पत्र सूचना कार्यालय

મુખ્ય મુદ્દાઓ

• કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 માં પાંચ વર્ષ માટે રૂ. 10,000 કરોડના ખર્ચ સાથે બાયોફાર્મા શક્તિનો પ્રસ્તાવ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય બાયોલોજિક્સ અને બાયોસિમિલરના ઉત્પાદન માટે ભારતની ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરવાનો છે.

· આ પહેલ ભારતને અગ્રણી વૈશ્વિક બાયોફાર્મા ઉદ્યોગમાં રૂપાંતરિત કરવા અને વૈશ્વિક બાયોફાર્માસ્યુટિકલ બજાર હિસ્સાના 5% હિસ્સો મેળવવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે સુસંગત છે.

• નેશનલ બાયોફાર્મા મિશન અને છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં શરૂ કરવામાં આવેલી અન્ય યોજનાઓ સમાન ધ્યેયની દિશામાં કાર્ય કરી રહી છે.

પ્રસ્તાવના

વર્ષ 2026-27ના કેન્દ્રીય બજેટે બાયોફાર્મા અને બાયોલોજિક દવાઓને તેની આરોગ્યસંભાળ અને ઉત્પાદન વ્યૂહરચનાના કેન્દ્રમાં સ્થાન આપીને ભારતના અભિગમમાં નિર્ણાયક પરિવર્તન લાવ્યું છે. આ ભારત સરકારના વૈશ્વિક બાયોફાર્માસ્યુટિકલ ક્ષેત્રમાં ભારતને ટોચનો ખેલાડી બનાવવા અને વિશ્વવ્યાપી બાયોફાર્માસ્યુટિકલ બજારનો 5% હિસ્સો મેળવવાના ધ્યેયને અનુરૂપ છે.

બિન-સંચારિત રોગોના વધતા બોજ અને બાયોલોજીક્સ તથા બાયોસિમિલર્સ પર વિશ્વભરમાં વધતી નિર્ભરતાને ધ્યાનમાં રાખીને, અંદાજપત્ર બાયોફાર્માને એક ઉચ્ચ મૂલ્યવાન, ભવિષ્યલક્ષી ક્ષેત્ર તરીકે સ્થાન આપે છે, જે જાહેર આરોગ્ય અને આર્થિક વિકાસ બંને માટે નિર્ણાયક છે.

બાયોફાર્મામાં માનવ કોષો, ફૂગ અથવા સૂક્ષ્મજીવો જેવા જૈવિક સજીવો દ્વારા ઉપચારોનું ઉત્પાદન, નિર્માણ અથવા નિષ્કર્ષણનો સમાવેશ થાય છે. બાયોફાર્માસ્યુટિકલ્સના કેટલાક ઉદાહરણોમાં રસીઓ, એન્ટિબોડી ઉપચાર, જનીન ઉપચાર, કોષ પ્રત્યારોપણ, આધુનિક ઇન્સ્યુલિન અને રિકોમ્બિનન્ટ પ્રોટીન દવાઓનો સમાવેશ થાય છે.

કેન્દ્રીય બજેટ 2025-26: બાયોફાર્મા શક્તિ પહેલ

બાયોફાર્મા માટે બજેટની મુખ્ય જાહેરાતો:

• બાયોફાર્મા શક્તિની શરુઆત, જે પાંચ વર્ષમાં ફેલાયેલા રૂ. 10,000 કરોડના બજેટ સાથેનો એક કેન્દ્રિત રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમ છે, જે બાયોલોજિક્સ અને બાયોસિમિલર્સ માટે ભારતના વ્યાપક માળખાને વધારવા માટે રચાયેલ છે. આ પહેલનો ઉદ્દેશ્ય ઉચ્ચ મૂલ્યના બાયોફાર્માસ્યુટિકલ ઉત્પાદનો અને દવાઓના સ્થાનિક વિકાસ અને ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવાનો, આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો અને વૈશ્વિક બાયોલોજિક્સ પુરવઠા શૃંખલાઓમાં ભારતની સ્પર્ધાત્મકતામાં વધારો કરવાનો છે.
• ફાર્માસ્યુટિકલ શિક્ષણ અને સંશોધનના ત્રણ નવી રાષ્ટ્રીય સંસ્થાનો (નાઇપર્સ) ની સ્થાપના અને હાલના સાત નાઇપર્સના સ્તરોન્નતિ દ્વારા બાયોફાર્મા-કેન્દ્રિત નેટવર્કનું વિસ્તરણ અને મજબૂતીકરણ. આ પગલું બાયોફાર્મા સંશોધન, વિકાસ, ઉત્પાદન અને નિયમનમાં અત્યંત વિશિષ્ટ માનવ સંસાધનોની વધતી જરૂરિયાતને સંબોધવા માંગે છે.
• એક વ્યાપક ક્લિનિકલ સંશોધન માળખાની સ્થાપના, જેમાં દેશભરમાં 1,000 થી વધુ પ્રમાણિત ક્લિનિકલ ટ્રાયલ સ્થાનો સ્થાપિત કરવાની યોજનાનો સમાવેશ થાય છે. આનાથી બાયોલોજિક્સ અને બાયોસિમિલર્સ માટે અદ્યતન ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સ હાથ ધરવા ભારતની ક્ષમતામાં નોંધપાત્ર સુધારો થવાની અપેક્ષા છે, જેનાથી નવીનતાને વેગ મળશે અને નૈતિક, ઉચ્ચ-ગુણવત્તાવાળા અને કાર્યક્ષમ ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સ માટે દેશને વિશ્વભરમાં પસંદગીના સ્થળ તરીકે સ્થાપિત કરશે.
• જૈવિક ઔષધો માટેના નિયમનકારી માળખાને મજબૂત બનાવવું, જેમાં વિશિષ્ટ વૈજ્ઞાનિક અને તકનીકી કર્મચારીઓને સામેલ કરીને કેન્દ્રીય ઔષધિ ધોરણ નિયંત્રણ સંસ્થા (CDSCO) ની ક્ષમતામાં વધારો કરવાનો સમાવેશ થાય છે. નિયમનકારી કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરવા, મંજૂરીના સમયગાળાને વૈશ્વિક ધોરણો સાથે સંરેખિત કરવા અને જટિલ બાયોફાર્માસ્યુટિકલ ઉત્પાદનોનું ઝડપી મૂલ્યાંકન સક્ષમ કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે.

આ કેમ મહત્વનું છે

બજેટ ઉત્પાદન ક્ષમતા, કુશળ માનવ સંસાધનો, ક્લિનિકલ સંશોધન ક્ષમતા અને નિયમનકારી વિશ્વસનીયતાને એક જ માળખામાં સાંકળે છે. જનરિક દવાઓના ખર્ચ-કાર્યક્ષમ ઉત્પાદકમાંથી ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા, નવીનતા-સંચાલિત બાયોફાર્માસ્યુટિકલ ઉત્પાદનો માટે વૈશ્વિક હબ બનવા તરફ ભારતને ફાર્માસ્યુટિકલ મૂલ્ય શૃંખલામાં ઉપર લઈ જવાના સ્પષ્ટ ઇરાદાને આ દર્શાવે છે.

આ બજેટ વૈશ્વિક બાયોફાર્મા બજારમાં સ્પર્ધા કરવા ભારત માટેના પાયાના કાર્યને વધુ મજબૂત બનાવે છે, સાથે સાથે અદ્યતન અને પોષણક્ષમ બાયોલોજિક ઉપચારોની ઘરેલું પહોંચમાં સુધારો કરે છે.

બાયોફાર્મા શું છે?

તાજેતરના વર્ષોમાં, ઔષધો પરંપરાગત રાસાયણિક દવાઓથી આગળ વધીને સ્વયં જીવવિજ્ઞાનનો ઉપયોગ કરીને વિકસાવવામાં આવતી ઉપચાર પદ્ધતિઓ તરફ વધુને વધુ વળ્યા છે. આ પરિવર્તને બાયોફાર્માને આધુનિક આરોગ્ય સંભાળના અગ્રસ્થાને લાવ્યું છે. બાયોફાર્મા, અથવા બાયોફાર્માસ્યુટિકલ્સ, ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગના તે વિભાગનો સંદર્ભ આપે છે જે માત્ર રાસાયણિક સંશ્લેષણ પર આધાર ન રાખતા, જીવંત જૈવિક પ્રણાલીઓનો ઉપયોગ કરીને દવાઓ વિકસાવવા અને તેનું ઉત્પાદન કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, બાઓફાર્મા દવાઓ કોષો, સૂક્ષ્મજીવો અથવા અન્ય જૈવિક સામગ્રીઓની મદદથી ઉત્પન્ન થાય છે. આમાં માનવ અથવા પ્રાણી કોષો, બેક્ટેરિયા, ફૂગ અથવા સમાન જૈવિક પ્લેટફોર્મનો સમાવેશ થઈ શકે છે, જેનો ઉપયોગ રોગનિવારક પદાર્થો ઉગાડવા અથવા ઉત્પન્ન કરવા માટે થાય છે. બાયોટેકનોલોજી આધારિત સંશોધન પદ્ધતિઓ દ્વારા, આ જીવંત પ્રણાલીઓને રોગના નિવારણ, નિદાન અથવા સારવાર માટે દવાઓ ઉત્પન્ન કરવા માટે પ્રેરિત કરવામાં આવે છે. બાયોફાર્મા ઉત્પાદનો જૈવિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા સર્જાતા હોવાથી, તે પરંપરાગત ઔષધો કરતાં વધુ જટિલ અને લક્ષિત હોય છે, જે તેમને જૈવિક માર્ગો સાથે વધુ ચોકસાઈપૂર્વક સંપર્ક કરવામાં સક્ષમ બનાવે છે.

સૌથી વધુ પ્રચલિત આધુનિક દવાઓનો એક ભાગ બાયોફાર્મા હેઠળ આવે છે, જેમાં રસી, ઉપચારાત્મક પ્રોટીન, બાયોસિમિલર અને અન્ય અદ્યતન બાયોલોજિક થેરાપીનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉત્પાદનો જાહેર આરોગ્ય કાર્યક્રમો અને ક્લિનિકલ સંભાળ માટે આવશ્યક બની ગયા છે, ખાસ કરીને એવા ચેપી રોગો, દીર્ઘકાલીન પરિસ્થિતિઓ અને વિકૃતિઓ માટે જ્યાં પરંપરાગત દવાઓ ઓછી અસરકારક હોઈ શકે છે. ભારત સરકારે ઉદ્યોગના વિકાસ માટે વિવિધ કાર્યક્રમો શરૂ કર્યા છે. બાયોફાર્મા ક્ષેત્રની આ વિકસતી વ્યવસ્થા અને લક્ષિત નીતિગત સહાય વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક બાયોફાર્મા હબ તરીકે ઉભરવાના ભારતના પ્રયાસોના પાયાને મજબૂત બનાવે છે.

ભારતના બાયોફાર્મા ક્ષેત્રને સુદૃઢ કરવા સરકારની પહેલ

ભારતીય ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગ હવે ઓછી કિંમતની જેનરિક દવાઓ બનાવવા પૂરતો સીમિત રહ્યો નથી; તે સંશોધનમાં વધુને વધુ રોકાણ કરી રહ્યો છે અને બાયોફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને બાયોસિમિલર્સ જેવા જટિલ, ઉચ્ચ મૂલ્યના ઉત્પાદનો વિકસાવી રહ્યો છે. પોષણક્ષમ અને ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળી દવાઓ માટે આ દેશ એક વૈશ્વિક કેન્દ્ર તરીકે ઉભરી આવ્યો છે, જે ફાર્માસ્યુટિકલ ઉત્પાદન ક્ષેત્રે જથ્થાની દ્રષ્ટિએ ત્રીજા અને મૂલ્યની દ્રષ્ટિએ ચૌદમા સ્થાને છે.

છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી, ભારત સરકારે બાયોફાર્માસ્યુટિકલ ક્ષેત્રને સંશોધન અને પ્રારંભિક તબક્કાના ઉત્પાદન વિકાસથી લઈને ઉત્પાદન, નવીનતા અને વ્યાવસાયીકરણ સુધીની તેની સંપૂર્ણ મૂલ્ય શૃંખલામાં મજબૂત કરવાના હેતુથી નીતિ પહેલ અને યોજનાઓની એક શ્રેણીનો અમલ કર્યો છે.

વિવિધ પહેલોનો ઉદ્દેશ સરકાર, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, ઉદ્યોગ અને સ્ટાર્ટ-અપને એકસાથે લાવવાનો છે. ભારતને વૈશ્વિક બાયોફાર્મા અને બાયોમેન્યુફેક્ચરિંગ હબ બનાવવાનો હેતુ રાખીને, તેઓ વહેંચાયેલ માળખાકીય સુવિધાઓ ઊભી કરવા, નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપવા અને સ્થાનિક ઉત્પાદનને મજબૂત કરવા કટિબદ્ધ છે.

રાષ્ટ્રીય બાયોફાર્મા મિશન (NBM) – “ભારતમાં નવીનતા કરો (i3)”

રાષ્ટ્રીય બાયોફાર્મા મિશન (NBM) – ઇનોવેટ ઇન ઇન્ડિયા (i3) મે 2017 માં ભારતના બાયોટેક ઉદ્યોગને 2025 સુધીમાં 100 અબજ ડોલરનો અગ્રણી વૈશ્વિક ઉદ્યોગ બનાવવા અને વૈશ્વિક ફાર્માસ્યુટિકલ બજારનો 5% હિસ્સો કબજે કરવાના ઉદ્દેશ્યથી શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. આ પ્રોજેક્ટનો કુલ ખર્ચ રૂ. 1500 કરોડ જેટલો છે. વિશ્વ બેંકના સહયોગથી તેને ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવ્યું છે અને બાયોટેકનોલોજી વિભાગ (ડીબીટી) હેઠળ બાયોટેકનોલોજી ઇન્ડસ્ટ્રી રિસર્ચ આસિસ્ટન્સ કાઉન્સિલ (બીઆઈઆરએસી) દ્વારા તેનો અમલ કરવામાં આવ્યો છે. આ મિશન દેશમાં રોગોના વધી રહેલા ભારણને પહોંચી વળવા નવી રસીઓ, બાયો-થેરાપ્યુટિક્સ, નિદાન ઉપકરણો અને તબીબી ઉપકરણોના વિકાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. આ મિશનનો ઉદ્દેશ્ય દવાઓને વધુ સસ્તી અને સુલભ બનાવવાનો પણ છે.

એનબીએમ 101 પ્રોજેક્ટને ટેકો આપે છે, જેમાં 150 થી વધુ સંસ્થાઓ અને 30 એમએસએમઇનો સમાવેશ થાય છે. તેણે 1,000 થી વધુ નોકરીઓનું સર્જન કર્યું છે, જેમાં વૈજ્ઞાનિકો અને સંશોધકો માટે 304 જગ્યાઓનો સમાવેશ થાય છે. વધુમાં, જીનોમ ઇન્ડિયા પ્રોગ્રામ, જેમાં 10,000 જીનોમનું સિક્વન્સિંગ શામેલ છે, તે સારવાર અને નિવારણ બંનેના સંદર્ભમાં ભવિષ્યના વૈશ્વિક આરોગ્યસંભાળ અભિગમોને પ્રભાવિત કરશે તેવી અપેક્ષા છે.

તે ઉદ્યોગ, શૈક્ષણિક ક્ષેત્ર અને સરકારને એકસાથે લાવીને કાર્ય કરે છે. આ મિશનનું પ્રારંભિક ધ્યાન હ્યુમન પેપિલોમાવાયરસ (એચપીવી) અને ડેન્ગ્યુ માટેની રસીઓ, કેન્સર, મધુમેહ અને સંધિવા માટેના બાયોસિમિલર, તથા તબીબી ઉપકરણો અને નિદાનના વિકાસ પર છે.

ભારતના આરોગ્ય નવીનતા ઇકોસિસ્ટમના ઉત્પ્રેરક તરીકે એનબીએમ

મિશનના એક મુખ્ય પરિણામ સ્વરૂપે, વૈજ્ઞાનિક નવીનતાને પરવડે તેવા આરોગ્ય સંભાળ ઉકેલોમાં રૂપાંતરિત કરતી બાયોટેક ઉદ્યોગસાહસિકોની એક નવી પેઢીનો ઉદભવ થયો છે.

અર્જુન અરુણાચલમ આવા એક દાખલો છે, જેમની બેંગલુરુ સ્થિત સ્ટાર્ટઅપ, વોક્સેલ ગ્રિડ ઈનોવેશન્સ પ્રા. લિ., ભારતમાં સ્વદેશી રીતે એમઆરઆઈ સ્કેનર વિકસાવીને તેનું બજારમાં વેચાણ શરૂ કરનારી પ્રથમ કંપની બની છે, જે વૈશ્વિક કક્ષાના ધોરણોને અનુરૂપ છે અને આયાતી મશીનોની તુલનામાં ખૂબ ઓછા ખર્ચે ઉપલબ્ધ છે. આ હલકા, ઉર્જા-કાર્યક્ષમ સ્કેનર્સ મુંબઈ અને આસામમાં કેન્સર હોસ્પિટલોમાં પહેલેથી જ ઉપયોગમાં છે, જેના કારણે અદ્યતન નિદાન સુવિધાઓ સુધીની પહોંચમાં સુધારો થયો છે. આ મિશનને પ્રારંભિક ભંડોળ ટાટા ટ્રસ્ટ્સ તરફથી મળ્યું હતું, પરંતુ સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભંડોળ – રૂ. 12.4 કરોડ – BIRAC દ્વારા આપવામાં આવ્યું હતું..

તેવી જ રીતે, ચેન્નાઈમાં લેવિમ લાઈફટેક પ્રાઇવેટ લિમિટેડના જતીન વિમલે ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ માટે ભારતનું પ્રથમ બાયોસિમિલર લીરાગ્લુટાઇડ બનાવ્યું છે, જેની કિંમત આયાતી સંસ્કરણની કિંમતના લગભગ ત્રીજા ભાગ જેટલી છે. મિશને તેમના ક્લિનિકલ ટ્રાયલનો 85% જેટલો ખર્ચ ભોગવ્યો હતો.

મિશન દ્વારા સમર્થિત ખાનગી સાહસો મૂત્રમાર્ગના ચેપ, ન્યુમોનિયા, ડેન્ગ્યુ, ચિકનગુનિયા, મેલેરિયા અને હેપેટાઈટિસ ઈ જેવા રોગો માટે એન્ટિબાયોટિક્સ અને રસીઓ વિકસાવી રહ્યા છે. આ મિશનથી ZyCoV-D ના નિર્માણમાં પણ મદદ મળી, જે વિશ્વની પ્રથમ DNA-આધારિત COVID-19 રસી છે, જે ઝાયડસ કેડિલા દ્વારા વિકસાવવામાં આવી હતી.

નેશનલ બાયોફાર્મા મિશન (NBM) એ ઘણા બાયો-આધારિત સ્ટાર્ટઅપ્સને પ્રારંભિક તબક્કામાં ભંડોળ પૂરું પાડ્યું છે. આ 2014 થી થઈ રહ્યું છે. આવા લગભગ 10,000 સ્ટાર્ટઅપ્સ છે. બાયોટેકનોલોજી ઇન્ડસ્ટ્રી રિસર્ચ આસિસ્ટન્સ કાઉન્સિલ (BIRAC) એ લગભગ 100 ઇન્ક્યુબેશન સેન્ટરો સ્થાપિત કર્યા છે.

7,000 થી વધુ સહભાગીઓને વૈશ્વિક નિયમનકારી અને બૌદ્ધિક સંપદા અધિકાર પ્રથાઓમાં તાલીમ આપવામાં આવી છે. તેમાંથી 45% મહિલાઓ છે. સાત પ્રાદેશિક ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર ઓફિસોએ 850 થી વધુ IP ફાઇલિંગનું સંચાલન કર્યું છે. તેઓએ લગભગ 120 ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફરનું પણ સંચાલન કર્યું છે.

NBM એ લગભગ 800,000 સ્વયંસેવકોના ડેટાબેઝ દ્વારા સમર્થિત ક્લિનિકલ ટ્રાયલ સાઇટ્સ સ્થાપી છે, જે કેન્સર, રુમેટોલોજી, ડાયાબિટીસ અને નેત્રરોગવિજ્ઞાનમાં સંશોધનને સરળ બનાવે છે.

એનબીએમના ડિરેક્ટર ડૉ. રાજ કે. શિરુમલ્લાએ જણાવ્યું હતું કે, “1.1 ટ્રિલિયન ડૉલરના વૈશ્વિક ફાર્મા ઉદ્યોગમાં ભારત મહત્વનું સ્થાન પ્રાપ્ત કરવાની ક્ષમતા અને દ્રઢ નિશ્ચય ધરાવે છે.”

બાયરાક-સંચાલિત જૈવપ્રૌદ્યોગિકી નવપ્રવર્તન સમર્થન

BIRAC ની સ્થાપના 2012 માં બાયોટેકનોલોજી વિભાગ હેઠળ કરવામાં આવી હતી. તે ભંડોળ યોજનાઓ દ્વારા નવીનતાને સમર્થન આપે છે. તે ઇન્ક્યુબેશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને માર્ગદર્શન પણ પૂરું પાડે છે. દેશભરમાં 95 બાયો-ઇન્ક્યુબેશન સેન્ટરો સ્થાપિત છે. તેના કાર્યક્રમો રાષ્ટ્રીય બાયોટેકનોલોજી અને નવીનતા નીતિઓને અનુરૂપ છે અને રાષ્ટ્રીય મહત્વની ઉત્પાદન વિકાસની જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

મુખ્ય યોજનાઓમાં સમાવેશ થાય છે:

• બાયોટેકનોલોજી ઇગ્નીશન ગ્રાન્ટ (બીઆઈજી): પ્રારંભિક તબક્કાના સ્ટાર્ટઅપ્સને ટેકો આપવા માટે 18 મહિના માટે રૂ. 50 લાખ સુધી. લગભગ 1,000 નવીન ઉદ્યોગસાહસિકોને ટેકો મળ્યો.
• સીડ ફંડ: કન્સેપ્ટ સાબિત કરવાના તબક્કાના સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે રૂ. 30 લાખની ઇક્વિટી સહાય.
• લીપ ફંડ: વાણિજ્યિકીકરણ માટે તૈયાર નવીનતાઓ માટે ૧૦૦ લાખ રૂપિયાની ઇક્વિટી સહાય.
• જનકેર - અમૃત ગ્રાન્ડ ચેલેન્જે 89 ડિજિટલ હેલ્થ ટેક નવીનતાઓને સમર્થન આપ્યું. આ નવીનતાઓ કૃત્રિમ બુદ્ધિ, મશીન લર્નિંગ, ટેલિમેડિસિન અને બ્લોકચેનમાં છે. ટાયર-II અને ટાયર-III શહેરો તેમજ ગ્રામીણ વિસ્તારો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે.

ઉત્પાદન અને ઔદ્યોગિક સુદ્રઢિકરણના પગલાં

ઘરેલું ફાર્માસ્યુટિકલ અને બાયોફાર્મા ઉત્પાદનને મજબૂત કરવા સરકારે ફાર્માસ્યુટિકલ્સ માટે પ્રોડક્શન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (PLI) યોજના, ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગને મજબૂત કરવા (SPI) યોજના અને બલ્ક ડ્રગ પાર્ક્સ યોજના જેવી યોજનાઓ અમલમાં મૂકી છે. આ પહેલનો ઉદ્દેશ્ય ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવાનો, એક્ટિવ ફાર્માસ્યુટિકલ ઇન્ગ્રેડિયન્ટ્સ (એપીઆઈ) અને ઇન્ટરમિડિએટ્સ માટેની આયાત નિર્ભરતા ઘટાડવાનો, MSME સુવિધાઓને WHO-સારા ઉત્પાદન ધોરણો સુધી અપગ્રેડ કરવાનો, અને ફાર્માસ્યુટિકલ ક્લસ્ટરોમાં સામાન્ય માળખાકીય સુવિધાઓનું નિર્માણ કરવાનો છે.

એ SPI યોજનામાં ફાર્માસ્યુટિકલ્સ ક્લસ્ટરોમાં સામાન્ય સુવિધાઓ માટે સહાય, એમએસએમઈના ટેકનોલોજી સુધારણા માટે સમર્થન, અને ફાર્માસ્યુટિકલ્સ તથા મેડિકલ ડિવાઇસના પ્રચાર અને વિકાસની પ્રવૃત્તિઓનો સમાવેશ થાય છે. ઉત્પાદન-આધારિત પ્રોત્સાહન યોજનાઓ અને બલ્ક ડ્રગ ઉદ્યાનો સાથે મળીને, આ પગલાંનો ઉદ્દેશ્ય સપ્લાય ચેઇનની સ્થિતિસ્થાપકતા વધારવા, ગુણવત્તાના ધોરણો સુધારવા અને દવાઓના સ્થાનિક અને નિકાસ-લક્ષી ઉત્પાદનને ટેકો આપવાનો છે.

ફાર્મા-મેડટેક માં સંશોધન અને નવીનતા ને પ્રોત્સાહન (PRIP)

ફાર્મા-મેડટેકમાં સંશોધન અને નવીનતાને પ્રોત્સાહન (PRIP) યોજના 2023 માં શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ યોજના ફાર્માસ્યુટિકલ્સ વિભાગ દ્વારા શરૂ કરવામાં આવી હતી. તેનો ખર્ચ રૂ. 5,000 કરોડનો મંજૂર થયેલ છે. આ યોજના ભારતને નવીનતા-સંચાલિત ક્ષેત્રમાં પરિવર્તિત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક ફાર્મા-મેડટેક ક્ષેત્ર બનાવવાનો છે. આ યોજના નવી દવાઓ, બાયોસિમિલર્સ, કોમ્પ્લેક્સ જેનેરિક્સ, પ્રિસિઝન મેડિસિન, અને નવીન તબીબી ઉપકરણોના સંશોધન અને વિકાસ (R&D) ના પ્રારંભિક અને અંતિમ તબક્કાને સહાય પૂરી પાડે છે. તે નાઈપર્સ ખાતેના શ્રેષ્ઠતા કેન્દ્રો દ્વારા ઉદ્યોગ-શિક્ષણ સહયોગને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે.

BioE3 નીતિ અને બાયો-રાઇડ પહેલ

કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળે ઓગસ્ટ 2024 માં BioE3 (અર્થતંત્ર, પર્યાવરણ અને રોજગાર માટે બાયોટેકનોલોજી) નીતિને મંજૂરી આપી હતી. આ યોજનાનો હેતુ ટકાઉ વિકસિત ભારત માટે બાયો મેન્યુફેક્ચરિંગ, બાયો-એઆઈ હબ અને બાયોફાઉન્ડરી સ્થાપિત કરવાનો છે. મુખ્ય વિશેષતાઓમાં સમગ્ર ક્ષેત્રમાં સંશોધન અને વિકાસ અને ઉદ્યોગસાહસિકતા માટે નવીનતા આધારિત સહાયનો સમાવેશ થાય છે. આ નવીનતાઓ રોગો, અન્ન સુરક્ષા અને આબોહવા પરિવર્તન જેવા મહત્વપૂર્ણ સામાજિક મુદ્દાઓને નિવારશે.

BioE3 નીતિ આ ચોક્કસ વ્યૂહાત્મક અથવા વિષયોનું ક્ષેત્રોને લક્ષ્ય બનાવે છે:

• જૈવ આધારિત રસાયણો, પોલિમર અને એન્ઝાઇમ
• કાર્યાત્મક ખોરાક અને સ્માર્ટ પ્રોટીન
• ચોકસાઇવાળા જૈવ ઔષધો
• આબોહવા સ્થિતિસ્થાપક કૃષિ
• કાર્બન કેપ્ચર અને તેનો વિનિયોગ
• દરિયાઈ અને અવકાશી સંશોધન

બાયો-રાઇડ યોજના સપ્ટેમ્બર 2024 માં શરૂ કરવામાં આવી હતી. તેણે બાયોટેકનોલોજી વિભાગ (DBT) ની બે છત્ર યોજનાઓને એક યોજના હેઠળ મર્જ કરી હતી. આ યોજનાને 'બાયોટેકનોલોજી રિસર્ચ ઇનોવેશન એન્ડ એન્ટરપ્રેન્યોરશિપ ડેવલપમેન્ટ (બાયો-રાઇડ)' કહેવામાં આવે છે. તેમાં બાયોમેન્યુફેક્ચરિંગ અને બાયોફાઉન્ડ્રી નામનો એક નવો ઘટક શામેલ છે. આ કાર્યક્રમનું બજેટ 9197 કરોડ રૂપિયા છે, જે 15મા નાણાપંચના 2021-22 થી 2025-26 સુધીના સમયગાળાને આવરી લે છે. અન્ય યોજનાઓની જેમ, આ યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય બાયો-ઇનોવેશનનો ઉપયોગ કરીને આરોગ્યસંભાળ, કૃષિ, પર્યાવરણીય સ્થિરતા અને સ્વચ્છ ઊર્જા જેવા ક્ષેત્રોમાં રાષ્ટ્રીય અને વૈશ્વિક પડકારોનો સામનો કરવાનો છે.

આ યોજનામાં ત્રણ મુખ્ય ઘટકો છે:

• બાયોટેકનોલોજી સંશોધન અને વિકાસ
• ઔદ્યોગિક અને ઉદ્યોગસાહસિકતા વિકાસ (આઈ એન્ડ ઈ ડી)
• જૈવ ઉત્પાદન અને જૈવ ફાઉન્ડ્રી

આ યોજનાનો હેતુ જૈવ-ઉદ્યોગસાહસિકતાને પ્રોત્સાહન આપવું, અત્યાધુનિક સંશોધનને સમર્થન આપવું, ઉદ્યોગ-શૈક્ષણિક સહયોગને સુગમ બનાવવું, ટકાઉ જૈવ ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવું, સંશોધકોને ભંડોળ પૂરું પાડવું, અને જૈવ તકનીક ક્ષેત્રે કાર્યરત વિદ્યાર્થીઓ, યુવા સંશોધકો અને વૈજ્ઞાનિકોને સહાય પૂરી પાડવી છે.

નિષ્કર્ષ

આ તમામ પગલાં ભારતમાં સંશોધન, નવીનતા, ઉત્પાદન અને ઉદ્યોગસાહસિકતાને આવરી લેતી મજબૂત બાયોફાર્મા ઇકોસિસ્ટમનું નિર્માણ કરવા માટે સરકારના ઇરાદાપૂર્વકના અને સંકલિત નીતિ અભિગમનો સંકેત આપે છે. ભારત પર રોગનો બોજ બિન-સંચારિત પરિસ્થિતિઓ જેવી કે ડાયાબિટીસ, કેન્સર અને સ્વયંપ્રતિરક્ષા વિકૃતિઓ તરફ વળી રહ્યો હોવાથી, આ સુમેળ વધુ ને વધુ મહત્ત્વપૂર્ણ બની રહ્યો છે. આ રોગોમાં લાંબા ગાળાના સ્વાસ્થ્ય પરિણામો માટે બાયોલોજિક થેરાપીની પહોંચ અનિવાર્ય છે.

કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 માં રજૂ કરાયેલ બાયોફાર્મા શક્તિ પહેલ આ મુદ્દાને સંબોધવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ નીતિગત પગલું છે. પાંચ વર્ષમાં રૂ. 10000 કરોડના ખર્ચ સાથે, આ યોજના માનવબળ વિકાસ, દેશવ્યાપી ક્લિનિકલ ટ્રાયલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને નિયમનકારી ક્ષમતામાં વધારો કરવા માટેના લક્ષિત રોકાણો દ્વારા બાયોલોજિક્સ અને બાયોસિમિલરના સ્થાનિક ક્ષમતાઓને વધુ મજબૂત કરવા માટે તૈયાર કરવામાં આવી છે, જેનાથી બાયોફાર્મા ઉત્પાદનનું વૈશ્વિક કેન્દ્ર બનવાના ભારતના મહત્ત્વાકાંક્ષી લક્ષ્યને પુષ્ટિ મળે છે.

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2115882&reg=3&lang=2  
• https://ocs.yale.edu/resources/biopharma/  
• https://birac.nic.in/nbm/
• https://birac.nic.in/webcontent/National_Biopharma_Mission_Document.pdf
• https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=2115882&reg=3&lang=2
• https://www.mea.gov.in/Images/CPV/NBM-WEBSITE.pdf
• https://www.worldbank.org/en/news/feature/2025/11/24/india-s-biopharma-leap-the-world-bank-backed-national-biopharma-mission-is-transforming-health-innovation
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2110765&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=2115882&reg=3&lang=2 
• https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/184/AU4732_iEI6nD.pdf?source=pqals
• https://prip.pharma-dept.gov.in/
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2048568&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2056001&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?id=154488&NoteId=154488&ModuleId=3&reg=3&lang=2

Click here to see pdf

SM/DK/GP/JD