆಡಳಿತದ ಪರಿಹಾರಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ವೇಗಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಫೆಬ್ರವರಿ 9, 2026 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಈ ವೇದಿಕೆಯು 69.80 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಭೇಟಿಗಳು, 17,500 ನೋಂದಾಯಿತ ಬಳಕೆದಾರರು ಮತ್ತು 5,004 ಮಾದರಿ ಡೌನ್‌ಲೋಡ್‌ಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದೆ. ಇದು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಾಗಿ ಎಐ ಅನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವಲ್ಲಿ ಹಂಚಿಕೆಯ ದತ್ತಾಂಶ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯದ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಗ್ರಾಮೀಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಐ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ವಲಯವಾರು ಏಕೀಕರಣ

ಗ್ರಾಮೀಣಾಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಬಳಕೆಯು ಕೇವಲ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ ವಿನ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿರದೆ, ಬಲವಾದ ಡಿಜಿಟಲ್ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ, ಸರ್ಕಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವೇದಿಕೆಗಳ ಸಹಯೋಗದ ಪ್ರಯತ್ನಗಳ ಮೂಲಕ ಎಐ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಈ ಉಪಕ್ರಮಗಳು ಗ್ರಾಮೀಣ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಜನೆ, ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮತ್ತು ಸೇವಾ ವಿತರಣೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ದತ್ತಾಂಶ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು, ಕಂಪ್ಯೂಟೇಶನಲ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ವಲಯದ ಪರಿಣತಿಯನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸುತ್ತವೆ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಎಐ ಪರಿಹಾರಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲು ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ತಳಮಟ್ಟದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಆದ್ಯತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಲು ಅಗತ್ಯವಾದ ಮೂಲಭೂತ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ.

ಭೂ-ಪ್ರಹರಿ: ಗ್ರಾಮೀಣ ಆಸ್ತಿ ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ ಎಐ ಮತ್ತು ಭೂ-ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ

ಗ್ರಾಮೀಣಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಚಿವಾಲಯವು ಐಐಟಿ ದೆಹಲಿಯ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಮೇ 2025ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ಭೂ-ಪ್ರಹರಿ, ಎಂಜಿಎನ್‌ಆರ್‌ಇಜಿಎ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾದ ಆಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡಲು ಎಐ ಮತ್ತು ಭೂ-ವ್ಯಾಪ್ತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ, ಈ ವೇದಿಕೆಯನ್ನು ಅಮೃತ್ ಸರೋವರಗಳ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಗಾಗಿ ಜಲ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು; ಇದು ಸ್ಯಾಟಲೈಟ್ ಮತ್ತು ಭೂ-ಆಧಾರಿತ ದತ್ತಾಂಶಗಳ ಮೂಲಕ ನೀರಿನ ಲಭ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹಣೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸಿತು. ಈ ವೇದಿಕೆಯನ್ನು ಈಗ ವಿಕಸಿತ ಭಾರತ-ಗ್ಯಾರಂಟಿ ಫಾರ್ ರೋಜ್‌ಗಾರ್ ಅಂಡ್ ಆಜೀವಿಕಾ ಮಿಷನ್ (ಗ್ರಾಮೀಣ)  ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾದ ಆಸ್ತಿಗಳ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಗಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಎಐ-ಚಾಲಿತ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಭೂ ಮತ್ತು ಸ್ಯಾಟಲೈಟ್ ಆಧಾರಿತ ದತ್ತಾಂಶಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ, ಈ ವೇದಿಕೆಯು ನೈಜ-ಸಮಯದ ಆಸ್ತಿ ಟ್ರ್ಯಾಕಿಂಗ್ ಅನ್ನು ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಪಾರದರ್ಶಕತೆ, ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಸದ್ಬಳಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಎಐ ಮತ್ತು ಭೂ-ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳ ಈ ಸಂಯೋಜನೆಯು ಬೃಹತ್ ಪ್ರಮಾಣದ ಗ್ರಾಮೀಣಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಡಿಜಿಟಲ್ ಶ್ರಮಸೇತು ಮಿಷನ್ ಮತ್ತು ಅಸಂಘಟಿತ ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗಾಗಿ ಎಐ

ಡಿಜಿಟಲ್ ಶ್ರಮಸೇತು ಮಿಷನ್ ಅಸಂಘಟಿತ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಎಐ ಮತ್ತು ಇತರ ಮುಂಚೂಣಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲು ಒಂದು ಸಮನ್ವಯದ ಉಪಕ್ರಮವಾಗಿದೆ. ತಾಂತ್ರಿಕ ಅಳವಡಿಕೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಕ ಚೌಕಟ್ಟುಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವದ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಈ ಮಿಷನ್ ಅಸಂಘಟಿತ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಸೇವಾ ವಿತರಣೆ ಮತ್ತು ಜೀವನೋಪಾಯದ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ, ಆ ಮೂಲಕ ಒಳಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಗ್ರಾಮೀಣಾಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ.

ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ಎಐ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ

ಕೃಷಿ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ, ಎಐ ತೋಟಗಾರಿಕೆ ಅಥವಾ ಕೃಷಿ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಧಾರ-ಬೆಂಬಲ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ದತ್ತಾಂಶ ಆಧಾರಿತ ನಿರ್ವಹಣಾ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಅನ್ವಯಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಹವಾಮಾನ ಮುನ್ಸೂಚನೆ, ಕೀಟ ಪತ್ತೆ ಮತ್ತು ಬಿತ್ತನೆ ಹಾಗೂ ನೀರಾವರಿ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿಗಳ ಸುಧಾರಣೆ ಸೇರಿವೆ. ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ರೈತರ ಕಲ್ಯಾಣ ಸಚಿವಾಲಯವು ಕಿಸಾನ್ ಇ-ಮಿತ್ರ ನಂತಹ ಉಪಕ್ರಮಗಳ ಮೂಲಕ ಎಐ ಅನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ; ಇದು ಆದಾಯ ಬೆಂಬಲ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಸರ್ಕಾರಿ ಯೋಜನೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ನೀಡುವ ವರ್ಚುವಲ್ ಅಸಿಸ್ಟೆಂಟ್ ಆಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕೀಟ ನಿಗಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಬೆಳೆ ಆರೋಗ್ಯ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯಂತಹ ವೇದಿಕೆಗಳು ಉಪಗ್ರಹ ಚಿತ್ರಣ, ಹವಾಮಾನ ದತ್ತಾಂಶ ಮತ್ತು ಮಣ್ಣಿನ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿ ನೈಜ-ಸಮಯದ ಸಲಹೆಗಳನ್ನು  ನೀಡುತ್ತವೆ. ಈ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಗಳು ಉತ್ಪಾದನಾ ಅಪಾಯಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ, ಉತ್ಪಾದಕತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದುರ್ಬಲ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ರೈತರ ಆದಾಯದ ಭದ್ರತೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತವೆ.

ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಕೌಶಲ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಎಐ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ

ರಾಷ್ಟ್ರ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ, NCERTಯ ದೀಕ್ಷಾ ಪ್ಲಾಟ್‌ಫಾರ್ಮ್ ಕೀವರ್ಡ್-ಆಧಾರಿತ ವೀಡಿಯೊ ಹುಡುಕಾಟ ಮತ್ತು 'ಓದಿ ಹೇಳುವ' (read-aloud) ಪರಿಕರಗಳಂತಹ ಎಐ-ಚಾಲಿತ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದೃಷ್ಟಿ ದೋಷವಿರುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವರಿಗೆ ಸುಲಭ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಒಳಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಕಲಿಕೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗಿ, ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಚಿವಾಲಯದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಇ-ಗವರ್ನೆನ್ಸ್ ವಿಭಾಗವು YUVAI ಎಂಬ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದೆ. ಇದು 8 ರಿಂದ 12 ನೇ ತರಗತಿಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಕಲಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ಮೂಲಭೂತ ಎಐ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ-ತಾಂತ್ರಿಕ ಕೌಶಲ್ಯಗಳನ್ನು ಕಲಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಕೃಷಿ, ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಎಐ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ನೈಜ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಅಗತ್ಯವಾದ ಕೌಶಲ್ಯಗಳನ್ನು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸುತ್ತದೆ.

ಭಾಷಾ ಒಳಗೊಳ್ಳುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಬಹುಭಾಷಾ ಆಡಳಿತಕ್ಕಾಗಿ ಎಐ

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಭಾಷಾ ಪ್ರವೇಶ ಮತ್ತು ಒಳಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವಲ್ಲಿ ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗ್ರಾಮೀಣ, ದೂರದ ಮತ್ತು ಬುಡಕಟ್ಟು ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಾಗರಿಕರು ತಮ್ಮದೇ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಡಿಜಿಟಲ್ ಸೇವೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂವಹನ ನಡೆಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಆ ಮೂಲಕ ಕೊನೆಯ ಮೈಲಿವರೆಗಿನ ಸೇವಾ ವಿತರಣೆ ಮತ್ತು ಸಹಭಾಗಿತ್ವದ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಭಾಷಿಣಿ– ನೈಸರ್ಗಿಕ ಭಾಷಾ ಅನುವಾದದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಿಷನ್

ಭಾಷಿಣಿ ಎಂಬುದು ಡಿಜಿಟಲ್ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಇರುವ ಭಾಷಾ ಅಡೆತಡೆಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾದ ಎಐ-ಚಾಲಿತ (AI-enabled) ಭಾಷಾ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರಸ್ತುತ ಇದು 23 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸರ್ಕಾರಿ ಸೇವೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಜುಲೈ 2022 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾದ ಈ ವೇದಿಕೆಯು 36 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಅನುವಾದ, ಭಾಷಣದಿಂದ ಪಠ್ಯಕ್ಕೆ (speech-to-text) ಪರಿವರ್ತನೆ ಮತ್ತು ಧ್ವನಿ ಆಧಾರಿತ ಇಂಟರ್ಫೇಸ್‌ಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಭಾಗದ ಕಡಿಮೆ ಸಾಕ್ಷರತೆ ಅಥವಾ ಡಿಜಿಟಲ್ ಕೌಶಲ್ಯ ಹೊಂದಿರುವ ಬಳಕೆದಾರರ ಒಳಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಡಿಜಿಟಲ್ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ವಲಯಗಳ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದೊಂದಿಗೆ, ಈ ವೇದಿಕೆಯು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2025 ರ ವೇಳೆಗೆ, ಭಾಷಿಣಿ 350 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಎಐ ಭಾಷಾ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಒಂದು ಮಿಲಿಯನ್ (10 ಲಕ್ಷ) ಡೌನ್‌ಲೋಡ್‌ಗಳ ಮೈಲಿಗಲ್ಲನ್ನು ದಾಟಿದೆ.

ಭಾಷಿಣಿಯು ಸಹ-ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ನಾವೀನ್ಯತೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ಒಂದು ಸಹಯೋಗದ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು 50 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಚಿವಾಲಯಗಳು, ಸ್ಟಾರ್ಟ್‌ಅಪ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಪಾಲುದಾರಿಕೆ ಹೊಂದಿದ್ದು, ಕೃಷಿ, ಆಡಳಿತ, ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಬಹುಭಾಷಾ ಪರಿಹಾರಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುತ್ತಿದೆ. ಡಿಜಿಟಲ್ ಪ್ಲಾಟ್‌ಫಾರ್ಮ್‌ಗಳಲ್ಲಿ 'ಧ್ವನಿಗೆ ಮೊದಲ ಆದ್ಯತೆ' ಮತ್ತು ಭಾಷಾ-ಒಳಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಅಳವಡಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಇದು ಕೊನೆಯ ಮೈಲಿವರೆಗಿನ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಡಿಜಿಟಲ್ ಆರ್ಥಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ. ಗ್ರಾಮೀಣಾಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಭಾಷಾ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯು ಕಲ್ಯಾಣ ಯೋಜನೆಗಳು, ಮಾಹಿತಿ ಅಥವಾ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅಡ್ಡಿಯಾಗದಂತೆ ಭಾಷಿಣಿ ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಭಾರತ್‌ಜೆನ್ ಎಐ: ಭಾರತದ ಬಹುಭಾಷಾ ಎಐ ಮಾದರಿ

ಜೂನ್ 2025 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾದ ಭಾರತ್‌ಜೆನ್, ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಸರ್ಕಾರಿ ಅನುದಾನಿತ, ಸಾರ್ವಭೌಮ, ಬಹುಭಾಷಾ ಮತ್ತು ಮಲ್ಟಿಮೋಡಲ್ ಬೃಹತ್ ಭಾಷಾ ಮಾದರಿಯಾಗಿದೆ (Large Language Model). ಇದನ್ನು 'ಇಂಟರ್ ಡಿಸಿಪ್ಲಿನರಿ ಸೈಬರ್-ಫಿಸಿಕಲ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್' ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಿಷನ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು 'ಇಂಡಿಯಾ ಎಐ' ಮಿಷನ್ ಮೂಲಕ ಮುಂದುವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು 22 ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪಠ್ಯ, ಭಾಷಣ ಹಾಗೂ ದಾಖಲೆ-ದೃಶ್ಯೀಕರಣ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಭಾರತ-ಕೇಂದ್ರಿತ ದತ್ತಾಂಶಗಳ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಒಕ್ಕೂಟದ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಭಾರತ್‌ಜೆನ್, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಉದ್ದೇಶಿತ ಅನ್ವಯಿಕೆಗಳಿಗಾಗಿ ದೇಶೀಯವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ ಎಐ ಸ್ಟ್ಯಾಕ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.

ಗ್ರಾಮೀಣಾಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಭಾರತ್‌ಜೆನ್ ಸಾಕ್ಷರತೆ ಮತ್ತು ಡಿಜಿಟಲ್ ಅಡೆತಡೆಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ, ಒಳಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಮತ್ತು ಸುಲಭ ಭಾಷಾ ಪ್ರವೇಶದ ಎಐ ಪರಿಹಾರಗಳನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಧ್ವನಿ-ಚಾಲಿತ ಮತ್ತು ಬಹುಭಾಷಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳು ಕೃಷಿ, ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕ ಸೇವೆಗಳಲ್ಲಿನ ಅನ್ವಯಿಕೆಗಳಿಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡುತ್ತವೆ, ಇದರಿಂದಾಗಿ ಡಿಜಿಟಲ್ ಆರ್ಥಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಮೈಲಿ ತಲುಪುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಜನರ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಆದಿ ವಾಣಿ: ಒಳಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಗ್ರಾಮೀಣ ಮತ್ತು ಬುಡಕಟ್ಟು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸುವುದು

ಆದಿ ವಾಣಿ ಎಂಬುದು ದೂರದ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿನ ಬುಡಕಟ್ಟು ಸಮುದಾಯಗಳು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಸಂವಹನ ಅಡೆತಡೆಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾದ ಎಐ-ಚಾಲಿತ ಭಾಷಾ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿದೆ. 'ಆದಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿ' ಚೌಕಟ್ಟಿನ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಇದು ಸ್ಥಳೀಯ ಬುಡಕಟ್ಟು ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತ, ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ರಾಜ್ಯ ಬುಡಕಟ್ಟು ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಪಡೆದ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷಾ ದತ್ತಾಂಶವನ್ನು ಬಳಸಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾದ ಈ ವೇದಿಕೆಯು, ತಾಂತ್ರಿಕ ನಾವೀನ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಮುದಾಯದ ಜ್ಞಾನದೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಭಾಷಾ ನಿಖರತೆ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರಸ್ತುತತೆ ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ಸುಧಾರಣೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ (Feedback) ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸಹ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.

ಅನುವಾದದ ಹೊರತಾಗಿ, ಆದಿ ವಾಣಿಯು ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಮೌಖಿಕ ಪರಂಪರೆಗಳನ್ನು ಡಿಜಿಟಲೀಕರಣಗೊಳಿಸುವ ಮೂಲಕ ಭಾಷಾ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ದಾಖಲೀಕರಣ ಮತ್ತು ಡಿಜಿಟಲ್ ಕಲಿಕೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಷಾ ಒಳಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯದ ಸಬಲೀಕರಣವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಈ ವೇದಿಕೆಯು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆದ್ಯತೆಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಒಳಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಗ್ರಾಮೀಣ ಮತ್ತು ಬುಡಕಟ್ಟು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ಎಐನ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಬಳಕೆಗೆ ಒಂದು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.

ಉಪಸಂಹಾರ

ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಒಂದು ತಾಂತ್ರಿಕ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪವಾಗಿರದೆ, ಒಳಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಗುರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿತಗೊಂಡ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಆ ಮೂಲಕ ಗ್ರಾಮೀಣ ರೂಪಾಂತರದ ಅಡಿಪಾಯವಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ವಿಕಸನಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ. ಆಯಕಟ್ಟಿನ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ, ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಸುರಕ್ಷತೆಗಳು, ಡಿಜಿಟಲ್ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ, ಬಹುಭಾಷಾ ವೇದಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಕೃಷಿ, ಆರೋಗ್ಯ, ಶಿಕ್ಷಣ, ಕೌಶಲ್ಯ ಹಾಗೂ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತದಂತಹ ವಿವಿಧ ವಲಯಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯ ಮೂಲಕ, ಮಾನವ ಶ್ರಮವನ್ನು ಬದಲಿಸುವ ಬದಲಿಗೆ ಅದನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸಲು ಎಐ ಅನ್ನು ಸಾಂಸ್ಥೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.

ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತತೆ, ಪಾರದರ್ಶಕತೆ ಮತ್ತು ಭಾಷಾ ಒಳಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ತತ್ವಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಾಗ, ಎಐ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಕೊನೆಯ ಮೈಲಿವರೆಗಿನ ಸೇವಾ ವಿತರಣೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ, ಸಹಭಾಗಿತ್ವದ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಅಸಮಾನತೆಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಭಾರತವು ವಿಕಸಿತ ಭಾರತ@2047ರ ಕಡೆಗೆ ಮುನ್ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಗ್ರಾಮೀಣ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಎಐನ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಮತ್ತು ಜನಕೇಂದ್ರಿತ ಬಳಕೆಯು ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವವುಳ್ಳ, ಸಮಾನ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಬಲ್ಲ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತದೆ.

References

Ministry of Rural Development

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2013810&reg=3&lang=2

Ministry of Panchayati Raj

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2198178&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2039084&reg=3&lang=2

Ministry of Tribal Affairs

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2162846&reg=3&lang=2

Ministry of Communications

https://www.tec.gov.in/pdf/Studypaper/AI%20Policies%20in%20India%20A%20status%20Paper%20final.pdf

Ministry of Electronics and Information Technology

https://aikosh.indiaai.gov.in/home

https://bhashini.gov.in/our-impact

https://bhashini.gov.in/sanchalan

https://indiaai.gov.in/hub/aikosh-platform

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2186639&reg=3&lang=2

https://informatics.nic.in/uploads/pdfs/51ebda15_28_30_egov_grammanchitra_jan_25.pdf

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2025/nov/doc2025115685601.pdf

Ministry of Science and Technology

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2194204&reg=3&lang=2

Niti Aayog

https://niti.gov.in/sites/default/files/2025-10/Roadmap_On_AI_for_Inclusive_Societal_Development.pdf

https://www.niti.gov.in/sites/default/files/2023-03/National-Strategy-for-Artificial-Intelligence.pdf

PIB Backgrounder

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=155273&ModuleId=3&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=156786&ModuleId=3&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=157023&ModuleId=3&reg=3&lang=1

Government of Madhya Pradesh

https://www.linkedin.com/posts/mpsedc_mpsedcachievement-madhyapradesh-women-activity-7374329781489860608-j6JT/

Click here to see pdf 

*****