पत्र सूचना कार्यालय

હાઇલાઇટ્સ

પરિચય

કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 ભારતની માનસિક આરોગ્ય નીતિમાં એક મોટો ફેરફાર દર્શાવે છે, જે સંસ્થાકીય વિસ્તરણ અને પ્રાદેશિક સમાનતાને જાહેર આરોગ્ય આયોજનના કેન્દ્રમાં રાખે છે. માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને ટ્રોમા કેર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને મજબૂત બનાવીને, આ બજેટ "સબકા સાથ, સબકા વિકાસ"ના સૂત્ર હેઠળ ભારત સરકારના સમાવેશી વિકાસ અને વિકસિત ભારતના વિઝનને આગળ ધપાવે છે.

ઉત્તર ભારતમાં રાષ્ટ્રીય સ્તરની માનસિક સ્વાસ્થ્ય સંસ્થાઓની લાંબા સમયથી રહેલી અછત અને વિશેષ સેવાઓની વધતી માંગને ધ્યાનમાં રાખીને, બજેટ માનસિક સ્વાસ્થ્યને મુખ્ય જાહેર આરોગ્ય પ્રાથમિકતા બનાવે છે. તેનું ધ્યાન લક્ષ્યાંકિત હસ્તક્ષેપો, કાર્યબળ ક્ષમતા-નિર્માણ અને ટ્રોમા કેર સપોર્ટ પર છે, જેનો હેતુ સંવેદનશીલ પરિવારો પરના અપ્રમાણસર બોજને ઘટાડવાનો છે. આ બધા માટે માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને ટ્રોમા કેરની સમાન પહોંચ માટે સ્પષ્ટ અને સુસંગત પ્રતિબદ્ધતાનો સંકેત આપે છે.

માનસિક સ્વાસ્થ્ય શું છે?

માનસિક સ્વાસ્થ્ય એ એવી સ્થિતિ છે જેમાં વ્યક્તિ જીવનના સામાન્ય તણાવનો સામનો કરી શકે છે. તે વ્યક્તિને શીખવામાં, સારી રીતે કાર્ય કરવામાં અને સમુદાયમાં યોગદાન આપવામાં મદદ કરે છે. સારા માનસિક સ્વાસ્થ્યમાં ભાવનાત્મક, મનોવૈજ્ઞાનિક અને સામાજિક સુખાકારીનો સમાવેશ થાય છે. નબળું માનસિક સ્વાસ્થ્ય ચિંતા, હતાશા અને અન્ય ગંભીર બીમારીઓ તરફ દોરી શકે છે, જે શારીરિક સ્વાસ્થ્ય, સંબંધો અને એકંદર કામગીરી પર લાંબા ગાળાની અસર કરી શકે છે. ભારતમાં, વધતા તણાવ સ્તર, ઝડપી શહેરીકરણ અને રોગચાળા પછીના પડકારોએ માનસિક સ્વાસ્થ્ય સંભાળની માંગમાં વધારો કર્યો છે. સમયસર સહાય અને સારવાર ગૂંચવણોને રોકવામાં અને જીવનની ગુણવત્તા સુધારવામાં મદદ કરી શકે છે. આને ઓળખીને, સરકાર માનસિક સ્વાસ્થ્યને સમાવિષ્ટ વિકાસ, સામાજિક સ્થિરતા અને ઉત્પાદકતા માટે આવશ્યક તરીકે ઓળખે છે.

કેન્દ્રીય બજેટ 2026-2027: માનસિક આરોગ્ય સંભાળ પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતાને મજબૂત બનાવવી

કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27માં સરકારે માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને ટ્રોમા કેર પ્રત્યેની પોતાની પ્રતિબદ્ધતાને વધુ મજબૂત બનાવી. આ નબળા લોકો માટે સુલભતા સુનિશ્ચિત કરવાની ત્રીજી ફરજનો એક ભાગ છે - ખાતરી કરવી કે દરેક પરિવાર, સમુદાય, પ્રદેશ અને ક્ષેત્રને સંસાધનોની સુલભતા મળે.

NIMHANSનું વિસ્તરણ

• ઉત્તર ભારતમાં રાષ્ટ્રીય માનસિક સ્વાસ્થ્ય સંસ્થા નથી. બજેટમાં ઉત્તર ભારતમાં NIMHANS-2 (બીજી રાષ્ટ્રીય માનસિક સ્વાસ્થ્ય સંસ્થા અને ન્યુરોસાયન્સ)ની સ્થાપનાની જાહેરાત કરવામાં આવી છે.
• તે બેંગલુરુમાં હાલના NIMHANSના મોડેલ પર આધારિત હશે, જે અદ્યતન સારવાર, તાલીમ, સંશોધન અને ન્યુરોસાયન્સ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે.

હાલની સંસ્થાઓનું અપગ્રેડેશન

• રાંચી અને તેજપુરમાં રાષ્ટ્રીય માનસિક સ્વાસ્થ્ય સંસ્થાઓને પ્રાદેશિક ટોચની સંસ્થાઓમાં અપગ્રેડ કરવામાં આવશે. [1] [2]
• આનાથી તેમના વિસ્તારોમાં વિશેષ માનસિક સ્વાસ્થ્ય સંભાળ, શિક્ષણ અને ટ્રોમા સેવાઓ મજબૂત બનશે.

ઇમરજન્સી અને ટ્રોમા કેર સેન્ટર્સની સ્થાપના

• કેન્દ્રીય બજેટમાં દેશભરની દરેક જિલ્લા હોસ્પિટલમાં ઇમરજન્સી અને ટ્રોમા કેર સેન્ટર્સ સ્થાપવાનો પ્રસ્તાવ છે.
• આ કેન્દ્રો તમામ નાગરિકોને સસ્તા, 24x7 આવશ્યક ઇમરજન્સી તબીબી સેવાઓ અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય સંભાળ પૂરી પાડશે [3].

આ પગલાંનો ઉદ્દેશ્ય પ્રાદેશિક અસમાનતાઓ ઘટાડવા, ગરીબ અને સંવેદનશીલ લોકો માટે ઍક્સેસ સુધારવા અને વય જૂથો, લિંગ અને પ્રદેશોમાં માનસિક સ્વાસ્થ્ય વિકૃતિઓના વધતા ભારને ઘટાડવાનો છે.

માનસિક સુખાકારી તરફના પગલાં: ભારતની અત્યાર સુધીની સફર

ભારતે માનસિક સ્વાસ્થ્ય સંભાળ માટે એક મજબૂત પાયો બનાવ્યો છે, જેમાં સંશોધન, તાલીમ અને સંભાળ માટેની સૌથી મોટી સંસ્થા NIMHANS, બેંગલુરુ છે. તેને 2024 માં WHO તરફથી આરોગ્ય પ્રમોશન માટે નેલ્સન મંડેલા એવોર્ડ મળ્યો[4]. આ નેતૃત્વના આધારે, ભારતનું માનસિક સ્વાસ્થ્ય ક્ષેત્ર કલંક ઘટાડવા, સેવાઓની ઍક્સેસ વધારવા અને ડિજિટલ સાધનોને એકીકૃત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. મુખ્ય પ્રગતિમાં પુનર્વસન ગૃહોની સ્થાપના, સમુદાય જોડાણોને મજબૂત બનાવવા અને દેશભરમાં સમાન, સસ્તું અને ઉચ્ચ-ગુણવત્તાવાળી માનસિક સ્વાસ્થ્ય સંભાળ પૂરી પાડવાના પ્રયાસોનો સમાવેશ થાય છે.

રાષ્ટ્રીય માનસિક સ્વાસ્થ્ય સંભાળ અધિનિયમ, 2017     [5]

• આ સીમાચિહ્નરૂપ કાયદાએ 1987ના જૂના માનસિક સ્વાસ્થ્ય અધિનિયમને બદલ્યો, જે દરેકને સસ્તી, ગુણવત્તાયુક્ત માનસિક આરોગ્ય સેવાઓના અધિકારની ખાતરી આપે છે.
• આ કાયદો માનસિક બીમારી ધરાવતા વ્યક્તિઓના ગૌરવ અને અધિકારોનું રક્ષણ સુનિશ્ચિત કરે છે અને ભારતના માળખાને આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો, ખાસ કરીને દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓના અધિકારો પર સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંમેલન (UNCRPD) સાથે સંરેખિત કરે છે.
• આ કાયદો આત્મહત્યાના પ્રયાસોને પણ ગુનાહિત ગણતો નથી, ખાસ કરીને સજાને બદલે પુનર્વસન પર ભાર મૂકે છે.

રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય નીતિ, 2017     [6][7][6]

• એક મુખ્ય નીતિ માનસિક સ્વાસ્થ્યને રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતા તરીકે ઓળખે છે અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય પડકારોનો સામનો કરવા માટે એક વ્યાપક, બહુપક્ષીય વ્યૂહરચના અપનાવે છે.
• આ નીતિનો ઉદ્દેશ્ય તાલીમ કાર્યક્રમો માટે જાહેર ભંડોળમાં વધારો કરીને માનસિક સ્વાસ્થ્ય નિષ્ણાતોની સંખ્યા વધારવાનો છે. તે જાહેર આરોગ્ય પ્રણાલીમાં સેવા આપવા તૈયાર વ્યાવસાયિકોને પ્રાથમિકતા આપવા અને જાળવી રાખવા, અછતને દૂર કરવા અને સમાન વિતરણમાં સુધારો કરવા પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
• આ નીતિ સમુદાય અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ દ્વારા પ્રાથમિક-સ્તરના માનસિક સ્વાસ્થ્ય સહાયને મજબૂત બનાવવા માટે પણ નોંધપાત્ર પ્રયાસો કરે છે.

આયુષ્માન ભારત અને પ્રાથમિક સંભાળ દ્વારા એકીકરણ

• 1.75 લાખથી વધુ પેટા આરોગ્ય કેન્દ્રો (SHCs) અને પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રો (PHCs)ને આયુષ્માન આરોગ્ય મંદિરોમાં અપગ્રેડ કરવામાં આવ્યા છે, જ્યાં માનસિક સ્વાસ્થ્ય સેવાઓ હવે વ્યાપક પ્રાથમિક આરોગ્ય સંભાળનો ભાગ છે [8].

• આયુષ્માન ભારત પીએમ-જેએવાય હેઠળ, માનસિક વિકૃતિઓ (બૌદ્ધિક દિવ્યાંગતા, સ્કિઝોફ્રેનિયા, ઓટીઝમ સ્પેક્ટ્રમ ડિસઓર્ડર, વગેરે સહિત) આવરી લેવામાં આવે છે, જે 22 ચોક્કસ માનસિક સ્વાસ્થ્ય પ્રક્રિયાઓ માટે રોકડ રહિત સારવાર પૂરી પાડે છે [9].

રાષ્ટ્રીય માનસિક સ્વાસ્થ્ય કાર્યક્રમ (NMHP), 1982

• ભારતભરમાં માનસિક વિકૃતિઓના વધતા ભારણ અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય સેવાઓના અભાવને સંબોધવા માટે 1982માં રાષ્ટ્રીય માનસિક સ્વાસ્થ્ય કાર્યક્રમ (NMHP) શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો.
• તેનું પ્રાથમિક ધ્યેય માનસિક સ્વાસ્થ્ય સંભાળને સામાન્ય આરોગ્ય સંભાળ પ્રણાલીમાં એકીકૃત કરવાનો છે, જે નબળા અને વંચિત જૂથો પર વિશેષ ધ્યાન આપીને સેવાઓને બધા માટે સુલભ બનાવે છે.

જિલ્લા માનસિક સ્વાસ્થ્ય કાર્યક્રમ (DMHP)       [10]

• DMHP હસ્તક્ષેપ 1996માં શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો અને બાદમાં રાષ્ટ્રીય માનસિક સ્વાસ્થ્ય કાર્યક્રમ (NMHP)માં સંકલિત કરવામાં આવ્યો હતો.
• તે કર્ણાટકના સફળ "બેલારી મોડેલ" પર આધારિત છે અને સમુદાય-આધારિત માનસિક સ્વાસ્થ્ય સંભાળ વિતરણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
• 1996માં શરૂઆતના ચાર જિલ્લાઓમાંથી, છઠ્ઠી પંચવર્ષીય યોજના દરમિયાન કવરેજ 27 જિલ્લાઓ સુધી વિસ્તર્યું હતું, અને હવે તે સમગ્ર ભારતમાં 767 જિલ્લાઓને આવરી લે છે (ડિરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ હેલ્થ સર્વિસીસ અને આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલયના તાજેતરના સત્તાવાર ડેટા અનુસાર).
• સેવાઓમાં કાઉન્સેલિંગ અને આઉટપેશન્ટ સારવાર, જિલ્લા સ્તરે 10-બેડની ઇનપેશન્ટ સુવિધા, આત્મહત્યા નિવારણ પહેલ અને જનજાગૃતિ કાર્યક્રમોનો સમાવેશ થાય છે.
• દરેક જિલ્લામાં એક સમર્પિત ટીમ હોય છે: એક મનોચિકિત્સક, એક ક્લિનિકલ સાયકોલોજિસ્ટ, એક મનોચિકિત્સક સામાજિક કાર્યકર, એક મનોચિકિત્સક/સમુદાય નર્સ, એક દેખરેખ અને મૂલ્યાંકન અધિકારી, એક કેસ રજિસ્ટ્રી સહાયક અને એક વોર્ડ સહાયક/ઓર્ડલી.
• મુખ્ય ઘટકોમાં પ્રારંભિક તપાસ અને સારવાર, જનરલ ફિઝિશિયન માટે ટૂંકા ગાળાની તાલીમ, માનસિક બીમારીઓ ઓળખવા માટે આરોગ્ય કાર્યકરો માટે તાલીમ, જાહેર જાગૃતિ માહિતી, શિક્ષણ અને સંદેશાવ્યવહાર (IEC) ઝુંબેશ અને દેખરેખ માટે સરળ રેકોર્ડ-કીપિંગનો સમાવેશ થાય છે.

રાષ્ટ્રીય આત્મહત્યા નિવારણ વ્યૂહરચના (NSPS)        [11]

• આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય દ્વારા 2022માં શરૂ કરાયેલ, તેનું પ્રાથમિક લક્ષ્ય 2030 સુધીમાં ભારતમાં આત્મહત્યા મૃત્યુમાં 10% ઘટાડો કરવાનો છે.
• આ હસ્તક્ષેપના મુખ્ય ઘટકોમાં શાળાઓ અને કોલેજોમાં માનસિક સ્વાસ્થ્ય તપાસ, ઇમરજન્સી હેલ્પલાઇન અને મનોવૈજ્ઞાનિક સહાય કેન્દ્રોની સ્થાપના, માનસિક સ્વાસ્થ્ય સાથે સંકળાયેલ કલંક ઘટાડવા માટે સમુદાય જાગૃતિ કાર્યક્રમો અને પ્રારંભિક ઓળખ અને સહાય માટે કાર્યસ્થળ માનસિક સ્વાસ્થ્ય કાર્યક્રમોનો સમાવેશ થાય છે.
• આ વ્યૂહરચના વિદ્યાર્થીઓ, ખેડૂતો, યુવાનો અને અન્ય સંવેદનશીલ વસ્તી જેવા ઉચ્ચ જોખમ ધરાવતા જૂથોને ચોક્કસ નિવારણ અને હસ્તક્ષેપ પ્રયાસો માટે લક્ષ્ય બનાવે છે.

રાષ્ટ્રીય ટેલિ માનસિક સ્વાસ્થ્ય કાર્યક્રમ (ટેલિ-માનસ)     [12]

• 10 ઓક્ટોબર, 2022ના રોજ 24x7 ટોલ-ફ્રી હેલ્પલાઇન (14416 અથવા 1-800-891-4416) તરીકે શરૂ કરવામાં આવી.
• મનોચિકિત્સકો, ક્લિનિકલ મનોવૈજ્ઞાનિકો, મનોચિકિત્સક સામાજિક કાર્યકરો અને મનોચિકિત્સક નર્સો દ્વારા વધુ વિશિષ્ટ હસ્તક્ષેપો માટે કૉલ એસ્કેલેશન સાથે, માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે મફત ટેલિ-કાઉન્સેલિંગ પ્રદાન કરે છે. જિલ્લા માનસિક સ્વાસ્થ્ય કાર્યક્રમ, ટેલિ માનસ, જે DMHPની ડિજિટલ શાખા છે, સાથે જોડાણ દ્વારા વ્યક્તિઓને વ્યક્તિગત સેવાઓ માટે પણ રિફર કરવામાં આવે છે.
• સેવાઓ 20 ભારતીય ભાષાઓમાં ઉપલબ્ધ છે (રાજ્યની પસંદગીના આધારે).
• અત્યાર સુધીમાં કુલ 3,302,000 કોલ્સ હેન્ડલ કરવામાં આવ્યા છે.

• ઉન્નત સુવિધાઓમાં ટેલિ-માનસ મોબાઇલ એપ્લિકેશન (ઓક્ટોબર 2024માં લોન્ચ કરવામાં આવી હતી, વિશ્વ માનસિક સ્વાસ્થ્ય દિવસ 2025 પર 10 પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં બહુભાષી UI, દૃષ્ટિહીન વપરાશકર્તાઓ માટે સુલભતા અને કટોકટી પ્રતિભાવ સામગ્રી સાથે અપગ્રેડ કરવામાં આવી હતી) સામેલ છે.
• 23 માર્ગદર્શન સંસ્થાઓ અને 5 પ્રાદેશિક સંકલન કેન્દ્રો દ્વારા સમર્થિત.
• ઝડપી માહિતી અને જોડાણ માટે AI-સંચાલિત ચેટબોટ, 'Asmi' ઉમેર્યું.
• વિડિયો કન્સલ્ટેશન (VC) સુવિધા કેટલાક રાજ્યો (કર્ણાટક, તમિલનાડુ, જમ્મુ અને કાશ્મીર)માં પાયલોટ કરવામાં આવી હતી અને જૂન 2025થી દેશવ્યાપી વિસ્તરણ કરવામાં આવ્યું હતું.

5 ફેબ્રુઆરી, 2026 સુધીમાં આ સુવિધા દ્વારા કુલ 2,065 વિડિયો કૉલ્સ હેન્ડલ કરવામાં આવ્યા છે.

માનસિક સ્વાસ્થ્ય સંભાળ માટે માળખાગત સુવિધા

ભારતમાં 47 સરકારી માનસિક હોસ્પિટલો છે, જેમાં ત્રણ કેન્દ્રીય સંસ્થાઓ (NIMHANS બેંગલુરુ, LGBRIMH તેજપુર [13] અને CIP રાંચી [14] અને 44 સરકારી હોસ્પિટલો [15]નો સમાવેશ થાય છે. અદ્યતન અને વિશેષ સંભાળ પૂરી પાડવા માટે તમામ AIIMS સુવિધાઓ પર માનસિક સ્વાસ્થ્ય સેવાઓ ઉપલબ્ધ છે.

માનવશક્તિ વિકાસ યોજના A – શ્રેષ્ઠતા કેન્દ્રો (CoEs)

મનોચિકિત્સા, ક્લિનિકલ સાયકોલોજી, મનોચિકિત્સા સામાજિક કાર્ય અને મનોચિકિત્સા નર્સિંગમાં તાલીમને મજબૂત બનાવવા માટે કુલ 25 શ્રેષ્ઠતા કેન્દ્રોને મંજૂરી આપવામાં આવી છે [16]. આમાં 11મી યોજના (2007-2012) દરમિયાન 11 CoE, 12મી યોજના (2012-2017) દરમિયાન 10 અને 12મી યોજના (2017-2018) પછી ચાર CoEનો સમાવેશ થાય છે. ગ્રાન્ટ સિવિલ વર્ક, સાધનોની ખરીદી, પુસ્તકાલય માટે પુસ્તકો અને જર્નલ્સની ખરીદી, મૂડી કાર્ય, સાધનો, ફેકલ્ટી રીટેન્શન, તૃતીય-સ્તરની સંભાળનું અપગ્રેડેશન, પીજી બેઠકોનું નિર્માણ, સંશોધન અને જિલ્લા માનસિક સ્વાસ્થ્ય કાર્યક્રમ (DMHP) ના અમલીકરણને સમર્થન આપે છે [17].

• માનવશક્તિ વિકાસ યોજના B – પીજી વિભાગ અપગ્રેડેશન

19 સરકારી સંસ્થાઓમાં કુલ 47 અનુસ્નાતક વિભાગોને અપગ્રેડ કરવા માટે મંજૂરી આપવામાં આવી છે. આમાં 11મી યોજના (2009-2011) દરમિયાન 11 સંસ્થાઓમાં 27 વિભાગો, 12મી યોજના (2015-2016) દરમિયાન 5 સંસ્થાઓમાં 13 વિભાગો અને 12મી યોજના (2017-2018) પછી 3 સંસ્થાઓમાં 7 વિભાગોનો સમાવેશ થાય છે [૧૮]. અપગ્રેડનું ધ્યાન માનસિક સ્વાસ્થ્ય નિષ્ણાતો માટે તાલીમ ક્ષમતા સુધારવા પર છે.   

• ક્ષમતા નિર્માણ માટે ડિજિટલ તાલીમ પહેલ

૨૦૧૮ થી NIMHANS, LGBRIMH અને CIP રાંચી ખાતે સ્થાપિત ડિજિટલ એકેડેમીઓએ 1,76,454 આરોગ્યસંભાળ વ્યાવસાયિકોને તાલીમ આપી છે. iGOT-Diksha પ્લેટફોર્મ (2020માં શરૂ કરાયેલ) એ આરોગ્યસંભાળ કાર્યકરો, ફ્રન્ટલાઈન સ્ટાફ અને સમુદાય સ્વયંસેવકોને પાયાના સ્તરે માનસિક સ્વાસ્થ્ય ક્ષમતા બનાવવા માટે તાલીમ આપી છે [19].

નિષ્કર્ષ

કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 ભારતના માનસિક સ્વાસ્થ્ય ક્ષેત્રમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ દર્શાવે છે. તે સમાવિષ્ટ, સુલભ અને સમાન સંભાળ પ્રણાલી બનાવવાના સરકારના લાંબા સમયથી ચાલતા પ્રયાસોને મજબૂત બનાવે છે. ઉત્તર ભારતમાં NIMHANS-2ની રચના અને રાંચી અને તેજપુરમાં વિશિષ્ટ સંસ્થાઓને અપગ્રેડ કરીને, બજેટ સીધા જ મહત્વપૂર્ણ પ્રાદેશિક અંતરને સંબોધિત કરે છે, વિશિષ્ટ માળખાગત સુવિધા, કાર્યબળ તાલીમ અને ટ્રોમા કેર સપોર્ટને મજબૂત બનાવે છે.

આ લક્ષિત પગલાં દાયકાઓથી ઉભી કરાયેલ મજબૂત પાયાને આગળ વધારતા છે. એકંદરે, આ પ્રયાસો કલંક ઘટાડવા, સારવારના અંતરને દૂર કરવા અને રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદકતા, યુવા સશક્તિકરણ અને સમાવેશી વિકાસ માટે માનસિક સુખાકારીને આવશ્યક તરીકે ઓળખવા માટે સતત પ્રતિબદ્ધતાનો સંકેત આપે છે. દેશભરના લાખો લોકો માટે આ ગતિને નક્કર સુધારામાં રૂપાંતરિત કરવા માટે સતત અમલીકરણ અને દેખરેખની જરૂર પડશે.

સંદર્ભ

પ્રેસ ઇન્ફોર્મેશન બ્યુરો :

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2221455

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2221458

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2221410

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2026/feb/doc202621775901.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2022303&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2100706&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2100706&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?ModuleId=3&NoteId=153277&lang=1&reg=3

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2188003&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetail.aspx?PRID=2221458&reg=3&lang=1

આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય :

https://www.mohfw.gov.in/?q=en/pressrelease-206

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/186/AU1019_QSxLwa.pdf?source=pqals#:~:text=(a):%20Under%20Ayushman%20Bharat, through%20the%20National% 20Health%20Mission .

https://indianmhs.nimhans.ac.in/phase1/Docs/Summary.pdf

https://dghs.mohfw.gov.in/national-mental-health-programme.php

https://mohfw.gov.in/sites/default/files/9147562941489753121.pdf

નાણા મંત્રાલય:

https://www.indiabudget.gov.in/doc/bh1.pdf

ભારતના માનસિક આરોગ્યસંભાળ અને સુખાકારીને આગળ વધારવું

SM/DK/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964@gmail.com