पत्र सूचना कार्यालय

ಪೀಠಿಕೆ

ಭಾರತದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಪಥದಲ್ಲಿ ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ (ಎಐ) ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಆಧಾರಸ್ತಂಭವಾಗಿದೆ. ಇದು ಆಡಳಿತವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತಿದೆ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವೆಗಳ ವಿತರಣೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕರಿಗೆ ಬೃಹತ್ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ತಲುಪಬಲ್ಲ ಪರಿಹಾರಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಿದೆ. ಮಾನವನ ಪ್ರಗತಿಯು ಯಾವಾಗಲೂ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ವಿದ್ಯುತ್ ಶಕ್ತಿಯು ದೈನಂದಿನ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಕೆಲಸದ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಬದಲಿಸಿತು. ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ಗಳು ಮಾಹಿತಿ ಸಂಸ್ಕರಣೆಯ ವಿಧಾನವನ್ನು ಬದಲಿಸಿದವು. ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಜನರು ಮತ್ತು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಗಡಿಯ ಆಚೆಗೂ ಸಂಪರ್ಕಿಸಿತು ಮತ್ತು ಮೊಬೈಲ್ ಫೋನ್‌ಗಳು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ನಾಗರಿಕರ ಕೈಗೆ ತಲುಪಿಸಿದವು. ಎಐ ಈ ತಳಹದಿಯ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿದ್ದು, ಈಗ ಕೃಷಿ, ಆರೋಗ್ಯ, ಶಿಕ್ಷಣ, ಉತ್ಪಾದನೆ, ಹವಾಮಾನ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತದಂತಹ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಪರಿವರ್ತಿಸಲು ಮಾನವರೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ, ಈ ಪ್ರಯೋಜನಗಳು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಹಂಚಿಕೆಯಾಗುವುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು 2047ರ ವೇಳೆಗೆ 'ವಿಕಸಿತ ಭಾರತ'ದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಸಾಕಾರಗೊಳಿಸಲು ಎಐ ನ ಜನತಾಂತ್ರೀಕರಣ ಅತ್ಯಗತ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಎಐ ನ ಜನತಾಂತ್ರೀಕರಣವು ಕಂಪ್ಯೂಟಿಂಗ್ ಪವರ್, ದತ್ತಾಂಶ ಸಂಗ್ರಹಗಳು ಮತ್ತು ಮಾದರಿ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಸಮಾನ ಲಭ್ಯತೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ಡಿಜಿಟಲ್ ಆರ್ಥಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ನಾವೀನ್ಯತೆ ಮಾಡಬಹುದು, ಸ್ಪರ್ಧಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಇವೇ ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತವೆ. ಭಾರತದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ-ಕೇಂದ್ರಿತ ಧೋರಣೆಯು ತನ್ನ ಎಐ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ತಿರುಳಿನಲ್ಲಿ ಜನತಾಂತ್ರೀಕರಣವನ್ನು ಇರಿಸಿದೆ. ಇದು ಸ್ಟಾರ್ಟ್‌ಅಪ್‌ಗಳು, ಸಂಶೋಧಕರು, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಾವೀನ್ಯಕಾರರ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತದೆ.

ಈ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, ಇಂಡಿಯಾ-ಎಐ ಇಂಪ್ಯಾಕ್ಟ್ ಸಮಿಟ್ 2026 ಅನ್ನು ಫೆಬ್ರವರಿ 16 ರಿಂದ 20 ರವರೆಗೆ ನವದೆಹಲಿಯ ಭಾರತ ಮಂಟಪಂನಲ್ಲಿ ಆಯೋಜಿಸಲಾಗುವುದು. 'ಗ್ಲೋಬಲ್ ಸೌತ್'ನಲ್ಲಿ ಆಯೋಜಿಸಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಮೊದಲ ಜಾಗತಿಕ ಎಐ ಶೃಂಗಸಭೆ ಇದಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಅಂತರ್ಗತ ಬೆಳವಣಿಗೆ, ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಎಐ ನ ಪರಿವರ್ತಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚಿಸಲು ಜಾಗತಿಕ ನಾಯಕರು, ನೀತಿ ನಿರೂಪಕರು, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಕಂಪನಿಗಳು ಮತ್ತು ತಜ್ಞರನ್ನು ಒಂದೇ ವೇದಿಕೆಗೆ ತರಲಿದೆ.

ಎಐ ನ ಜನತಾಂತ್ರೀಕರಣ ಎಂದರೇನು?

ಎಐ ನ ಜನತಾಂತ್ರೀಕರಣ ಎಂದರೆ ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯನ್ನು ವ್ಯಾಪಕ ಮತ್ತು ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಬಳಕೆದಾರರಿಗೆ ಲಭ್ಯವಾಗುವಂತೆ, ಕೈಗೆಟುಕುವಂತೆ ಮತ್ತು ಬಳಸಲು ಸುಲಭವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುವುದು. ಇದು ಕೇವಲ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಆಪ್‌ಗಳ ಲಭ್ಯತೆಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದುದು. ಇದು ಕಂಪ್ಯೂಟಿಂಗ್ ಪವರ್, ದತ್ತಾಂಶ ಸಂಗ್ರಹಗಳು ಮತ್ತು ಮಾದರಿ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಂತಹ ಎಐ ನ ಮೂಲಾಧಾರಗಳ ಲಭ್ಯತೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಬೃಹತ್ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಎಐ ಮೂಲಕ ತಾವು ಸಾಧಿಸಬಹುದಾದ ಗುರಿಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ವಿಪತ್ತು ಸನ್ನದ್ಧತೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವಲ್ಲಿಯೂ ಎಐ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ. ಭಾರತೀಯ ಹವಾಮಾನ ಇಲಾಖೆಯು ಮಳೆ, ಮಂಜು ಮತ್ತು ತೀವ್ರ ಹವಾಮಾನ ವೈಪರೀತ್ಯಗಳನ್ನು ಮುನ್ಸೂಚಿಸಲು ಎಐ ಅನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದೆ. 'ಅಡ್ವಾನ್ಸ್ಡ್ ದ್ವೋರಕ್ ಟೆಕ್ನಿಕ್' ನಂತಹ ಉಪಕರಣಗಳು ಚಂಡಮಾರುತದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಅಳೆಯಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ನೈಜ-ಸಮಯದ ಸಲಹೆಗಳನ್ನು ನೀಡಲು 'ಮೌಸಮ್‌ ಜಿಪಿಟಿ' ಅನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಈ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಅನ್ವಯವಿಕೆಯು ಭಾರತದ ನಾವೀನ್ಯತೆಯ ಭೂದೃಶ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಫಲಿಸುತ್ತಿದೆ. ಜನವರಿ 2026 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಭಾರತವು ಎರಡು ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಟಾರ್ಟ್‌ಅಪ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ಮೊದಲ ಮೂರು ಸ್ಟಾರ್ಟ್‌ಅಪ್ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ಈ ಸ್ಟಾರ್ಟ್‌ಅಪ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಶೇಕಡಾ 90 ರಷ್ಟು ಯಾವುದಾದರೊಂದು ರೂಪದಲ್ಲಿ ಎಐ ಚಾಲಿತವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ನಾವೀನ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ಯೆ ಪರಿಹಾರದಲ್ಲಿ ಎಐ ಎಷ್ಟು ಆಳವಾಗಿ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ.

ಎಐ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯದ ಲಭ್ಯತೆಯನ್ನು ಜನತಾಂತ್ರೀಕರಣಗೊಳಿಸುವುದು

ಎಐ ಅನ್ನು ಜನತಾಂತ್ರೀಕರಣಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಗೆ ಶಕ್ತಿ ನೀಡುವ ಅಡಿಪಾಯದ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವು ಮುಕ್ತವಾಗಿರಬೇಕು, ಕೈಗೆಟುಕುವಂತಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಲಭ್ಯವಿರಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಭಾರತದ ಈ ವಿಧಾನವು ಅದರ ಸಂಪೂರ್ಣ 'ಎಐ ಸ್ಟ್ಯಾಕ್' (ಎಐ Stack) ನಿಂದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇದು ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್‌ಗಳು, ಮಾದರಿಗಳು, ಕಂಪ್ಯೂಟ್, ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಇಂಧನಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದು, ಇವುಗಳನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾರ್ಚ್ 2024 ರಲ್ಲಿ ಐದು ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಗೆ ₹10,371.92 ಕೋಟಿ ಹಣಕಾಸಿನ ವೆಚ್ಚದೊಂದಿಗೆ ಅನುಮೋದಿಸಲಾದ 'ಇಂಡಿಯಾ ಎಐ ಮಿಷನ್' ಲಭ್ಯತೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಮೂಲಕ, ದತ್ತಾಂಶದ ಲಭ್ಯತೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಾಗಿ ಎಐ ನ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸುವ ಮೂಲಕ ಈ ಹಾದಿಗೆ ಭದ್ರ ಬುನಾದಿ ಹಾಕುತ್ತಿದೆ.

ದತ್ತಾಂಶ ಮತ್ತು ಮಾದರಿಗಳ ಲಭ್ಯತೆ

ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ದತ್ತಾಂಶ ಸಂಗ್ರಹಗಳು ಮತ್ತು ಮರುಬಳಕೆ ಮಾಡಬಹುದಾದ ಮಾದರಿಗಳ ಲಭ್ಯತೆಯು ಎಐ ಜನತಾಂತ್ರೀಕರಣದ ಪ್ರಮುಖ ಚಾಲಕ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವೇದಿಕೆಗಳು ಅಭಿವರ್ಧಕರಿಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮೊದಲಿನಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸುವ ಬದಲಿಗೆ, ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ ದತ್ತಾಂಶ ಮತ್ತು ಮಾದರಿ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತಿವೆ. ಈ ಪ್ರಯತ್ನಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲವಾಗಿ, ಎಐ ದತ್ತಾಂಶಗಳು ಮತ್ತು ಮಾದರಿಗಳಿಗಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವೇದಿಕೆಯಾದ 'ಎಐಕೋಶ' ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇದು ಸರ್ಕಾರಿ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರೇತರ ಮೂಲಗಳಿಂದ ದತ್ತಾಂಶ ಸಂಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿಸಿ, ಅವುಗಳನ್ನು ವಿವಿಧ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ಲಭ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಹಂಚಿಕೆಯ ಲಭ್ಯತೆಯು ನಾವೀನ್ಯತೆಯನ್ನು ವೇಗಗೊಳಿಸಲು ಮತ್ತು ಬಳಕೆದಾರರ ವಿಶಾಲ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ತಲುಪಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ದತ್ತಾಂಶದ ಲಭ್ಯತೆಯ ಜೊತೆಗೆ, ಭಾರತವು ಭಾರತೀಯ ದತ್ತಾಂಶ ಮತ್ತು ಭಾಷೆಗಳ ಮೇಲೆ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದ ತನ್ನದೇ ಆದ ಬೃಹತ್ ಮಲ್ಟಿಮೋಡಲ್ ಎಐ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುತ್ತಿದೆ. ಈ ವಿಧಾನವು ತಾಂತ್ರಿಕ ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವುದಲ್ಲದೆ, ಸ್ಥಳೀಯ ಅಗತ್ಯಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಪರಿಹಾರಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂಡಿಯಾ ಎಐ ಮಿಷನ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ 500 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಗಳು ಸ್ವೀಕೃತವಾಗಿದ್ದು, ಮೊದಲ ಎರಡು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ 12 ಸ್ಟಾರ್ಟ್‌ಅಪ್‌ಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ವಂ ಎಐ, ಸೋಕೆಟ್ ಎಐ, ಜ್ಞಾನಿ ಎಐ, ಗನ್ ಎಐ, ಅವತಾರ್ ಎಐ, ಐಐಟಿ ಬಾಂಬೆ ನೇತೃತ್ವದ ಭಾರತ್‌ಜೆನ್, ಝೆಂಟಿಕ್, ಜೆನ್ ಲೂಪ್, ಇಂಟೆಲಿಹೆಲ್ತ್, ಶೋಧ್ ಎಐ, ಫ್ರ್ಯಾಕ್ಟಲ್ ಅನಾಲಿಟಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಟೆಕ್ ಮಹೀಂದ್ರಾ ಮೇಕರ್ಸ್ ಲ್ಯಾಬ್ ಸೇರಿವೆ.

ಕಂಪ್ಯೂಟ್ ಲಭ್ಯತೆ

ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ, ಕಂಪ್ಯೂಟಿಂಗ್ ಪವರ್‌ನ ಸೀಮಿತ ಲಭ್ಯತೆಯು ಎಐ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಕೇವಲ ಕೆಲವು ದೊಡ್ಡ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಿತ್ತು. ರಿಯಾಯಿತಿ ದರದ ಮತ್ತು ಹಂಚಿಕೆಯ ಕಂಪ್ಯೂಟ್ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಮೂಲಕ ಈ ಅಡಚಣೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇಂಡಿಯಾ ಎಐ ಮಿಷನ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, 38,000 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಹೈ-ಎಂಡ್ ಜಿಪಿಯುಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದ್ದು, ಅವು ಪ್ರತಿ ಗಂಟೆಗೆ ಕೇವಲ ₹65 ದರದಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿವೆ. ಇದು ಜಾಗತಿಕ ಸರಾಸರಿ ವೆಚ್ಚದ ಸುಮಾರು ಮೂರನೇ ಒಂದರಷ್ಟು ಮಾತ್ರವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಸುಧಾರಿತ ಎಐ ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿಸ್ತರಿಸಲು 1,050 ಟಿಪಿಯುಗಳನ್ನು ಸಹ ಸೇರ್ಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.

ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸೂಪರ್‌ಕಂಪ್ಯೂಟಿಂಗ್ ಮಿಷನ್ ಮೂಲಕ ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಕಂಪ್ಯೂಟಿಂಗ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಲಭ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಈಗಾಗಲೇ ಐಐಟಿ, ಐಐಎಸ್‌ಇಆರ್ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ 40 ಪೆಟಾಫ್ಲಾಪ್‌ಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪರಮ್ ಸಿದ್ಧಿ-ಎಐ ಮತ್ತು ಐರಾವತ್ ನಂತಹ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಭಾಷಾ ಸಂಸ್ಕರಣೆ, ಹವಾಮಾನ ಮುನ್ಸೂಚನೆ ಮತ್ತು ಔಷಧ ಸಂಶೋಧನೆಯಂತಹ ಅನ್ವಯಿಕೆಗಳಿಗಾಗಿ ಹಂಚಿಕೆಯ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತಿವೆ.

ಚಿಪ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳ ಲಭ್ಯತೆ

ಕಂಪ್ಯೂಟ್‌ನ ದೀರ್ಘಾವಧಿಯ ಜನತಾಂತ್ರೀಕರಣವು ದೇಶೀಯ ಚಿಪ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಎಐ ಕೆಲಸದ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯ ಪೂರೈಕೆ ಸರಪಳಿಗಳ ಮೇಲಿನ ಅವಲಂಬನೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಭಾರತವು ತನ್ನ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತಿದೆ. ₹76,000 ಕೋಟಿ ವೆಚ್ಚದ 'ಇಂಡಿಯಾ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಮಿಷನ್' ಉತ್ಪಾದನೆ, ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಭೆಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ. ಡಿಸೆಂಬರ್ 2025 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, 6 ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ₹1.60 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ ಒಟ್ಟು ಹೂಡಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ 10 ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಅನುಮೋದನೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಭಾರತದ ಚಿಪ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು 2030 ರ ವೇಳೆಗೆ $100 ರಿಂದ $110 ಬಿಲಿಯನ್ ತಲುಪುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ, ಇದು ಈ ನಿರ್ಣಾಯಕ ವಲಯದ ಕ್ಷಿಪ್ರ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಫಲಿಸುತ್ತದೆ.

ಕೇಂದ್ರ ಬಜೆಟ್ 2026-27 ಈ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನಿಟ್ಟಿದ್ದು, 'ಇಂಡಿಯಾ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್ ಮಿಷನ್ 2.0' ಅನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದೆ. ಹಣಕಾಸು ವರ್ಷ 2026-27 ಕ್ಕೆ ₹1,000 ಕೋಟಿ ಅನುದಾನವನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಉದ್ಯಮ-ನೇತೃತ್ವದ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಗಮನ ಹರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಹಂತವು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಆಳಗೊಳಿಸುವ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧವಿರುವ ನುರಿತ ಕಾರ್ಯಪಡೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

ಡೇಟಾ ಸೆಂಟರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಪರ್ಕದ ಲಭ್ಯತೆ

ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಎಐ ನಿಯೋಜನೆಗಾಗಿ ಸ್ಕೇಲೆಬಲ್ ಡೇಟಾ ಸೆಂಟರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಸಂಪರ್ಕವು ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಐದನೇ ತಲೆಮಾರಿನ (5G) ಮೊಬೈಲ್ ಸೇವೆಗಳು ಈಗ ದೇಶದ ಶೇ. 99.9 ರಷ್ಟು ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದ್ದು, ಶೇ. 85 ರಷ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ತಲುಪಿವೆ. ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2025 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ದೇಶಾದ್ಯಂತ 5.08 ಲಕ್ಷ 5G ಬೇಸ್ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಸೀವರ್ ಸ್ಟೇಷನ್‌ಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಡಿಜಿಟಲೀಕರಣ, ಕ್ಲೌಡ್ ಅಳವಡಿಕೆ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರ ಹಾಗೂ ಉದ್ಯಮಗಳಾದ್ಯಂತ ಎಐ ಬಳಕೆಯಿಂದಾಗಿ ಭಾರತದ ಡೇಟಾ ಸೆಂಟರ್ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ವೇಗವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಕ್ಲೌಡ್ ಡೇಟಾ ಸೆಂಟರ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಸರಿಸುಮಾರು 1,280 MW ಆಗಿದ್ದು, ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್, ವಿದ್ಯುತ್ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳಂತಹ ನಿರ್ಣಾಯಕ ವಲಯಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತಿದೆ. ಈ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು 2030 ರ ವೇಳೆಗೆ 4 ರಿಂದ 5 ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ.

ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಮೊಬೈಲ್ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಡೇಟಾ ಸೆಂಟರ್ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವಿಸ್ತರಣೆಯು, ದೂರದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿರುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನಿಗೂ ಈ ಡೇಟಾ ಸೆಂಟರ್‌ಗಳಿಂದ ಬೆಂಬಲಿತವಾದ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸಲು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಲು ಹೊಸ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ತೆರೆಯುತ್ತದೆ.

ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಒಟ್ಟು ದತ್ತಾಂಶದ ಸುಮಾರು ಶೇಕಡಾ 20 ರಷ್ಟನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಆದರೆ ದೇಶದ ಡೇಟಾ ಸೆಂಟರ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಜಾಗತಿಕ ಒಟ್ಟು ಮೊತ್ತದ ಶೇಕಡಾ ಮೂರರಷ್ಟಿದೆ. ಮುಂಬೈ ಮತ್ತು ನವಿ ಮುಂಬೈ ದೇಶದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಹಬ್‌ಗಳಾಗಿದ್ದು, ಶೇ. 25 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಕ್ರಿಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಸಮುದ್ರದೊಳಗಿನ ಕೇಬಲ್ ಜಾಲ ಮತ್ತು ಪೂರಕ ನೀತಿಗಳ ಬೆಂಬಲವಿದೆ. ಬೆಂಗಳೂರು ಮತ್ತು ಹೈದರಾಬಾದ್ ತಲಾ ಶೇ. 22 ರಷ್ಟು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಚೆನ್ನೈ ಶೇ. 13 ರಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದರೆ, ದೆಹಲಿ ಎನ್‌ಸಿಆರ್ ವಲಯವು ಶೇ. 14 ರಷ್ಟನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಪುಣೆ ಮತ್ತು ಕೋಲ್ಕತ್ತಾ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಶೇ. 6 ಮತ್ತು ಶೇ. 3 ರಷ್ಟು ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಡೇಟಾ ಸೆಂಟರ್ ಭೂದೃಶ್ಯವು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿದೆ.

ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಇಂಧನದ ಲಭ್ಯತೆ

ಎಲ್ಲಾ ಎಐ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳಿಗೆ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಇಂಧನ ಪೂರೈಕೆಯು ಅಡಿಪಾಯವಾಗಿದೆ. ಎಐ ಡೇಟಾ ಸೆಂಟರ್‌ಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿದ್ಯುತ್ ಬಳಸುವುದರಿಂದ, ಸುಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರತೆ ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಭಾರತದ ಹಸಿರು ಇಂಧನ ಪರಿವರ್ತನೆಯು ಈ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತಿದೆ. ಜೂನ್ 2025 ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ತನ್ನ ಒಟ್ಟು ಸ್ಥಾಪಿತ ವಿದ್ಯುತ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಶೇಕಡಾ 50 ರಷ್ಟನ್ನು ಪಳೆಯುಳಿಕೆ ರಹಿತ ಮೂಲಗಳಿಂದ ಪಡೆಯುವ ಮೂಲಕ, ಪ್ಯಾರಿಸ್ ಒಪ್ಪಂದದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ 2030 ಕ್ಕೆ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ್ದ ಗುರಿಯನ್ನು ಐದು ವರ್ಷ ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ಸಾಧಿಸಿದೆ. ನವೆಂಬರ್ 2025 ರ ವೇಳೆಗೆ, ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಇಂಧನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು 253.96 GW ತಲುಪಿದೆ, ಇದು 2024 ಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಶೇ. 23 ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಏರಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಭಾರತವು 2025 ಒಂದೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ದಾಖಲೆಯ 44.5 GW ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಇಂಧನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸೇರ್ಪಡಿಸಿದೆ.

ಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ವಿದ್ಯುತ್ ಒದಗಿಸುವಲ್ಲಿ ಪರಮಾಣು ಶಕ್ತಿಯೂ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತದೆ. 'ಶಾಂತಿ' ಕಾಯ್ದೆ 2025, ಪರಮಾಣು ವಲಯವನ್ನು ಆಧುನೀಕರಿಸುವ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ-ಖಾಸಗಿ ಸಹಭಾಗಿತ್ವವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಹೂಡಿಕೆಯನ್ನು ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಪ್ರಸ್ತುತ ಪರಮಾಣು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು 8.78 GW ಆಗಿದ್ದು, ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಹಕಾರದೊಂದಿಗೆ ದೇಶೀಯ 700 MW ಮತ್ತು 1000 MW ರಿಯಾಕ್ಟರ್‌ಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ 2031-32 ರ ವೇಳೆಗೆ ಇದು 22.38 GW ಗೆ ಏರುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ.

ದತ್ತಾಂಶ, ಕಂಪ್ಯೂಟ್, ಚಿಪ್‌ಗಳು, ಸಂಪರ್ಕ ಮತ್ತು ಇಂಧನದ ಲಭ್ಯತೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಭಾರತವು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಇರುವ ನಾವೀನ್ಯಕಾರರಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಎಐ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳು ದೊರೆಯುವಂತೆ ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತಿದೆ.

ಎಐ ಜನತಾಂತ್ರೀಕರಣಕ್ಕಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಕ ಮತ್ತು ನೀತಿ ಪರಿಸರ

ಎಐ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ಜನತಾಂತ್ರೀಕರಣಗೊಳಿಸಲು ಪೂರಕವಾದ ನಿಯಂತ್ರಕ ಮತ್ತು ನೀತಿ ಚೌಕಟ್ಟು ಬಹಳ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಭಾರತವು ಭದ್ರತೆ, ಕೈಗೆಟುಕುವ ದರ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಜೊತೆಗೆ, ಎಐ ಲಭ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸುವ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಡಿಜಿಟಲ್ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವತ್ತ ಗಮನ ಹರಿಸಿದೆ.

ಸರ್ಕಾರಿ ಕ್ಲೌಡ್ ಮತ್ತು ಡಿಜಿಟಲ್ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ: ಡಿಜಿಟಲ್ ಇಂಡಿಯಾ ಉಪಕ್ರಮದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಕ್ಲೌಡ್ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಲು 'ಮೇಘರಾಜ್' ಹೆಸರಿನ ಜಿಐ ಕ್ಲೌಡ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಚಿವಾಲಯದ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ, ಇದು ಇ-ಆಡಳಿತ ಸೇವೆಗಳ ವಿತರಣೆಗಾಗಿ ಸುರಕ್ಷಿತ ಮತ್ತು ಸ್ಕೇಲೆಬಲ್ ಕ್ಲೌಡ್ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. 'ಬಳಸಿದಷ್ಟೇ ಪಾವತಿಸಿ'  ಸೌಲಭ್ಯ, ಕ್ಷಿಪ್ರ ನಿಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ಬೇಡಿಕೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಒದಗಿಸುವ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು ಎಐ ಅಳವಡಿಕೆಗೆ ತಗಲುವ ವೆಚ್ಚ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಅಡೆತಡೆಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾಹಿತಿ ಕೇಂದ್ರವು ಈ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಸರ್ಕಾರದಾದ್ಯಂತ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದು, ಡಿಸೆಂಬರ್ 2025 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ 2,170 ಸಚಿವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಇಲಾಖೆಗಳು ಈಗಾಗಲೇ ಮೇಘರಾಜ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್‌ಗಳನ್ನು ಹೋಸ್ಟ್ ಮಾಡಿವೆ. ಇದು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವೆಗಳಲ್ಲಿ ಎಐ ನ ವ್ಯಾಪಕ ಬಳಕೆಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದೆ.

ದತ್ತಾಂಶ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸುವಿಕೆ: ಭಾರತದ ದತ್ತಾಂಶ ಆಡಳಿತ ಚೌಕಟ್ಟು  ಮುಕ್ತತೆ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆಯ ನಡುವೆ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. 2012 ರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದತ್ತಾಂಶ ಹಂಚಿಕೆ ಮತ್ತು ಲಭ್ಯತೆ ನೀತಿಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ 2017 ರಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸಲಾದ 'ಸರ್ಕಾರಿ ಮುಕ್ತ ದತ್ತಾಂಶ ಪರವಾನಗಿ' ಸೂಕ್ಷ್ಮವಲ್ಲದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ದತ್ತಾಂಶಗಳ ಮರುಬಳಕೆಯನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಚೌಕಟ್ಟು ಅಭಿವರ್ಧಕರು ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧಕರಿಗೆ data.gov.in ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾದ ಸರ್ಕಾರಿ ದತ್ತಾಂಶ ಸಂಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಎಐ ಪರಿಹಾರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುವ ಮೂಲಕ ನಾವೀನ್ಯತೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಡಿಜಿಟಲ್ ವೈಯಕ್ತಿಕ ದತ್ತಾಂಶ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯ್ದೆ 2023 ವೈಯಕ್ತಿಕ ದತ್ತಾಂಶಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಅಂತಹ ದತ್ತಾಂಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಅನುಸರಣಾ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತದೆ, ಆ ಮೂಲಕ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಮೂಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ಈ ಕ್ರಮಗಳು ನಾಗರಿಕರ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವ ಜೊತೆಗೆ ದತ್ತಾಂಶದ ಲಭ್ಯತೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಎಐ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವು ಬೆಳೆಯಲು ಸ್ಥಿರವಾದ ಪರಿಸರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತವೆ.

ಶಿಕ್ಷಣ, ಕೌಶಲ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಎಐ ಸಾಕ್ಷರತೆ

ಎಐ ನ ಜನತಾಂತ್ರೀಕರಣವು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಷ್ಟೇ ಜನರ ಮೇಲೂ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಎಐ ಅನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು, ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತವಾಗಿ ಬಳಸಲು ಮತ್ತು ನೈಜ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲು ಅದನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸಲು ನುರಿತ ಮತ್ತು ಸುಶಿಕ್ಷಿತ ಕಾರ್ಯಪಡೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಭಾರತದ ಈ ವಿಧಾನವು ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಣದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಸುಧಾರಿತ ಸಂಶೋಧನೆಯವರೆಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹಂತದಲ್ಲೂ ಕಲಿಕೆಯ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವುದರ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದೆ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಈ ಅವಕಾಶಗಳು ಕೇವಲ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಿಸ್ತರಿಸುವುದನ್ನು ಇದು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಉತ್ಕೃಷ್ಟತಾ ಕೇಂದ್ರಗಳು: ಸಂಶೋಧನಾ ಆಧಾರಿತ ನಾವೀನ್ಯತೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು, ಸರ್ಕಾರವು ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ, ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ನಗರಗಳಂತಹ ಆದ್ಯತೆಯ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಕೃಷ್ಟತಾ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ. 2025 ರ ಕೇಂದ್ರ ಬಜೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ ನಾಲ್ಕನೇ ಉತ್ಕೃಷ್ಟತಾ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಉದ್ಯಮ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಸಹಯೋಗದ ವೇದಿಕೆಗಳಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಯುವಕರಿಗೆ ಉದ್ಯಮಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾದ ಎಐ ಕೌಶಲ್ಯಗಳನ್ನು ಕಲಿಸಲು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದ ಕಾರ್ಯಪಡೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲು ಐದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕೌಶಲ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಉತ್ಕೃಷ್ಟತಾ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಎಐ ಸನ್ನದ್ಧತೆಗಾಗಿ ಕೌಶಲ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ: ಜುಲೈ 2025 ರಲ್ಲಿ, ಕೌಶಲ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಉದ್ಯಮಶೀಲತೆ ಸಚಿವಾಲಯವು 'ಸೋನಿಂಗ್ ಫಾರ್ ಎಐ ರೆಡಿನೆಸ್' ಎಂಬ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉಪಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ಇದು 6 ರಿಂದ 12 ನೇ ತರಗತಿಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಕರನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಕಲಿಯುವವರನ್ನು ಡಿಜಿಟಲ್ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗಾಗಿ ತಲಾ 15 ಗಂಟೆಗಳ ಮೂರು ಮಾಡ್ಯೂಲ್‌ಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಕರಿಗಾಗಿ 45 ಗಂಟೆಗಳ ಒಂದು ಮಾಡ್ಯೂಲ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇದು ಎಐ ನ ನೈತಿಕ ಬಳಕೆ ಮತ್ತು 'ಮಷಿನ್ ಲರ್ನಿಂಗ್'ನಂತಹ ಮೂಲಭೂತ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳ ಮೇಲೆ ಗಮನ ಹರಿಸುತ್ತದೆ.

ವೃತ್ತಿಪರ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ತರಬೇತಿ: 'ಕ್ರಾಫ್ಟ್ಸ್‌ಮೆನ್ ಟ್ರೈನಿಂಗ್ ಸ್ಕೀಮ್' ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಆರ್ಟಿಫಿಶಿಯಲ್ ಇಂಟೆಲಿಜೆನ್ಸ್, ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ರೋಬೋಟಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ 31 ಹೊಸ ಯುಗದ ಕೋರ್ಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಇರುವ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕೌಶಲ್ಯ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಜಾಲದ ಮೂಲಕ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.

ಯುವೈ ಮೂಲಕ ಯುವಜನರ ಸಹಭಾಗಿತ್ವ: ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಚಿವಾಲಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಇ-ಗವರ್ನೆನ್ಸ್ ವಿಭಾಗವು ತನ್ನ ಪಾಲುದಾರರ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ 'ಯುವೈ' ಎಂಬ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರುತ್ತಿದೆ. ನವೆಂಬರ್ 2022 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು 8 ರಿಂದ 12 ನೇ ತರಗತಿಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಎಐ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕೌಶಲ್ಯಗಳನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತದೆ. ಕೃಷಿ, ಆರೋಗ್ಯ, ಶಿಕ್ಷಣ, ಪರಿಸರ, ಸಾರಿಗೆ, ಗ್ರಾಮೀಣಾಭಿವೃದ್ಧಿ, ಸ್ಮಾರ್ಟ್ ಸಿಟಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸೇರಿದಂತೆ ಎಂಟು ವಿಷಯಾಧಾರಿತ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಎಐ ಅನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸಲು ಇದು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಕಲಿಸುತ್ತದೆ.

ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗಾಗಿ ಎಐ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಚೌಕಟ್ಟು: ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಎಐ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗಾಗಿ 'ಎಐ ಕಾಂಪಿಟೆನ್ಸಿ ಫ್ರೇಮ್‌ವರ್ಕ್' ಅನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಚೌಕಟ್ಟು ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಎಐ ಕೌಶಲ್ಯಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ನೀತಿ ನಿರೂಪಣೆ ಹಾಗೂ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯಿಸಲು ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.

ಇಂಡಿಯಾ ಎಐ ಮಿಷನ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನಾ ಬೆಂಬಲ: ಇಂಡಿಯಾ ಎಐ ಮಿಷನ್ ಫೆಲೋಶಿಪ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳ ಮೂಲಕ ಸುಧಾರಿತ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತಿದೆ. 500 ಪಿಎಚ್‌ಡಿ ಸಂಶೋಧಕರು, 5000 ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮತ್ತು 8000 ಪದವಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಜುಲೈ 2025 ರ ವೇಳೆಗೆ, ಇನ್ನೂರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಫೆಲೋಶಿಪ್ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು 73 ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಪಿಎಚ್‌ಡಿ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ. ಶ್ರೇಣಿ-2  ಮತ್ತು ಶ್ರೇಣಿ-3 ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಡೇಟಾ ಮತ್ತು ಎಐ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಎನ್‌ಐಇಎಲ್‌ಐಟಿ ಮತ್ತು ಉದ್ಯಮ ಪಾಲುದಾರರ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಈಗಾಗಲೇ 31 ಲ್ಯಾಬ್‌ಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಗಿದೆ, ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಲ್ಯಾಬ್‌ಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು 174 ಐಟಿಐ ಮತ್ತು ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್‌ಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿವೆ.

ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ಈ ಉಪಕ್ರಮಗಳು ಎಐ ಸಾಕ್ಷರತೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತಿವೆ, ಕೌಶಲ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿವೆ ಮತ್ತು ಎಐ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಒಳಗೊಳ್ಳುವಿಕೆ ಹಾಗೂ ಸುಸ್ಥಿರ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ಕಾರ್ಯಪಡೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಿವೆ.

ಎಐ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಜನತಾಂತ್ರೀಕರಣಕ್ಕಾಗಿ ಜಾಗತಿಕ ಸಹಕಾರ

ಅನೇಕ ದೇಶಗಳಿಗೆ, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ 'ಗ್ಲೋಬಲ್ ಸೌತ್' (ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು) ದೇಶಗಳಿಗೆ, ಎಐ ಜನತಾಂತ್ರೀಕರಣವು ದತ್ತಾಂಶ, ಕಂಪ್ಯೂಟ್ ಮತ್ತು ಡಿಜಿಟಲ್ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯದಂತಹ ಮೂಲಭೂತ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ನ್ಯಾಯೋಚಿತ ಮತ್ತು ಕೈಗೆಟುಕುವ ಲಭ್ಯತೆಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಸವಾಲನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಸಂಘಟಿತ ಜಾಗತಿಕ ಸಹಕಾರದ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. 'ಇಂಡಿಯಾ–ಎಐ ಇಂಪ್ಯಾಕ್ಟ್ ಶೃಂಗಸಭೆ 2026' ಸಾಮೂಹಿಕ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಗೆ ಒಂದು ವೇದಿಕೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ 15 ರಿಂದ 20 ದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು, 50 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಚಿವರು ಮತ್ತು 100 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜಾಗತಿಕ ಹಾಗೂ ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇದರ ಚರ್ಚೆಗಳನ್ನು ಏಳು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧಿತ ವಿಷಯಾಧಾರಿತ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಸುತ್ತ ರಚಿಸಲಾದ 'ಚಕ್ರಗಳು' ಅಥವಾ ಕಾರ್ಯ ಗುಂಪುಗಳ ಮೂಲಕ ಸಂಘಟಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ, 'ಎಐ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಜನತಾಂತ್ರೀಕರಣ' ಕಾರ್ಯ ಗುಂಪು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಉಪಕ್ರಮವಾಗಿ ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಭಾರತ, ಈಜಿಪ್ಟ್ ಮತ್ತು ಕೀನ್ಯಾ ದೇಶಗಳ ಸಹ-ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಗುಂಪು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ಹಂಚಿಕೆಯ ಲಭ್ಯತೆ, ಸಹಯೋಗ ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ವೃದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಹೆಚ್ಚು ಒಳಗೊಳ್ಳುವ ಮತ್ತು ಸಮತೋಲಿತ ಜಾಗತಿಕ ಎಐ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಲು ವಿವಿಧ ದೇಶಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪಾಲುದಾರರನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ತರುತ್ತದೆ.

ಎಲ್ಲಾ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ತಮ್ಮ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆದ್ಯತೆಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಎಐ ನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ, ನಿಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಭಾಗವಹಿಸುವಂತಾಗಲು, ಅಗತ್ಯ ಎಐ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಸುಲಭವಾಗಿ ಮತ್ತು ಕೈಗೆಟುಕುವ ದರದಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿರುವುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಈ ಕಾರ್ಯ ಗುಂಪು ಶ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ.

ಕಾರ್ಯ ಗುಂಪಿನ ಉದ್ದೇಶಗಳು:

ಸಮಾನ ಲಭ್ಯತೆ, ಸಹಕಾರ ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ಮೂಲಕ, 'ಎಐ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಜನತಾಂತ್ರೀಕರಣ' ಕಾರ್ಯ ಗುಂಪು ಎಲ್ಲಾ ದೇಶಗಳು ಒಳಗೊಳ್ಳುವ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಎಐ ಅನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ.

ಉಪಸಂಹಾರ

ಎಐ ಜನತಾಂತ್ರೀಕರಣದ ಕುರಿತಾದ ಭಾರತದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವು ಬೃಹತ್ ಪ್ರಮಾಣದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ, ಒಳಗೊಳ್ಳುವಿಕೆ ಮತ್ತು ನಾವೀನ್ಯತೆಗಳು ಹೇಗೆ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸಾಗಬಲ್ಲವು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೈಗೆಟುಕುವ ದರ, ಮುಕ್ತತೆ ಮತ್ತು ನಂಬಿಕೆಯ ಮೇಲಿನ ಗಮನವು ಎಐ ನ ಪ್ರಯೋಜನಗಳು ರೈತರು, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು, ಸಂಶೋಧಕರು, ಸ್ಟಾರ್ಟ್‌ಅಪ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ತಲುಪುವಂತೆ ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಭಾರತವು 'ಇಂಡಿಯಾ–ಎಐ ಇಂಪ್ಯಾಕ್ಟ್ ಶೃಂಗಸಭೆ 2026' ಅನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತಿರುವ ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ತನ್ನ ಅನುಭವವನ್ನು ಜಾಗತಿಕ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು 'ಗ್ಲೋಬಲ್ ಸೌತ್' ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಆದ್ಯತೆಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ರೂಪಿಸಲಾದ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಜಗತ್ತಿಗೆ ನೀಡುತ್ತಿದೆ. ಮುಂದಿನ ಹಾದಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಎಐ ಅನ್ನು ಜನತಾಂತ್ರೀಕರಣಗೊಳಿಸುವುದು ಒಂದು ಬಾರಿಯ ಪ್ರಯತ್ನವಲ್ಲ; ಬದಲಿಗೆ ತಾಂತ್ರಿಕ ಪ್ರಗತಿಯು ಸಮಾಜಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು, ಅಸಮಾನತೆಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಇರುವ ಒಂದು ನಿರಂತರ ಬದ್ಧತೆಯಾಗಿದೆ.

References:

PIB Backgrounders:

• https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=156786&ModuleId=3&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2181411&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?id=156593&NoteId=156593&ModuleId=3&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=154968&ModuleId=3&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2224839&reg=3&lang=1
• https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2026/feb/doc202624779301.pdf  

Ministry of Electronics & IT:

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2154338&reg=3&lang=2
• https://impact.indiaai.gov.in/
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2202897&reg=3&lang=2
• https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/186/AU2962_QPBfD2.pdf?source=pqals
• https://aikosh.indiaai.gov.in/home

Ministry of Information and Broadcasting:

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2216958&reg=3&lang=2

Office of the Principle Scientific Advisor:

• https://psa.gov.in/CMS/web/sites/default/files/publication/WP_Democratising%20Access_V3.0_29122025A.pdf

Ministry of Skill Development and Entrepreneurship:

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2197070&reg=3&lang=1

Ministry of New and Renewable Energy:

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2209478&reg=3&lang=1

Ministry of Communications:

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2206477&reg=3&lang=1

Click here to see pdf