पत्र सूचना कार्यालय

કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 MSMEsને વિકાસના કેન્દ્રમાં રાખે છે

સૂક્ષ્મ, નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગો (MSMEs) ભારતના આર્થિક વિકાસમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે, વૃદ્ધિના એન્જિન અને સામાજિક-આર્થિક પ્રગતિના મુખ્ય પ્રેરક તરીકે કાર્ય કરે છે. આ સાહસો રોજગાર સર્જનમાં નોંધપાત્ર ફાળો આપે છે, ખાસ કરીને ગ્રામીણ અને પછાત વિસ્તારોમાં, જેનાથી બેરોજગારી અને ગરીબી ઓછી થાય છે. 74.7 મિલિયનથી વધુ સાહસો અને 328.2 મિલિયનથી વધુ લોકોને રોજગારી આપતી આ ક્ષેત્ર કૃષિ પછી દેશમાં બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું રોજગારદાતા છે. કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 જણાવે છે કે MSME ભારતના ઉત્પાદન ઉત્પાદનમાં ~35.4%, નિકાસમાં ~48.58% અને GDPમાં 31.1% ફાળો આપે છે.

ગરીબો, હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા અને નબળા લોકો પ્રત્યે સ્પષ્ટ પ્રતિબદ્ધતા સાથે, બજેટ ત્રણ મુખ્ય ઉદ્દેશ્યોની રૂપરેખા આપે છે: પ્રથમ, આર્થિક વિકાસને વેગ આપવા અને ટકાવી રાખવા; બીજું, લોકોની આકાંક્ષાઓ પૂર્ણ કરવા; અને ત્રીજું, દરેક પરિવાર, સમુદાય, પ્રદેશ અને ક્ષેત્ર માટે રાષ્ટ્રના વિકાસમાં અર્થપૂર્ણ ભાગીદારી માટે સંસાધનો, સુવિધાઓ અને તકોની સમાન પહોંચ સુનિશ્ચિત કરીને ક્ષમતાઓનું નિર્માણ કરે છે.

પ્રથમ ફરજ હેઠળ બજેટ MSMEને "ચેમ્પિયન" તરીકે વિકસાવવા માટે ત્રણ-પાંખી અભિગમનો પ્રસ્તાવ મૂકે છે, જેમાં સમાનતા સહાય પૂરી પાડવી, તરલતાને મજબૂત કરવી અને વ્યાવસાયિક અને વ્યવસ્થાપક કુશળતાની ઍક્સેસને મજબૂત બનાવવાનો સમાવેશ થાય છે.

MSME ક્ષેત્ર માટે બજેટ સુધારા અને વ્યૂહાત્મક પહેલ

સૂક્ષ્મ, લઘુ અને મધ્યમ ઉદ્યોગ મંત્રાલય MSME ક્ષેત્રના વિકાસ અને વિસ્તરણને પ્રોત્સાહન આપીને તેને મજબૂત અને ગતિશીલ બનાવવાની કલ્પના કરે છે. તે મુખ્યત્વે ઉદ્યોગસાહસિકતાને પ્રોત્સાહન આપવા, રોજગાર અને આજીવિકાની તકો ઊભી કરવા અને MSMEની સ્પર્ધાત્મકતાને મજબૂત બનાવવામાં રાજ્યોને ટેકો આપે છે. કૌશલ્ય વિકાસ અને ઉદ્યોગસાહસિકતા પ્રોત્સાહન દ્વારા MSMEના લાંબા ગાળાના પ્રદર્શનમાં સુધારો કરવાના ધ્યેય સાથે, મંત્રાલય માટે બજેટરી ફાળવણીમાં વર્ષોથી સતત વધારો થયો છે.

કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 નાણાકીય સહાય વધારીને, નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપીને અને નિયમનકારી પાલનને સરળ બનાવીને MSME ક્ષેત્રને મજબૂત બનાવવા માટે વિવિધ પગલાં રજૂ કરે છે. આ પહેલો દ્વારા, સરકાર સ્થાનિક અને વૈશ્વિક બજારોમાં MSME ની સ્પર્ધાત્મકતાને મજબૂત બનાવવાનો હેતુ ધરાવે છે.

પ્રથમ ફરજ હેઠળ MSMEsને "ચેમ્પિયન" તરીકે વિકસાવવા માટે ત્રણ-સ્તરીય અભિગમ

ઇક્વિટી સપોર્ટ: ઇક્વિટી સપોર્ટ પગલાં હેઠળ, ₹10,000 કરોડના સમર્પિત SME ગ્રોથ ફંડની જાહેરાત કરવામાં આવી છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય નિર્ધારિત પાત્રતા માપદંડોના આધારે સાહસોને પ્રોત્સાહન આપીને ભવિષ્યના ચેમ્પિયનને ઉછેરવાનો છે. વધુમાં, 2021માં સ્થાપિત સ્વ-નિર્ભર ભારત (SRI) ફંડમાં ₹2,000 કરોડનો વધારો કરવામાં આવશે જેથી સૂક્ષ્મ સાહસો માટે સમર્થન જાળવી શકાય અને જોખમ મૂડીની સતત પહોંચ સુનિશ્ચિત કરી શકાય. નોંધનીય છે કે SRI ફંડે અત્યાર સુધીમાં (30 નવેમ્બર, 2025 સુધીમાં) ₹15,442 કરોડના રોકાણ દ્વારા 682 MSMEs ને સમર્થન આપ્યું છે.

લિક્વિડિટી સપોર્ટ: આ સંદર્ભમાં, TReDS પ્લેટફોર્મ દ્વારા MSMEs માટે ₹7 લાખ+ કરોડ પહેલાથી જ અનલોક કરવામાં આવ્યા છે. તેની ક્ષમતાનો સંપૂર્ણ ઉપયોગ કરવા માટે, ચાર ચોક્કસ પગલાંની જાહેરાત કરવામાં આવી છે:

1. 1. MSMEs પાસેથી CPSEs દ્વારા કરવામાં આવતી બધી ખરીદીઓ માટે TReDSને સેટલમેન્ટ પ્લેટફોર્મ તરીકે ફરજિયાત બનાવો, જેનાથી અન્ય કોર્પોરેટ્સ માટે એક બેન્ચમાર્ક બનશે.
   2. TReDS પ્લેટફોર્મ પર ઇન્વોઇસ ડિસ્કાઉન્ટિંગ માટે CGTMSE-સમર્થિત ક્રેડિટ ગેરંટી સપોર્ટ રજૂ કરો.
   3. સરકારી MSME ખરીદીઓ પર માહિતી ફાઇનાન્સર્સ સાથે શેર કરવા માટે GeM ને TReDS સાથે એકીકૃત કરો, જેનાથી ઝડપી અને સસ્તી ક્રેડિટ શક્ય બને.

1. 4. ગૌણ બજારને વધુ ગાઢ બનાવવા, પ્રવાહિતા સુધારવા અને સમાધાન ઝડપી બનાવવા માટે TReDS પ્રાપ્તિઓને સંપત્તિ-સમર્થિત સિક્યોરિટીઝ તરીકે રજૂ કરો.

વ્યાવસાયિક સહાય: અંતિમ દ્રષ્ટિકોણ મુજબ, સરકાર ICAI, ICSI અને ICMAI જેવી વ્યાવસાયિક સંસ્થાઓને ટૂંકા ગાળાના, મોડ્યુલર અભ્યાસક્રમો અને વ્યવહારુ સાધનો વિકસાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરશે, અને ખાસ કરીને ટાયર-2 અને ટાયર-3 શહેરોમાં "કોર્પોરેટ મિત્રો"ની એક ટીમ બનાવશે. આ માન્યતા પ્રાપ્ત પીઅર વ્યાવસાયિકો MSMEsને સસ્તા ભાવે પાલન આવશ્યકતાઓ પૂર્ણ કરવામાં મદદ કરશે.

નાના ભારતીય વ્યવસાયો માટે વૈશ્વિક બજારો ખોલવા માટે કર દરખાસ્તો

બજેટમાં પ્રતિ કન્સાઇનમેન્ટ કુરિયર નિકાસ પરની વર્તમાન ₹10 લાખની મર્યાદા દૂર કરવાનો પ્રસ્તાવ છે, જેનાથી સરહદ પાર B2C વેપારમાં અવરોધો હળવી થવાની અપેક્ષા છે. આનાથી નાના ભારતીય વ્યવસાયો, કારીગરો અને સ્ટાર્ટ-અપ્સને ઈ-કોમર્સ દ્વારા વૈશ્વિક બજારોમાં પ્રવેશ કરવામાં મદદ મળશે. તેનો ઉદ્દેશ્ય ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને આવા કન્સાઇનમેન્ટને વધુ સારી રીતે ટ્રેક કરવા અને ઓળખવા માટે નકારવામાં આવેલા અને પરત કરાયેલા શિપમેન્ટના સંચાલનમાં સુધારો કરવાનો પણ છે.

MSMEsને સશક્તિકરણ: નીતિઓ જે ક્ષમતાને પ્રદર્શનમાં રૂપાંતરિત કરી રહી છે

MSME ક્ષેત્ર 2025માં ડિજિટલ પરિવર્તનનો એક સીમાચિહ્નરૂપ જોશે, જેમાં ઔપચારિકીકરણ વધશે. 1 જુલાઈ, 2020થી ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં, ઉદ્યોગ નોંધણી પોર્ટલ અને ઉદ્યોગ સહાય પ્લેટફોર્મ પર 73 મિલિયનથી વધુ સાહસો નોંધાયેલા છે. આમાં ઉદ્યોગ પોર્ટલ પર 43.7 મિલિયન નોંધણીઓ અને ઉદ્યોગ સહાય પ્લેટફોર્મ પર 29.2 મિલિયન નોંધણીઓનો સમાવેશ થાય છે.

પ્રધાનમંત્રી રોજગાર સર્જન કાર્યક્રમ (PMEGP)

PMEGP બેંક લોન પર માર્જિન મની સબસિડી આપીને સૂક્ષ્મ ઉદ્યોગસાહસિકોને ટેકો આપે છે. ઊંચા પ્રોજેક્ટ ખર્ચ અને પ્રવૃત્તિઓના વ્યાપને આવરી લેવા માટે તેનો વિસ્તાર કરવામાં આવ્યો છે. શરૂઆત (નાણાકીય વર્ષ 2008-09) થી નાણાકીય વર્ષ 2025-26 (ડિસેમ્બર 2025) સુધી, 10.71 લાખથી વધુ સૂક્ષ્મ ઉદ્યોગોને ₹29,249.43 કરોડની માર્જિન મની સબસિડીથી ટેકો આપવામાં આવ્યો છે, જેનાથી અંદાજે કુલ 87 લાખથી વધુ લોકો માટે રોજગારીનું સર્જન થયું છે.

MSME ચેમ્પિયન્સ યોજના

MSME ચેમ્પિયન્સ યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય મુખ્ય ઉદ્યોગોને તેમની પ્રક્રિયાઓને અપગ્રેડ કરીને, ખામીઓને દૂર કરીને, સ્પર્ધાત્મકતામાં સુધારો કરીને અને સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન પ્રાપ્ત કરવા માટે તેમના વિકાસને ટેકો આપીને ઓળખવાનો અને ટેકો આપવાનો છે.

તેમાં ત્રણ ઘટકો છે: ‘MSME-સસ્ટેનેબલ (ZED)’, ‘MSME-સ્પર્ધાત્મક (લીન)’, અને ‘MSME-ઇનોવેટિવ (ઇન્ક્યુબેશન, ડિઝાઇન અને IPR).’ સ્પર્ધાત્મકતા વધારવા માટે, MSME ચેમ્પિયન્સ સ્કીમ ZED પ્રમાણપત્ર દ્વારા “ઝીરો ડિફેક્ટ, ઝીરો ઇફેક્ટ” પ્રથાઓને પ્રોત્સાહન આપે છે અને MSME-સ્પર્ધાત્મક (લીન) સ્કીમ દ્વારા ઉત્પાદકતામાં સુધારો કરે છે. MSME-ઇનોવેટિવ ઘટક દ્વારા નવીનતાને સંસ્થાકીય પણ બનાવવામાં આવી રહી છે, જે ઇન્ક્યુબેશન, ડિઝાઇન હસ્તક્ષેપ અને IPR (બૌદ્ધિક સંપદા અધિકારો) રક્ષણને સક્ષમ બનાવે છે.

ઈ-કોમર્સ અને સપ્લાય ચેઇનને પ્રોત્સાહન આપવા માટેની પહેલ

TEAM (ટ્રેડ સક્ષમતા અને માર્કેટિંગ) પહેલ સાથે ONDC (ઓપન નેટવર્ક ફોર ડિજિટલ કોમર્સ) ઇકોસિસ્ટમનું ઝડપી વિસ્તરણ - જેનો ઉદ્દેશ્ય 500,000 MSMEને ઓનબોર્ડ કરવાનો છે - MSMEને ઔપચારિક ઈ-કોમર્સ અને સપ્લાય ચેઇનમાં એકીકૃત કરવા માટે એક પરિવર્તનશીલ માર્ગ પ્રદાન કરે છે, જ્યારે વ્યવહાર ખર્ચમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કરે છે.

ઓનલાઈન વિવાદ નિવારણ (ODR)

મોડી ચુકવણી પર ઓનલાઈન વિવાદ નિવારણ (ODR) માટેની MSE યોજના, તેના હેઠળ બનાવેલ MSME ODR પોર્ટલ સાથે મળીને, એક માળખાગત, પૂર્વ-નિર્ણય માળખું બનાવે છે જે MSMED અધિનિયમ, 2006 હેઠળ કાર્યવાહી કરવામાં આવે તે પહેલાં ખરીદદારો અને વેચાણકર્તાઓ વચ્ચે પરસ્પર સંમત, વાટાઘાટ દ્વારા સમાધાનને પ્રોત્સાહન આપે છે. આ સિસ્ટમ MSMEs ને હાલના વ્યવસાયિક સંબંધો જાળવી રાખીને બાકી લેણાં અસરકારક રીતે વસૂલવામાં મદદ કરે છે.

સૂક્ષ્મ અને નાના ઉદ્યોગો માટે ક્રેડિટ ગેરંટી યોજના (CGSMSE)

ક્રેડિટ સુલભતામાં એક મોટી સફળતા, CGSME સભ્ય ધિરાણ સંસ્થાઓ દ્વારા MSEsને કોઈપણ કોલેટરલ સુરક્ષા અથવા તૃતીય-પક્ષ ગેરંટી વિના આપવામાં આવતી ક્રેડિટ સુવિધાઓ માટે ક્રેડિટ ગેરંટી પૂરી પાડે છે.

• તે 2025માં તેનું 25મું વર્ષ પૂર્ણ કરશે, તેની સ્થાપના (ઓગસ્ટ 2000)થી 1 કરોડ ગેરંટીનો સીમાચિહ્ન પાર કરશે.
• 1 જાન્યુઆરીથી 30 નવેમ્બર, 2025 સુધીમાં, ₹3.77 લાખ કરોડની 29.03 લાખ ગેરંટી મંજૂર કરવામાં આવી છે.
• ગેરંટી કવરેજ મર્યાદા ₹5 કરોડથી વધારીને ₹10 કરોડ કરવામાં આવી છે.
• ટ્રાન્સજેન્ડર ઉદ્યોગસાહસિકો દ્વારા પ્રમોટ કરાયેલા MSEs માટે એક ખાસ જોગવાઈ રજૂ કરવામાં આવી છે, જેમાં ગેરંટી ફી પર 10% માફી અને 85%નો વધારો ગેરંટી કવરેજ (1 માર્ચ, 2025 થી અસરકારક) આપવામાં આવશે.

પ્રધાનમંત્રી વિશ્વકર્મા યોજના

સપ્ટેમ્બર 2023માં શરૂ કરાયેલ, વિશ્વકર્મા યોજના 18 વ્યવસાયોમાં કારીગરો અને કારીગરોને સંપૂર્ણ સહાય પૂરી પાડે છે જેઓ તેમના હાથ અને ઓજારોથી કામ કરે છે.

• આ યોજના હેઠળ, 20 લાખથી વધુ કારીગરોને તાલીમ અને બેંકિંગ સહાય પૂરી પાડવામાં આવી રહી છે, અને ફક્ત 2025માં, 7.7 લાખ લાભાર્થીઓએ મૂળભૂત કૌશલ્ય તાલીમ પૂર્ણ કરી છે.
• 1 ડિસેમ્બર, 2025 સુધીમાં 3 મિલિયન લાભાર્થીઓએ નોંધણી કરાવી છે, જેમાંથી 23.09 લાખ લાભાર્થીઓને તાલીમ આપવામાં આવી છે.
• 2025માં 2.62 લાખ લાભાર્થીઓને ₹2,257 કરોડ કોલેટરલ-મુક્ત લોન તરીકે વિતરિત કરવામાં આવ્યા હતા અને 6.7 લાખ લાભાર્થીઓને ડિજિટલી સક્ષમ બનાવવામાં આવ્યા છે.

• પીએમ વિશ્વકર્મા લાભાર્થીઓને સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં તેમના ઉત્પાદનોના વેચાણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ઈ-કોમર્સ પ્લેટફોર્મ દ્વારા ઓનલાઈન માર્કેટિંગ સપોર્ટ પૂરો પાડવામાં આવી રહ્યો છે.

શ્રમ સુધારા

શ્રમ સંહિતાનો ઉદ્દેશ રોજગારને ઔપચારિક બનાવીને, ડિજિટાઇઝેશન દ્વારા પાલનને સરળ બનાવીને, સામાજિક સુરક્ષાને મજબૂત બનાવીને અને કાર્યસ્થળમાં સલામતી અને સમાનતા સુનિશ્ચિત કરીને ભારતના શ્રમ ઇકોસિસ્ટમને આધુનિક બનાવવાનો છે. થ્રેશોલ્ડને તર્કસંગત બનાવીને, પ્રક્રિયાઓને સુવ્યવસ્થિત કરીને, નિરીક્ષણો ઘટાડીને અને અનુમાનિત સમયરેખાને સક્ષમ કરીને, આ સુધારાઓ MSME પર લાંબા સમયથી ચાલતા પાલનના બોજને ઘટાડે છે, જ્યારે એક સંતુલિત માળખું પણ બનાવે છે જે એન્ટરપ્રાઇઝ વૃદ્ધિને ટેકો આપે છે અને કામદારોના કલ્યાણનું રક્ષણ કરે છે.

નિષ્કર્ષ

છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં, MSME ક્ષેત્ર ભારતીય અર્થતંત્રના સૌથી ગતિશીલ સ્તંભોમાંનું એક બની ગયું છે. પ્રમાણમાં ઓછા મૂડી ખર્ચે મોટા પાયે રોજગાર ઉત્પન્ન કરીને, ગ્રામીણ અને પછાત વિસ્તારોમાં ઔદ્યોગિકીકરણને પ્રોત્સાહન આપીને અને સંતુલિત પ્રાદેશિક વિકાસને ટેકો આપીને, MSME એ સમાન વિકાસ અને સામાજિક-આર્થિક પ્રગતિમાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપ્યું છે. મોટા ઉદ્યોગોના આવશ્યક સહાયક ભાગીદારો તરીકે, તેઓ મોટા ઔદ્યોગિક ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત બનાવે છે.

આજે MSMEs ભારતના વિકાસ માર્ગના કેન્દ્રમાં છે. તેમના સ્કેલ, વિવિધતા અને શક્તિ સાથે, તેઓ ચાલુ ઉત્પાદન તેજીનો લાભ લેવા અને વૈશ્વિક મૂલ્ય શૃંખલાઓમાં ભારતના એકીકરણને મજબૂત બનાવવા અને વધુ ઔપચારિક, નવીનતા-સંચાલિત અને નિકાસ-આધારિત વૃદ્ધિ તરફ આગળ વધવા માટે સારી સ્થિતિમાં છે.

સંદર્ભ

સૂક્ષ્મ, લઘુ અને મધ્યમ ઉદ્યોગ મંત્રાલય

https://msme.gov.in/about-us/about-us-ministry

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2209712&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2220403&reg=3&lang=1

https://msme.gov.in/know-about-msme

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2142170&reg=3&lang=2

https://www.dcmsme.gov.in/schemes/clcs-tus/Approved%20MSME%20Competitive(LEAN)%20Scheme_Guidelines_07_10_2022.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2099687&reg=3&lang=2

https://msme.gov.in/about-us/organization-setup#:~:text=Mission:,%20skill%20and%20entrepreneurship%20development દ્વારા .

વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય

https://www.investindia.gov.in/blogs/msmes-backbone-indias-economic-future

આંકડા અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય

https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/Factsheet_with_infograph_A4.pdf

https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=78903&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2205156&reg=3&lang=2

નાણા મંત્રાલય

https://www.indiabudget.gov.in/economicsurvey/doc/echapter.pdf

https://www.indiabudget.gov.in/doc/budget_speech.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2221434&reg=3&lang=1

https://www.indiabudget.gov.in/doc/bh1.pdf

https://www.indiabudget.gov.in/doc/eb/sbe68.pdf

વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2117470&reg=3&lang=2

ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી ટેકનોલોજી મંત્રાલય

https://www.mygov.in/group/ministry-micro-small-and-medium-enterprises-msme//#:~:text=Micro%2C%20Small%20and%20Medium%20Enterprises%20(MSME)%20sector%20has%20emerged,https://twitter.com/minmsme

રાષ્ટ્રપતિ સચિવાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2219510&reg=3&lang=1

ભારતીય રિઝર્વ બેંક

https://www.rbi.org.in/commonman/English/scripts/FAQs.aspx?Id=3138

https://www.rbi.org.in/commonman/english/scripts/FAQs.aspx?Id=966

ઇન્ડિયા બ્રાન્ડ ઇક્વિટી ફાઉન્ડેશન

https://www.ibef.org/industry/msme

અન્ય

https://ddnews.gov.in/en/union-budget-2026-27-puts-exports-at-core-of-growth-strategy/

પીઆઈબી આર્કાઇવ્ઝ

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2199330&reg=3&lang=2

અંગ્રેજી PDF

SM/JY/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964@gmail.com