पत्र सूचना कार्यालय

પરિચય

આર્ટિફિશયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ભારતની વિકાસ યાત્રાનું એક મુખ્ય આધારસ્તંભ બની ગયું છે.તે સુશાસનને મજબૂત કરી રહ્યું છે, જાહેર સેવા વિતરણમાં સુધારો કરી રહ્યું છે, અને એવા ઉકેલોને સક્ષમ કરી રહ્યું છે જે મોટા પાયે નાગરિકો સુધી પહોંચી શકે.માનવ પ્રગતિ હંમેશા ટેકનોલોજી દ્વારા આકાર પામી છે. વીજળી રોજિંદા જીવન અને કાર્યમાં પરિવર્તન લાવી. કમ્પ્યુટર્સે માહિતીની પ્રક્રિયા કરવાની પદ્ધતિમાં પરિવર્તન લાવ્યું. ઇન્ટરનેટે દેશોની સરહદો ઓળંગીને લોકો અને સિસ્ટમ્સ વચ્ચે જોડાણ સ્થાપિત કર્યું, અને મોબાઈલ ફોને ટેકનોલોજીને સીધી નાગરિકોના હાથમાં પહોંચાડી. આ પાયા પર આર્ટિફિશયલ ઇન્ટેલિજન્સ વિકસ્યું અને હવે માનવીઓ સાથે મળીને કૃષિ, આરોગ્ય સંભાળ, શિક્ષણ, ઉત્પાદન, આબોહવા પરિવર્તનનો સામનો અને સુશાસન જેવા ક્ષેત્રોમાં પરિવર્તન લાવવા માટે કામ કરે છે. ભારત માટે, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનું લોકશાહીકરણ અત્યંત આવશ્યક છે, જેથી તેના લાભો સર્વ સામાન્ય લોકો સુધી પહોંચે અને વિકસિત ભારત 2047ની દ્રષ્ટિ સાથે સુસંગત રહે.

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ના લોકશાહીકરણનો આધાર કમ્પ્યુટિંગ ક્ષમતા, ડેટા ભંડાર અને મોડેલ ઇકોસિસ્ટમ્સની સમાન પહોંચ પર રહેલો છે, જે ડિજિટલ અર્થતંત્રમાં કોણ અસરકારક રીતે નવીનતા લાવી શકે છે, સ્પર્ધા કરી શકે છે અને શાસન કરી શકે છે તે વધુને વધુ નક્કી કરે છે. ભારતનો વિકાસ-કેન્દ્રિત અભિગમ તેની આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ વ્યૂહરચનાના કેન્દ્રમાં લોકશાહીકરણને સ્થાન આપે છે, જે સમગ્ર પ્રદેશોમાં સ્ટાર્ટઅપ્સ, સંશોધકો, જાહેર સંસ્થાઓ અને નવીનતા લાવનારાઓ દ્વારા ભાગીદારી સક્ષમ કરે છે.

આ દ્રષ્ટિને વિસ્તૃત કરતા, ઇન્ડિયા એઆઈ ઇમ્પેક્ટ સમિટ 2026, 16 થી 20 ફેબ્રુઆરી 2026 દરમિયાન નવી દિલ્હીના ભારત મંડપમ ખાતે યોજાશે. દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં યોજાનાર પ્રથમ વૈશ્વિક AI શિખર સંમેલન તરીકે, તે સર્વસમાવેશક વિકાસ, સુશાસન અને ટકાઉ વિકાસ માટે AI ની પરિવર્તનકારી સંભવિતતાને પ્રદર્શિત કરવા અને તેના પર વિચારણા કરવા વૈશ્વિક નેતાઓ, નીતિ નિર્માતાઓ, ટેકનોલોજી કંપનીઓ, સંશોધકો અને નિષ્ણાતોને એકસાથે લાવશે.

AIનું લોકશાહીકરણ શું છે?

આર્ટિફિશયલ ઇન્ટેલિજન્સના લોકશાહીકરણનો અર્થ તેને વપરાશકર્તાઓના વ્યાપક અને વૈવિધ્યસભર સમુદાય માટે સુલભ, સસ્તું અને વાપરી શકાય તેવું બનાવવાનો છે. તે તૈયાર એપ્લિકેશન્સના પ્રવેશથી આગળ વધે છે. આમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ના મૂળભૂત ઘટકોનો સમાવેશ થાય છે, જેમ કે ગણતરી શક્તિ, ડેટાસેટ્સ અને મોડેલ ઇકોસિસ્ટમ્સ.જેમ જેમ આ સંસાધનો મોટા પાયે ઉપલબ્ધ થઈ રહ્યા છે, વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓ AI વડે તેઓ જે કંઈ પ્રાપ્ત કરી શકે છે તેનો વ્યાપ વધારી રહી છે.

લોકશાહીકરણનો અર્થ આર્થિક તકોનું વિસ્તરણ પણ છે. આ વૃદ્ધિ ભારતના શ્રમ બજારમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે, જ્યાં 6 મિલિયનથી વધુ વ્યક્તિઓ ટેકનોલોજી અને AI ક્ષેત્રોમાં કામ કરી રહ્યા છે. ઓક્ટોબર 2025માં નીતિ આયોગનો રિપોર્ટ "એઆઈ ફોર ઇન્ક્લુઝિવ સોશિયટલ ડેવલપમેન્ટ" પ્રકાશિત થયો હતો. આ રિપોર્ટ ભારતના 490 મિલિયન અનૌપચારિક કામદારોને સશક્ત બનાવવા માટે એઆઈની ક્ષમતા પર ભાર મૂકે છે. તે સેવાઓની પહોંચ વધારીને આ કરે છે. તે બજારો અને નાણાકીય પ્રણાલીઓની પહોંચને પણ વિસ્તૃત કરે છે. આ અભિગમ ભારતની સ્થાપિત ડિજિટલ ફિલસૂફી પર આધારિત છે. યુપીઆઈ એ ડિજિટલ ચૂકવણીને સુલભ અને સર્વસમાવેશક બનાવી. આધાર સક્ષમ ડિજિટલ ઓળખ વસ્તી સ્તરે. સ્વદેશી 4G અને 5G સ્ટેક્સે તકનીકી આત્મનિર્ભરતા મજબૂત કરી. AI હવે એ જ માર્ગે આગળ વધી રહી છે, મુક્તતા, પરવડે તેવી ક્ષમતા અને સરળ પહોંચ નવીનતાને માર્ગદર્શન આપી રહી છે, જેથી પ્રગતિ સમગ્ર સમાજનું ઉત્થાન કરી શકે.

લોક કલ્યાણ હેતુ AIની એપ્લિકેશન્સનું સર્વસુલભીકરણ

મોટા પાયે લોકો સુધી પહોંચે ત્યારે જ AI મૂલ્યનું સર્જન કરે છે. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ રોજિંદા જીવન અને જાહેર સેવાઓમાં સુધારણા લાવે તે હેતુથી, ભારતનો અભિગમ તમામ ક્ષેત્રોમાં તેના વ્યવહારિક અમલીકરણ પર ભાર મૂકે છે. જેમ ઇન્ટરનેટ અને મોબાઇલ ફોનના વ્યાપક ઉપયોગથી સમાજમાં પરિવર્તન આવ્યું, તેમ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) હવે તે જ માર્ગે આગળ વધી રહ્યું છે. ઉપયોગમાં સરળ અને સર્વવ્યાપી રીતે સુલભ એપ્લિકેશનને પ્રાધાન્ય આપીને, ભારત આર્ટિફિશયલ ઇન્ટેલિજન્સ સમાવેશી અને માપી શકાય તેવી જાહેર અસર પહોંચાડે તેની ખાતરી કરી રહ્યું છે.

મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં, AI એપ્લિકેશન્સ પહેલેથી જ નોંધપાત્ર પરિવર્તન લાવી રહી છે. ખેતી ક્ષેત્રે, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ હવામાનની આગાહી કરીને, જીવાતનો ખતરો ઓળખીને, અને સિંચાઈ તથા વાવણીના નિર્ણયોમાં માર્ગદર્શન આપીને ખેડૂતોને મદદ કરે છે. કિસાન ઈ મિત્ર જેવા પ્લેટફોર્મ સરકારી યોજનાઓ સુધી ખેડૂતોની પહોંચ સરળ બનાવે છે, જ્યારે રાષ્ટ્રીય જીવાત દેખરેખ પ્રણાલી અને પાક આરોગ્ય નિરીક્ષણ પાકને સુરક્ષિત રાખવા અને ખેડૂતોની આવક સુરક્ષામાં સુધારો કરવા માટે ઉપગ્રહ અને હવામાન ડેટાનો ઉપયોગ કરે છે. આરોગ્યસંભાળમાં, AI રોગનું વહેલું નિદાન શક્ય બનાવે છે, તબીબી છબીઓનું વિશ્લેષણ કરવામાં મદદ કરે છે અને ટેલિમેડિસિન સેવાઓને મજબૂત બનાવે છે, જેનાથી ગ્રામીણ દર્દીઓ નિષ્ણાતો સાથે જોડાઈ શકે છે અને સંભાળની ગુણવત્તા અને પહોંચ સુધરે છે.

એઆઈ આપત્તિ વ્યવસ્થાપનની સજ્જતાને પણ મજબૂત કરી રહ્યું છે. ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD) વરસાદ, ધુમ્મસ અને અતિશય હવામાનની આગાહી કરવા માટે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) નો ઉપયોગ કરે છે, જ્યારે એડવાન્સ્ડ ડ્વોરાક ટેકનિક જેવા સાધનો ચક્રવાતની તીવ્રતાના આકારણીને ટેકો આપે છે અને મૌસમજીપીટીને વાસ્તવિક સમયની સલાહ આપવા માટે વિકસાવવામાં આવી રહી છે. આ વ્યાપક ઉપયોગ ભારતના નવીનતાના ક્ષેત્રમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે. જાન્યુઆરી 2026 સુધીમાં, ભારત વિશ્વભરમાં ટોચના ત્રણ સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમમાં સ્થાન મેળવશે, જેમાં 200,000થી વધુ સ્ટાર્ટઅપ્સ છે. આ સ્ટાર્ટઅપ્સ પૈકી લગભગ 90 ટકા કોઈક સ્વરૂપમાં AI-સંચાલિત હોવાનો અંદાજ છે, જે દેશભરમાં નવીનતા અને સમસ્યા નિવારણમાં AI કેટલી ઊંડાણપૂર્વક સંકલિત થયું છે તે દર્શાવે છે.

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને લોક-સુલભ બનાવવું

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સના લોકશાહીકરણ માટે, એ સુનિશ્ચિત કરવું આવશ્યક છે કે તેને કાર્યરત કરતું પાયાનું માળખું ખુલ્લું, સસ્તું અને વ્યાપકપણે સુલભ હોય. ભારતનો આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ પ્રત્યેનો અભિગમ તેના સંપૂર્ણ AI માળખા દ્વારા સંચાલિત છે, જે એપ્લિકેશન્સ, મોડેલ્સ, કમ્પ્યુટિંગ ક્ષમતા, માળખાકીય સુવિધાઓ અને ઊર્જાને આવરી લે છે અને આ સ્તરોને પરસ્પર જોડાયેલી રાષ્ટ્રીય ક્ષમતાઓ તરીકે ગણે છે. માર્ચ 2024 માં મંજૂર કરાયેલ, ઇન્ડિયાAI મિશનનો પાંચ વર્ષમાં ₹10,371.92 કરોડનો નાણાકીય ખર્ચ છે. આ મિશનનો ઉદ્દેશ્ય આ અભિગમ માટે પાયો નાખવાનો છે. તે ઍક્સેસને વિસ્તૃત કરવા, ડેટા ઉપલબ્ધતાને મજબૂત બનાવવા અને જાહેર હિત માટે AIના જવાબદાર ઉપયોગને સક્ષમ બનાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

માહિતી સમૂહો અને મૉડલની પહોંચ

ઉચ્ચ-ગુણવત્તાવાળા ડેટાસેટ્સ અને ફરીથી વાપરી શકાય તેવા મોડેલ્સ AIના લોકશાહીકરણનું એક મુખ્ય ચાલક બળ છે. રાષ્ટ્રીય પ્લેટફોર્મ ડેવલપર્સને પાયામાંથી કંઈક નવું ઊભું કરવાને બદલે ઉપયોગ માટે તૈયાર ડેટા અને મોડેલ સંસાધનો સાથે કાર્ય કરવા સક્ષમ બનાવી રહ્યા છે. આ પ્રયાસને AIKosh નામનું, AI ડેટાસેટ્સ અને મોડેલ્સ માટેનું રાષ્ટ્રીય પ્લેટફોર્મ સમર્થન આપી રહ્યું છે. આ સરકારી અને બિન-સરકારી સ્ત્રોતોમાંથી ડેટાસેટ્સ એકત્રિત કરે છે અને તેમને વિવિધ ક્ષેત્રોમાં ઉપલબ્ધ કરાવે છે.વહેંચાયેલી આ સુવિધા નવીનતાને વધુ ઝડપથી આગળ વધારવામાં અને વપરાશકર્તાઓના વિશાળ સમુદાય સુધી પહોંચવામાં મદદરૂપ થાય છે.

ડેટા એક્સેસની સાથે, ભારત ભારતીય ડેટા અને ભાષાઓ પર તાલીમ પામેલા તેના પોતાના મોટા મલ્ટિમોડલ AI મોડલ્સનો વિકાસ કરી રહ્યું છે. આ અભિગમ તકનીકી આત્મનિર્ભરતાને મજબૂત બનાવે છે, જ્યારે મોટા પાયે સ્થાનિક જરૂરિયાતો સાથે સુસંગતતા સુનિશ્ચિત કરે છે. ઇન્ડિયાAI મિશનના ભાગ રૂપે, 500થી વધુ દરખાસ્તો સબમિટ કરવામાં આવી હતી, અને શરૂઆતના બે તબક્કા દરમિયાન 12 સ્ટાર્ટઅપ્સની પસંદગી કરવામાં આવી હતી.આમાં Sarvam AI, Soket AI, Gnani AI, Avaatar AI, IIT Bombay દ્વારા સંચાલિત BharatGen, Zenteiq, Gen Loop, Inrellihealth, Shodh AI, Fractal Analytics અને Tech Mahindra Maker Labનો સમાવેશ થાય છે.

કોમ્પ્યુટિંગની સુલભતા

કોમ્પ્યુટિંગ પાવરની મર્યાદિત સુલભતાએ ઐતિહાસિક રીતે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ના વિકાસને થોડી મોટી સંસ્થાઓ સુધી મર્યાદિત કર્યો હતો. આ અવરોધને સબસિડીવાળા અને વહેંચાયેલા કમ્પ્યુટ સંસાધનો દ્વારા સંબોધવામાં આવી રહ્યો છે. ઇન્ડિયાએઆઈ મિશનના ભાગ રૂપે, 38,000 થી વધુ અદ્યતન GPUs ₹65 પ્રતિ કલાકના દરે ઉપયોગ માટે ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવ્યા છે, જે વિશ્વભરમાં સરેરાશ કિંમતના લગભગ એક તૃતીયાંશ છે. વધુમાં, અદ્યતન AI પ્રોસેસિંગ ક્ષમતાઓની ઍક્સેસ વધારવા માટે 1,050 TPU ઉમેરવામાં આવ્યા છે.

રાષ્ટ્રીય સુપરકમ્પ્યુટિંગ મિશન દ્વારા ઉચ્ચ-પ્રદર્શન કમ્પ્યુટિંગને પણ સુલભ બનાવવામાં આવી રહ્યું છે. IIT, IISER અને વિવિધ સંશોધન સંસ્થાઓમાં 40 થી વધુ પેટાફ્લોપ્સ કમ્પ્યુટિંગ પાવર લાગુ કરવામાં આવ્યા છે. PARAM સિદ્ધિ-AI અને AIRAWAT જેવી પ્રણાલીઓ ભાષા પ્રક્રિયા, હવામાનની આગાહી અને દવા શોધ સહિતના કાર્યક્રમો માટે વહેંચાયેલા ઉપયોગને સમર્થન આપે છે.

સેમિકન્ડક્ટર ચિપ્સ અને સેમિકન્ડક્ટર ક્ષમતાઓની પ્રાપ્યતા

કમ્પ્યુટિંગ ક્ષમતાનું લાંબા ગાળાનું લોકશાહીકરણ સ્થાનિક ચિપ ઉત્પાદનની ક્ષમતાઓ પર આધાર રાખે છે.આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ના કાર્યભારને સહાય કરવા અને બાહ્ય પુરવઠા શૃંખલા પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે ભારત તેના સેમિકન્ડક્ટર ઇકોસિસ્ટમને સુદ્રઢ બનાવી રહ્યું છે. ઇન્ડિયા સેમિકન્ડક્ટર મિશન, જેનું બજેટ ₹76,000 કરોડ છે, તેનો ઉદ્દેશ્ય ઉત્પાદન, ડિઝાઇન અને પ્રતિભાના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં, કુલ 10 પ્રોજેક્ટ્સને અધિકૃત કરવામાં આવ્યા હતા, જેનાથી છ રાજ્યોમાં આશરે ₹1.60 લાખ કરોડનું સંયુક્ત રોકાણ આકર્ષાયું હતું. ભારતનું સેમિકન્ડક્ટર બજાર 2030 સુધીમાં $100 બિલિયનથી $110 બિલિયન સુધી વધવાની ધારણા છે, જે આ મહત્વપૂર્ણ ઉદ્યોગમાં નોંધપાત્ર વિસ્તરણને દર્શાવે છે.

કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 માં ઇન્ડિયા સેમિકન્ડક્ટર મિશન 2.0 ની જાહેરાત સાથે આ દિશામાં વધુ એક કદમ આગળ વધ્યું. નાણાકીય વર્ષ 2026-27 માટે ₹1,000 કરોડની ફાળવણી સ્થાપિત કરવામાં આવી છે, જેમાં ઉદ્યોગ દ્વારા સંચાલિત સંશોધન અને તાલીમ કેન્દ્રોના વિકાસ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.આ તબક્કાનો ઉદ્દેશ્ય ટેકનોલોજીના વિકાસને વધુ સુદ્રઢ બનાવવાનો અને ભવિષ્ય માટે તૈયાર કુશળ કાર્યબળનું નિર્માણ કરવાનો છે, જે ભારતમાં સુલભ અને સ્થિતિસ્થાપક AI કોમ્પ્યુટિંગ માટે લાંબા ગાળાના પાયાને મજબૂત બનાવશે.

ડેટા સેન્ટર સુધી પહોંચ અને જોડાણ

વિસ્તરી શકે તેવા ડેટા સેન્ટર્સ અને ભરોસાપાત્ર જોડાણ AI ના વ્યાપક અમલીકરણ માટે અનિવાર્ય છે. પાંચમી પેઢીની (5G) મોબાઇલ સેવાઓ હવે 99.9 ટકા જિલ્લાઓમાં ઉપલબ્ધ છે, જે 85 ટકા વસ્તીને આવરી લે છે. ઓક્ટોબર 2025 સુધીમાં, દેશભરમાં કુલ 508,000 5G બેઝ ટ્રાન્સસીવર સ્ટેશનો સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા હતા.

ડિજિટલાઇઝેશન, ક્લાઉડ અપનાવવા અને AIના સરકાર અને ઉદ્યોગમાં વધતા ઉપયોગને કારણે ભારતનું ડેટા સેન્ટર ઈકોસિસ્ટમ ઝડપથી વિસ્તરી રહ્યું છે. ક્લાઉડ ડેટા સેન્ટર્સની વર્તમાન ક્ષમતા લગભગ 1,280 મેગાવોટ છે, જે બેંકિંગ, ઊર્જા અને જાહેર માળખાકીય સુવિધાઓ સહિતના આવશ્યક ઉદ્યોગોને સેવા આપે છે. આ ક્ષમતા 2030 સુધીમાં ચારથી પાંચ ગણી વધવાનો અંદાજ છે.

મોબાઈલ કવરેજમાં વધારો અને ડેટા સેન્ટરની વ્યવસ્થાના વિસ્તરણથી દૂરના વિસ્તારોમાં પણ સામાન્ય નાગરિક આ ડેટા સેન્ટરો દ્વારા આધારભૂત સિસ્ટમો અને એપ્લિકેશનોનો ઉપયોગ કરી શકશે અને આવા કેન્દ્રોના નિર્માણમાં પણ ફાળો આપી શકશે.

ભારત વિશ્વના ડેટાના લગભગ 20 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે, છતાં તેની ડેટા સેન્ટર ક્ષમતા વિશ્વભરની કુલ ક્ષમતાના માત્ર ત્રણ ટકા છે. મુંબઈ અને નવી મુંબઈ સૌથી મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્રો છે, જે 25 ટકાથી વધુ સક્રિય ક્ષમતા ધરાવે છે, જે સબસી કેબલ્સના ગાઢ નેટવર્ક અને ફાયદાકારક નિયમો દ્વારા મજબૂત બને છે. બેંગલુરુ અને હૈદરાબાદ દરેક દેશની કુલ ક્ષમતાનો આશરે 22 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. ચેન્નઈનો હિસ્સો આશરે 13 ટકા છે, જ્યારે દિલ્હી એનસીઆર વિસ્તાર 14 ટકા સાથે નજીકથી આવે છે. પુણે અને કોલકાતા અનુક્રમે છ ટકા અને ત્રણ ટકાનો વધારો કરે છે. ભારતમાં ડેટા સેન્ટરનો વ્યાપ વિવિધ પ્રદેશોમાં સતત વિસ્તરી રહ્યો છે.

વિશ્વસનીય અને ટકાઉ ઊર્જાની પહોંચ

વિશ્વસનીય ઊર્જા પુરવઠો તમામ AIના માળખાનો પાયો છે.આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ ડેટા સેન્ટર્સ ઊર્જા-સઘન છે, જેને કારણે ટકાઉપણું અને સ્થિરતા આવશ્યક બની જાય છે. ભારતનો સ્વચ્છ ઊર્જા સંક્રમણ આ જરૂરિયાતને સમર્થન આપે છે. જૂન 2025 માં, ભારતે તેની કુલ સ્થાપિત વીજળી ક્ષમતાના 50 ટકા બિન-અશ્મિભૂત ઇંધણ સ્ત્રોતોમાંથી પ્રાપ્ત કરી, જે પેરિસ કરાર દ્વારા નિર્ધારિત 2030 ના લક્ષ્યને પાંચ વર્ષ વટાવી ગયું. નવેમ્બર 2025 સુધીમાં, નવીનીકરણીય ઊર્જાની ક્ષમતા 253.96 GW સુધી પહોંચી ગઈ હતી, જે નવેમ્બર 2024 થી 23 ટકાથી વધુ વૃદ્ધિ દર્શાવે છે. 2025 માં, ભારતે નવીનીકરણીય ઉર્જા ક્ષમતામાં 44.5 GW નો ઐતિહાસિક વધારો હાંસલ કર્યો.

પરમાણુ ઊર્જા સ્થિર અને સતત વીજળી પ્રદાન કરીને પણ મહત્વનું યોગદાન આપે છે. સસ્ટેનેબલ હાર્નેસિંગ એન્ડ એડવાન્સમેન્ટ ઓફ ન્યુક્લિયર એનર્જી ફોર ટ્રાન્સફોર્મિંગ ઈન્ડિયા (SHANTI) એક્ટ 2025 નો ઉદ્દેશ્ય પરમાણુ ક્ષેત્રને આધુનિક બનાવવાનો છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય જાહેર ખાનગી ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપવાનો પણ છે. વધુમાં, તે વિદેશી રોકાણને સક્ષમ બનાવવાનો પ્રયાસ કરે છે. ભારતની હાલની પરમાણુ ઉર્જા ક્ષમતા 8.78 GW છે, અને આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારો સાથે મળીને ઘરેલુ 700 MW અને 1000 MW રિએક્ટરના વિકાસને કારણે તે 2031-32 સુધીમાં વધીને 22.38 GW થવાની ધારણા છે.

ડેટા, કમ્પ્યુટ, ચિપ્સ, કનેક્ટિવિટી અને ઊર્જાની પહોંચ વિસ્તારીને, ભારત દેશભરના સંશોધકો અને સંસ્થાઓને AIની ક્ષમતાઓ ઉપલબ્ધ થાય તેની ખાતરી કરી રહ્યું છે.

AIના લોકશાહીકરણ માટે નિયમનકારી અને નીતિ વિષયક વાતાવરણ

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને સર્વસુલભ બનાવવા માટે એક સહાયક નિયમનકારી અને નીતિ વિષયક માળખું અત્યંત આવશ્યક છે. ભારતે વિશ્વસનીય ડિજિટલ માળખાં બનાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે, જે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) સુધી પહોંચ સક્ષમ કરે છે, સાથે સુરક્ષા, પોષણક્ષમતા અને જાહેર જવાબદારી પણ સુનિશ્ચિત કરે છે.

• સરકારી ક્લાઉડ અને ડિજિટલ માળખાકીય સુવિધાઓ: ડિજિટલ ઇન્ડિયા પહેલ હેઠળ ભારત સરકારની ક્લાઉડ જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે મેઘરાજ તરીકે જાણીતું જીઆઈ ક્લાઉડ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું હતું. MeitYના સમર્થનથી, ઇ-ગવર્નન્સ સેવાઓ પૂરી પાડવા માટે તે સુરક્ષિત, માપનીય અને સ્થિતિસ્થાપક ક્લાઉડ સેવાઓ પૂરી પાડે છે. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અપનાવવામાં વપરાશ આધારિત પહોંચ, તાત્કાલિક જમાવટ અને માંગ અનુસાર જોગવાઈ જેવી સુવિધાઓ ખર્ચ અને તકનીકી અવરોધોને ઘટાડે છે. નેશનલ ઇન્ફોર્મેટિક્સ સેન્ટર સરકારમાં આ સેવાઓ પ્રદાન કરે છે. ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં, 2,170 મંત્રાલયો અને વિભાગોએ મેઘરાજ પર એપ્લિકેશનો હોસ્ટ કરી છે. આનાથી જાહેર સેવાઓમાં AI નો વ્યાપક ઉપયોગ શક્ય બને છે.
• ભારતનું માહિતી શાસન માળખું પારદર્શિતા અને સુરક્ષા વચ્ચે સંતુલન જાળવે છે. રાષ્ટ્રીય ડેટા શેરિંગ અને ઍક્સેસિબિલિટી નીતિ 2012ના ભાગ રૂપે 2017માં સ્થાપિત ગવર્નમેન્ટ ઓપન ડેટા લાઇસન્સ ઇન્ડિયા, બિન-સંવેદનશીલ જાહેર માહિતીના પુનઃઉપયોગની મંજૂરી આપે છે. data.gov.in પર પ્રકાશિત સરકારી માહિતી સમૂહોનો ઉપયોગ કરીને ડેવલપર્સ અને સંશોધકોને AI ઉકેલો બનાવવાની મંજૂરી આપીને આ માળખું નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપે છે. આ સાથે, ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન એક્ટ 2023 વ્યક્તિગત ડેટા સંબંધિત સુરક્ષાને વધારે છે. તે આવા ડેટાનું સંચાલન કરતી તમામ સંસ્થાઓ માટે સ્પષ્ટ પાલન આવશ્યકતાઓ નક્કી કરે છે, જેનાથી વિશ્વાસ અને જવાબદારીનું નિર્માણ થાય છે.

આ સંયુક્ત પગલાં ડેટા સુધીની પહોંચ વિસ્તારે છે અને નાગરિક અધિકારોનું રક્ષણ જાળવી રાખે છે, જેના પરિણામે એઆઈ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના સુચારુ વિકાસ માટે સ્થિર વાતાવરણ ઊભું થાય છે.

શિક્ષણ, કૌશલ્ય વિકાસ અને AI સાક્ષરતા

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સના લોકશાહીકરણનો આધાર ટેકનોલોજી પર જેટલો છે, તેટલો જ લોકો પર પણ છે. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ની સાચી સમજ કેળવાય, જવાબદારીપૂર્વક તેનો ઉપયોગ થાય અને વાસ્તવિક સમસ્યાઓના નિરાકરણ માટે તેને અસરકારક રીતે લાગુ કરી શકાય તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે કુશળ અને જાણકાર માનવબળનું નિર્માણ અત્યંત આવશ્યક છે. શાળા શિક્ષણથી લઈને અદ્યતન સંશોધન સુધીના દરેક તબક્કે શિક્ષણ માટે માર્ગો બનાવવાનો ભારતનો અભિગમ છે. આ સાથે, તે એ પણ સુનિશ્ચિત કરે છે કે શિક્ષણની આ તકો માત્ર મુખ્ય શહેરી કેન્દ્રો સુધી મર્યાદિત ન રહેતાં અન્ય વિસ્તારો સુધી પણ વિસ્તરે.

• સંશોધન-આધારિત નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે, સરકારે આરોગ્યસંભાળ, કૃષિ અને ટકાઉ શહેરો જેવા અગ્રતાના ક્ષેત્રોમાં ઉત્કૃષ્ટતા કેન્દ્રો (CoEs) ની સ્થાપના કરી છે. કેન્દ્રીય બજેટ 2025 માં શિક્ષણ માટે ચોથા શ્રેષ્ઠતા કેન્દ્રની સ્થાપનાનું અનાવરણ કરવામાં આવ્યું હતું. આ કેન્દ્રો સહયોગી મંચ તરીકે કાર્ય કરે છે જ્યાં શિક્ષણવિદો, ઉદ્યોગ અને સરકારી સંસ્થાઓ સાથે મળીને માપનીય અને તૈનાત કરી શકાય તેવા AI સોલ્યુશન્સ વિકસાવવા કામ કરે છે.આ ઉપરાંત, યુવાનોને ઉદ્યોગ-સંબંધિત આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ કૌશલ્યોથી સજ્જ કરવા તેમજ ભવિષ્ય માટે તૈયાર કાર્યબળના નિર્માણને ટેકો આપવા માટે પાંચ રાષ્ટ્રીય કૌશલ્ય શ્રેષ્ઠતા કેન્દ્રો સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે.
• સ્કિલિંગ ફોર એઆઈ રેડીનેસ (SOAR) જુલાઈ 2025 માં શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. કૌશલ્ય વિકાસ અને ઉદ્યોગસાહસિકતા મંત્રાલયે આ પહેલ રજૂ કરી હતી. તે શાળાના વિદ્યાર્થીઓ માટે એક રાષ્ટ્રીય પહેલ છે. આ કાર્યક્રમ ધોરણ 6 થી ધોરણ 12 ના વિદ્યાર્થીઓને લક્ષ્ય બનાવે છે. તે શિક્ષકો પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. આ કાર્યક્રમ શીખનારાઓને વધતા ડિજિટલ વિશ્વ માટે તૈયાર કરે છે. આ કાર્યક્રમમાં વિદ્યાર્થીઓ માટે રચાયેલ ત્રણ ચોક્કસ 15-કલાકના મોડ્યુલ અને શિક્ષકો માટે રચાયેલ 45-કલાકનું મોડ્યુલ છે, જે AI ના નૈતિક ઉપયોગ અને મશીન લર્નિંગ જેવા પાયાના વિચારો પર ભાર મૂકે છે.
• વ્યાવસાયિક અને ટેકનિકલ તાલીમ મહત્વપૂર્ણ છે. કારીગર તાલીમ યોજના હેઠળ, તાલીમ આપવામાં આવી રહી છે. નવા યુગના 31 અભ્યાસક્રમો છે. આ અભ્યાસક્રમોમાં AI, ઔદ્યોગિક રોબોટિક્સ અને આબોહવા-અનુકૂળ તકનીકોનો સમાવેશ થાય છે. આ કાર્યક્રમો ઔદ્યોગિક તાલીમ સંસ્થાઓ (ITI) અને રાષ્ટ્રીય કૌશલ્ય તાલીમ સંસ્થાઓના દેશવ્યાપી નેટવર્ક દ્વારા અમલમાં મૂકવામાં આવે છે, જે દેશભરના યુવાનોના કૌશલ્ય વિકાસ અને ઉન્નતીકરણ બંનેને ટેકો આપે છે.
• YUVAi દ્વારા યુવા જોડાણ. MeitY હેઠળ રાષ્ટ્રીય ઈ-ગવર્નન્સ વિભાગ YUVAi અમલમાં મૂકી રહ્યું છે. આ કાર્યક્રમ નવેમ્બર 2022 માં શરૂ કરાયેલ એક રાષ્ટ્રીય પહેલ છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય ધોરણ 8 થી 12 ના વિદ્યાર્થીઓને AI અને સામાજિક કૌશલ્યોથી સજ્જ કરવાનો છે. આ કાર્યક્રમ સમાવિષ્ટ રીતે આ કરવા માટે રચાયેલ છે. આ કાર્યક્રમ શીખનારાઓને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) નો ઉપયોગ આઠ વિષયક ક્ષેત્રોમાં કરવા સક્ષમ બનાવે છે, જેમાં કૃષિ, આરોગ્ય, શિક્ષણ, પર્યાવરણ, પરિવહન, ગ્રામીણ વિકાસ, સ્માર્ટ સિટીઝ અને કાયદો અને ન્યાયનો સમાવેશ થાય છે.
• સરકારમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ક્ષમતાને મજબૂત કરવા માટે, જાહેર અધિકારીઓ માટે એક AI યોગ્યતા માળખું રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. આ રૂપરેખા અધિકારીઓને આવશ્યક AI કૌશલ્યો પ્રાપ્ત કરવામાં અને નીતિ નિર્ધારણ તથા શાસનમાં તેનો ઉપયોગ કરવામાં મદદ કરવા માટે સંરચિત તાલીમ પૂરી પાડે છે.
• ઈન્ડિયાએઆઈ મિશન હેઠળ ઉચ્ચ શિક્ષણ અને સંશોધન સહાય: ઈન્ડિયાએઆઈ મિશન ફેલોશિપ અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર દ્વારા અદ્યતન શિક્ષણ અને સંશોધનને ટેકો આપી રહ્યું છે. 500 પીએચ.ડી. વિદ્વાનો, 5000 અનુસ્નાતક વિદ્યાર્થીઓ અને 8000 સ્નાતક વિદ્યાર્થીઓને આધાર પૂરો પાડવામાં આવી રહ્યો છે. જુલાઈ 2025 સુધીમાં, બસોથી વધુ વિદ્યાર્થીઓને ફેલોશિપ આપવામાં આવી હતી, અને 73 સંસ્થાઓએ પીએચડી ઉમેદવારોનો સમાવેશ કરવાનું શરૂ કર્યું હતું. ડેટા અને એઆઈ પ્રયોગશાળાઓ ટાયર ટુ અને ટાયર થ્રી શહેરોમાં સ્થાપિત કરવામાં આવી રહી છે. NIELIT અને ઉદ્યોગ સહયોગીઓ સાથે ભાગીદારીમાં કુલ 31 પ્રયોગશાળાઓ સ્થાપિત કરવામાં આવી છે, અને રાજ્યોએ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો સાથે મળીને વધુ પ્રયોગશાળાઓ બનાવવા માટે 174 ITI અને પોલિટેકનિક આગળ ધપાવ્યા છે.

આ તમામ પહેલો મળીને AI સાક્ષરતાને સુદૃઢ કરી રહી છે, કૌશલ્ય વિકાસને વેગ આપી રહી છે અને AI ઇકોસિસ્ટમમાં સર્વસમાવેશી અને ટકાઉ વિકાસને ટેકો આપવા માટે પ્રતિભાશાળી માનવબળનો પ્રવાહ ઊભો કરી રહી છે.

AI સંસાધનોને સર્વસુલભ બનાવવા માટે વૈશ્વિક સહયોગ

ઘણા દેશો, ખાસ કરીને ગ્લોબલ સાઉથના, માટે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનું લોકશાહીકરણ ડેટા, કમ્પ્યુટિંગ શક્તિ અને ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર જેવા પાયાના સંસાધનોની ન્યાયી અને પોસાય તેવી પહોંચ પર આધાર રાખે છે. આ પડકારનો સામનો કરવા માટે સંકલિત વૈશ્વિક સહયોગ આવશ્યક છે. ભારત-AI ઇમ્પેક્ટ સમિટ 2026 સામૂહિક જોડાણ માટે એક મંચ પૂરો પાડે છે, જે પંદરથી વીસ સરકારના વડાઓ, પચાસથી વધુ આંતરરાષ્ટ્રીય મંત્રીઓ અને સોથી વધુ વૈશ્વિક અને ભારતીય CXOને એકસાથે લાવે છે. તેની ચર્ચાઓ ચક્ર, એટલે કે કાર્યકારી જૂથો મારફત યોજાય છે, જે સાત પરસ્પર જોડાયેલા વિષયક ક્ષેત્રોની આસપાસ રચાયેલા છે. આ પૈકી, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) સંસાધનોના લોકશાહીકરણ માટેનો કાર્યકારી સમૂહ એક મુખ્ય પહેલ તરીકે અલગ તરી આવે છે. ભારત, ઇજિપ્ત અને કેન્યાના સહ-અધ્યક્ષપદ હેઠળ, તે સમાન પહોંચ, સહયોગ અને ક્ષમતા નિર્માણ દ્વારા વધુ સમાવેશી અને સંતુલિત વૈશ્વિક AI ઇકોસિસ્ટમને આગળ વધારવા દેશો અને હિતધારકોને એકસાથે લાવે છે.

કાર્યકારી જૂથ એ સુનિશ્ચિત કરવા માંગે છે કે આવશ્યક આર્ટિફિશયલ ઇન્ટેલિજન્સના સંસાધનો સુલભ અને આર્થિક રીતે પોષાય તેવા હોય, જેથી તમામ રાષ્ટ્રો તેમની રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતાઓ અનુસાર AIના વિકાસ અને ઉપયોગમાં અર્થપૂર્ણ રીતે ભાગ લઈ શકે.

કાર્યકારી જૂથના ઉદ્દેશ્યો:

• AI સંસાધનોને વૈશ્વિક જાહેર ચીજવસ્તુઓ તરીકે સુલભ અને પરવડે તેવા બનાવવા પ્રોત્સાહન આપો.
• વિતરિત AI માળખાનું નિર્માણ કરવા અને ખુલ્લા નવપ્રવર્તનને પ્રોત્સાહન આપવા આંતરરાષ્ટ્રીય સહકારને સુવિધા આપો.
• સ્થાનિક AI ઇકોસિસ્ટમને સુદૃઢ બનાવવા માટે ક્ષમતા નિર્માણ અને જ્ઞાન આદાનપ્રદાનને ટેકો આપો.

AI સંસાધનોના લોકશાહીકરણ કાર્યકારી જૂથ સમાન પહોંચ, સહકાર અને ક્ષમતા નિર્માણને પ્રોત્સાહન આપીને એક એવા ભવિષ્યનું સમર્થન કરે છે જ્યાં બધા દેશો AIનો એવી રીતે ઉપયોગ કરી શકે કે જે સર્વસમાવેશક વૃદ્ધિ અને ટકાઉ વિકાસને આગળ ધપાવે.

નિષ્કર્ષ

AI ના લોકશાહીકરણ પ્રત્યે ભારતનો અભિગમ દર્શાવે છે કે કદ, સર્વસમાવેશકતા અને નવીનતા એકસાથે પ્રગતિ કરી શકે છે. AIના ફાયદા ખેડૂતો, વિદ્યાર્થીઓ, સંશોધકો, સ્ટાર્ટઅપ્સ અને જાહેર સંસ્થાઓ સુધી સમાન રીતે પહોંચે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે, સસ્તું, ખુલ્લું અને વિશ્વાસપાત્ર AI પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે. જ્યારે ભારત ઇન્ડિયા-AI ઇમ્પેક્ટ સમિટ 2026નું આયોજન કરે છે, ત્યારે તે આ ઇવેન્ટને આંતરરાષ્ટ્રીય પરિપ્રેક્ષ્યમાં ગોઠવે છે, જે ગ્લોબલ સાઉથની જરૂરિયાતોથી પ્રભાવિત એક મોડેલ રજૂ કરે છે. આગળનો માર્ગ મોકળો છે. AI ને લોકશાહી ઢબે સૌ સુધી પહોંચાડવાનો પ્રયાસ એક વખતનો કાર્ય નથી, પરંતુ તકનીકી પ્રગતિ સમાજોને મજબૂત બનાવે, અસમાનતા ઘટાડે અને સૌના ટકાઉ વિકાસને ટેકો આપે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટેની સતત પ્રતિબદ્ધતા છે.

સંદર્ભો:

PIB Backgrounders:

• https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=156786&ModuleId=3&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2181411&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?id=156593&NoteId=156593&ModuleId=3&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=154968&ModuleId=3&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2224839&reg=3&lang=1
• https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2026/feb/doc202624779301.pdf  

Ministry of Electronics & IT:

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2154338&reg=3&lang=2
• https://impact.indiaai.gov.in/
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2202897&reg=3&lang=2
• https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/186/AU2962_QPBfD2.pdf?source=pqals
• https://aikosh.indiaai.gov.in/home

Ministry of Information and Broadcasting:

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2216958&reg=3&lang=2

Office of the Principle Scientific Advisor:

• https://psa.gov.in/CMS/web/sites/default/files/publication/WP_Democratising%20Access_V3.0_29122025A.pdf

Ministry of Skill Development and Entrepreneurship:

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2197070&reg=3&lang=1

Ministry of New and Renewable Energy:

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2209478&reg=3&lang=1

Ministry of Communications:

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2206477&reg=3&lang=1

Click here to see pdf