पत्र सूचना कार्यालय

ആമുഖം

കഴിഞ്ഞ കുറച്ച് വർഷങ്ങളായി ശുചിത്വ കാര്യത്തിൽ ഇന്ത്യ സ്ഥിരമായ പുരോഗതി കൈവരിച്ചിട്ടുണ്ട്. സ്വച്ഛ് ഭാരത് മിഷന് കീഴിലുള്ള സംരംഭങ്ങൾ നഗരങ്ങളിലുടനീളം ശുചിത്വ-മാലിന്യ സംസ്കരണ സംവിധാനങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും വൃത്തിയുള്ള നഗര ഇടങ്ങൾക്ക് അടിത്തറയിടുകയും ചെയ്തു.

ഈ അടിത്തറയിൽ നിന്നുകൊണ്ട്, പഴയ മാലിന്യക്കൂമ്പാരങ്ങൾ പരിഹരിക്കുന്നതിലാണ് ഇപ്പോൾ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നത്. വർഷങ്ങളായി രൂപപ്പെട്ട മാലിന്യത്തിന്റെ വലിയ ശേഖരങ്ങളാണ് ഇവ. ഈ മാലിന്യക്കൂമ്പാരങ്ങൾ ഇല്ലാതാക്കുന്നത് ഇന്ത്യയുടെ നഗര ശുചിത്വ ശ്രമങ്ങളുടെ അടുത്ത ഘട്ടത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. ഈ പ്രവർത്തനം വേഗത്തിലാക്കാൻ, 2025 നവംബറിൽ ഇന്ത്യാ ​ഗവൺമെന്റ് 'ഡമ്പ്സൈറ്റ് റെമഡിയേഷൻ ആക്സിലറേറ്റർ പ്രോഗ്രാം' (DRAP) ആരംഭിച്ചു. 2026 ഒക്ടോബറോടെ "ലക്ഷ്യ: സീറോ ഡമ്പ്സൈറ്റ്‌സ്" കൈവരിക്കുക എന്നതാണ് ഇതിന്റെ ലക്ഷ്യം. ഭൂരിഭാഗം മാലിന്യക്കൂമ്പാരങ്ങളും ഈ സമയപരിധിക്കുള്ളിൽ വൃത്തിയാക്കാൻ ലക്ഷ്യമിടുന്നു.

പഴയ മാലിന്യക്കൂമ്പാരങ്ങൾ: നിലവിലെ സാഹചര്യം

നഗര തദ്ദേശ സ്വയംഭരണ സ്ഥാപനങ്ങൾ ഖരമാലിന്യം തള്ളാൻ ഉപയോഗിക്കുന്ന ഭൂമിയെയാണ് ഡമ്പ്സൈറ്റ് എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. പലപ്പോഴും ശാസ്ത്രീയമല്ലാത്ത രീതിയിൽ പതിറ്റാണ്ടുകളായി അടിഞ്ഞുകൂടിയ മാലിന്യമാണിത്. തുറന്ന സ്ഥലങ്ങളിൽ മാലിന്യം തള്ളുന്നത് ഭൂഗർഭജലത്തെയും മണ്ണിനെയും മലിനമാക്കുകയും വായുവിന്റെ ഗുണനിലവാരം തകർക്കുകയും ഹരിതഗൃഹ വാതകമായ മീഥെയ്ൻ പുറത്തുവിടുകയും ചെയ്യുന്നതിലൂടെ ചുറ്റുമുള്ള പരിസ്ഥിതിയെ ദോഷകരമായി ബാധിക്കുന്നു. ഇത്തരം സ്ഥലങ്ങൾ തീപിടിത്തത്തിന് സാധ്യതയുള്ളതും രോഗങ്ങൾ പരത്തുന്ന ജീവികളെ ആകർഷിക്കുന്നതും വിഷപ്പുക പുറത്തുവിടുന്നതുമാണ്. ഇത് സമീപവാസികൾക്ക് ദീർഘകാല ആരോഗ്യപ്രശ്നങ്ങൾക്ക് കാരണമാകുന്നു.

പഴയ മാലിന്യക്കൂമ്പാരങ്ങൾ ശാസ്ത്രീയമായി വൃത്തിയാക്കുകയും അതിലെ നിഷ്ക്രിയമായ അവശിഷ്ടങ്ങൾ റോഡ് നിർമ്മാണത്തിനും കത്തുന്ന ഭാഗങ്ങൾ ഊർജ്ജ ഉൽപാദനത്തിനും ഉപയോഗിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രക്രിയയാണ് 'ലെഗസി ഡംപ്‌സൈറ്റ് റെമഡിയേഷൻ'.

രാജ്യത്തുടനീളം ഏകദേശം 2,479 ഡമ്പ്സൈറ്റുകൾ തിരിച്ചറിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്, പ്രധാനമായും 1,000 ടണ്ണോ അതിലധികമോ പഴയ മാലിന്യങ്ങൾ അടങ്ങിയവയാണ്. ഈ സൈറ്റുകളിൽ ഏകദേശം 25 കോടി മെട്രിക് ടൺ മാലിന്യം അടിഞ്ഞുകൂടിയിട്ടുണ്ടെന്ന് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു, ഇത് ഏകദേശം 15,000 ഏക്കർ ഭൂമിയിൽ വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്നു. നഗരങ്ങളിലെ മാലിന്യ ഉൽപാദനം വർദ്ധിക്കുന്നത് പഴയ മാലിന്യത്തിന്റെ അളവ് കൂടാൻ കാരണമാകുന്നു. നഗരങ്ങളിൽ നിലവിൽ പ്രതിദിനം ഏകദേശം 1,62,000 ടൺ നഗര ഖരമാലിന്യം ഉൽപാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മൊത്തം മാലിന്യ ഉൽപാദനം 2030-ഓടെ 165 ദശലക്ഷം ടണ്ണായും 2050-ഓടെ 436 ദശലക്ഷം ടണ്ണായും വർദ്ധിക്കുമെന്ന് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. കൃത്യസമയത്ത് പരിഹാരനടപടികളും ശാസ്ത്രീയ സംസ്കരണവും നടന്നില്ലെങ്കിൽ, നഗര ഖരമാലിന്യ മേഖലയിൽ നിന്നുള്ള ഹരിതഗൃഹ വാതക ഉദ്‌വമനം 2030-ഓടെ 41.09 ദശലക്ഷം ടൺ CO₂-ന് തുല്യമായി വർദ്ധിച്ചേക്കാം.

നിലവിൽ രാജ്യത്തെ 1,428 ഡമ്പ്സൈറ്റുകളിൽ ശുദ്ധീകരണ പ്രവർത്തനങ്ങൾ നടക്കുന്നുണ്ട്. പഴയ മാലിന്യത്തിന്റെ 62 ശതമാനത്തിലധികം ഇതിനകം സംസ്കരിച്ചു. ഡമ്പ്സൈറ്റ് റെമഡിയേഷൻ ആക്സിലറേറ്റർ പ്രോഗ്രാമിന് (DRAP) കീഴിൽ, ഇന്ത്യയിലെ അവശേഷിക്കുന്ന പഴയ മാലിന്യത്തിന്റെ ഏകദേശം 80 ശതമാനവും ഉൾക്കൊള്ളുന്ന 214 ഡമ്പ്സൈറ്റുകളെ 'ഉയർന്ന ആഘാതമുള്ള സൈറ്റുകളായി' തിരിച്ചറിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. 30 സംസ്ഥാനങ്ങളിലും കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശങ്ങളിലുമായി 200 നഗരസഭകളിൽ വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്ന ഈ സൈറ്റുകളിൽ ഏകദേശം 8.6 കോടി മെട്രിക് ടൺ മാലിന്യമുണ്ട്. അതിനാൽ ഇവയ്ക്ക് മുൻഗണന നൽകിയിരിക്കുന്നു. പഴയ ഡമ്പ്സൈറ്റുകൾ നീക്കം ചെയ്യുകയും പുതിയവ ഉണ്ടാകുന്നത് തടയാൻ മാലിന്യ സംസ്കരണ സൗകര്യങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഇരട്ടമുഖ തന്ത്രമാണ് ഇതിനായി സ്വീകരിക്കുന്നത്.

2025-ൽ 26 സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ 438 നഗരങ്ങളിലായി 459 ഡമ്പ്സൈറ്റുകൾ പൂർണ്ണമായും വൃത്തിയാക്കി, 183 ലക്ഷം മെട്രിക് ടൺ (LMT) മാലിന്യം നീക്കം ചെയ്തു. ഇതോടെ 29 സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ 1,048 നഗരങ്ങളിലായി ആകെ 1,138 ഡമ്പ്സൈറ്റുകൾ പൂർണ്ണമായും വൃത്തിയാക്കപ്പെട്ടു, ആകെ 877 ലക്ഷം മെട്രിക് ടൺ മാലിന്യം ഇതുവരെ സംസ്കരിച്ചു. നിലവിലുള്ള സൈറ്റുകൾ വൃത്തിയാക്കുന്നതിനൊപ്പം പുതിയ ഡമ്പ്സൈറ്റുകൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നില്ലെന്ന് ​ഗവൺമെന്റ് ഉറപ്പാക്കും.

ശുദ്ധീകരണത്തോടൊപ്പം എല്ലാ പുതിയ മാലിന്യങ്ങളും ശാസ്ത്രീയമായി സംസ്കരിക്കുന്നതിലൂടെ പുതിയ ഡമ്പ്സൈറ്റുകൾ ഉണ്ടാകുന്നത് തടയുന്നതിനും ഈ പ്രോഗ്രാം ഊന്നൽ നൽകുന്നു. ശുദ്ധീകരണത്തിലൂടെ വീണ്ടെടുക്കുന്ന ഭൂമി ഖരമാലിന്യ സംസ്കരണ (SWM) അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങൾക്കോ ഹരിതമേഖലകൾ വികസിപ്പിക്കുന്നതിനോ മുൻഗണന നൽകി ഉപയോഗിക്കും.

ചട്ടക്കൂട്: 5P മോഡൽ

2021-ൽ ആരംഭിച്ച ഭാരത് മിഷൻ-അർബൻ 2.0-ന്റെ '5P' ചട്ടക്കൂടിനെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണ് DRAP നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നത്: രാഷ്ട്രീയ നേതൃത്വം, പൊതു ധനകാര്യം, പങ്കാളിത്തം, ജനപങ്കാളിത്തം, പ്രോജക്റ്റ് മാനേജ്മെന്റ് എന്നിവയാണ്. മാലിന്യക്കൂമ്പാരങ്ങൾ നീക്കം ചെയ്യുന്നതിന്റെ ഓരോ ഘട്ടവും (ആസൂത്രണം മുതൽ നടപ്പിലാക്കൽ വരെ) ഉത്തരവാദിത്തമുള്ളതും മതിയായ ധനസഹായം ലഭിക്കുന്നതും പങ്കാളിത്തത്തോടെയുള്ളതും സമൂഹത്തിൽ അധിഷ്ഠിതവും കൃത്യമായി നിരീക്ഷിക്കപ്പെടുന്നതുമാണെന്ന് ഇത് ഉറപ്പാക്കുന്നു.

രാഷ്ട്രീയ നേതൃത്വം: DRAP പദ്ധതിക്ക് കീഴിൽ, മുതിർന്ന രാഷ്ട്രീയ-ഭരണ നേതൃത്വങ്ങൾ മാലിന്യ നിക്ഷേപ കേന്ദ്രങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കുന്നതിലൂടെ മാലിന്യ നിർമ്മാർജ്ജനം വേഗത്തിലാക്കുന്നതിൽ നേരിട്ടുള്ള പങ്ക് വഹിക്കുന്നു. ഈ സമീപനം ഉന്നതതല മേൽനോട്ടം ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും സമയബന്ധിതമായ തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കുന്നതിന് സഹായിക്കുകയും താഴെത്തട്ടിലുള്ള വെല്ലുവിളികൾ കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമമായി പരിഹരിക്കാൻ സഹായിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. കേന്ദ്രമന്ത്രി മനോഹർ ലാൽ ഏറ്റെടുത്ത ഡൽഹിയിലെ 70 ഏക്കറോളം വരുന്ന ഭൽസ്വ മാലിന്യനിക്ഷേപ കേന്ദ്രം ഇതിനൊരു ഉദാഹരണമാണ്. 2025 സെപ്റ്റംബർ 17-നും നവംബർ 6-നും ഇടയിൽ ഭൽസ്വയിൽ 4,79,500 മെട്രിക് ടൺ പഴയ മാലിന്യം സംസ്കരിച്ചു. നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന മാറ്റത്തിന്റെ ഭാഗമായി ഈ സൈറ്റിലെ 25 ഏക്കർ മാലിന്യമുക്തമാക്കി. ഇതിൽ 5 ഏക്കറിൽ മുളകൾ നട്ടുപിടിപ്പിച്ചു, ബാക്കിയുള്ള 20 ഏക്കർ ശുചിത്വ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കും സംസ്കരണ അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങൾക്കുമായി തയ്യാറാക്കി വരുന്നു.

പൊതു ധനകാര്യം: കൂടുതൽ പഴയ മാലിന്യങ്ങളുള്ള നഗരങ്ങൾക്ക് ഇത് മെച്ചപ്പെട്ട സാമ്പത്തിക സഹായം നൽകുന്നു. SBM-U 2.0 പ്രകാരം നൽകുന്ന ഫണ്ടുകൾക്ക് പുറമെയാണിത്. സാമ്പത്തിക സഹായത്തിൽ താഴെ പറയുന്നവ ഉൾപ്പെടുന്നു:

• പഴയ മാലിന്യത്തിന് ടണ്ണിന് 550 രൂപ എന്ന നിരക്കിൽ കണക്കാക്കിയ കേന്ദ്ര സാമ്പത്തിക സഹായം (CFA).
• നഗരത്തിന്റെ തരം അനുസരിച്ച് പദ്ധതി ചെലവിന്റെ 25%, 33%, അല്ലെങ്കിൽ 50% വിതരണ വിഭാഗങ്ങൾ.
• പഴയ മാലിന്യ നിർമ്മാർജ്ജനത്തിന് മാത്രമല്ല, പുതിയ മാലിന്യങ്ങൾ സംസ്കരിക്കുന്നതിനും ധനസഹായം ലഭ്യമാണ്, ഇതിലൂടെ പുതിയ മാലിന്യ നിക്ഷേപ കേന്ദ്രങ്ങൾ ഉണ്ടാകില്ലെന്ന് ഉറപ്പാക്കുന്നു.
• ലക്ഷ്യമിട്ട 214 സൈറ്റുകൾക്കായി 6,700 കോടി രൂപയുടെ പദ്ധതികൾ ഇതിനകം അംഗീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്.

പങ്കാളിത്തം: മാലിന്യ നിർമ്മാർജ്ജന പ്രവർത്തനങ്ങൾ കാര്യക്ഷമമായും വലിയ തോതിലും പുരോഗമിക്കുന്നുവെന്ന് ഉറപ്പാക്കാൻ വിവിധ സ്ഥാപനങ്ങളുമായി സഹകരിക്കുന്നു. ഈ പ്രോഗ്രാം താഴെ പറയുന്നവയുമായുള്ള പങ്കാളിത്തം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു:

• സാമ്പത്തിക സംഭാവനകൾ, ലോജിസ്റ്റിക്കൽ പിന്തുണ, സംസ്കരണ രീതികൾ, സാങ്കേതിക സംയോജനം എന്നിവയ്ക്കായി കോർപ്പറേറ്റ്, പൊതുമേഖലാ സ്ഥാപനങ്ങൾ (PSU).
• റോഡ് നിർമ്മാണത്തിനും അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങൾക്കുമായി വലിയ അളവിൽ നിഷ്ക്രിയ മാലിന്യങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുന്നതിന് സ്റ്റേറ്റ് PWD-കൾ, സ്റ്റേറ്റ് ഹൈവേ ഡിപ്പാർട്ട്മെന്റുകൾ, NHAI എന്നിവ.
• മാലിന്യ നിർമ്മാർജ്ജനത്തിൽ നിന്ന് ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്ന റിഫ്യൂസ്-ഡിറൈവ്ഡ് ഫ്യൂവൽ (RDF) ഉപയോഗിക്കുന്നതിനും സംസ്കരിക്കുന്നതിനുമായി സിമന്റ് പ്ലാന്റുകൾ, വേസ്റ്റ്-ടു-എനർജി പ്ലാന്റുകൾ, വ്യാവസായിക യൂണിറ്റുകൾ എന്നിവ.
• ബയോമൈനിംഗ് സൊല്യൂഷനുകൾ, സൈറ്റ് വിലയിരുത്തലുകൾ, എഞ്ചിനീയറിംഗ് ഡിസൈനുകൾ, ശാസ്ത്രീയ സാധൂകരണം എന്നിവയ്ക്കായി സാങ്കേതിക വിദഗ്ധരും എഞ്ചിനീയറിംഗ് പങ്കാളികളും.
• കമ്മ്യൂണിറ്റി ഇടപെടൽ, തൊഴിലാളികളെ സംഘടിപ്പിക്കൽ, ബോധവൽക്കരണ ക്യാമ്പയ്‌നുകൾ, സഫായി മിത്രങ്ങൾക്കും സൈറ്റ് തൊഴിലാളികൾക്കും വേണ്ടിയുള്ള ആരോഗ്യ-സുരക്ഷാ പ്രവർത്തനങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്കായി എൻജിഒകളും സന്നദ്ധ സംഘടനകളും.

ജനപങ്കാളിത്തം

മാലിന്യ നിക്ഷേപ കേന്ദ്രങ്ങൾക്ക് സമീപത്ത് താമസിക്കുന്ന ജനങ്ങൾ പുക, തീപിടിത്തം, ദുർഗന്ധം, രോഗങ്ങൾ എന്നിവയുടെ നേരിട്ടുള്ള ആഘാതം നേരിടുന്നു. ലക്ഷ്യമിട്ട ബോധവൽക്കരണത്തിലൂടെയും പങ്കാളിത്ത സംരംഭങ്ങളിലൂടെയും ഈ പ്രോഗ്രാം അത്തരം കമ്മ്യൂണിറ്റികളെ ഉൾപ്പെടുത്തുന്നു:

• ആരോ​ഗ്യ ക്യാമ്പുകൾ, ബോധവൽക്കരണ പരിപാടികൾ, പ്രചാരണങ്ങൾ എന്നിവ സംഘടിപ്പിക്കാൻ എൻജിഒകളുമായി ചേർന്ന് പ്രവർത്തിക്കുക.
• സഫായി മിത്രങ്ങൾക്കും മാലിന്യ നിർമ്മാർജ്ജന തൊഴിലാളികൾക്കും സുരക്ഷിതമായ തൊഴിൽ സാഹചര്യങ്ങൾ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുക.
• പ്രാദേശിക അഭിമാനവും ദൃശ്യപരതയും ഉടമസ്ഥാവകാശവും സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനായി സൈറ്റ് സ്പെസിഫിക് ബ്രാൻഡിംഗ് ഉപയോഗിക്കുക.
• ഏറ്റവും കൂടുതൽ ബാധിക്കപ്പെട്ട ജനവിഭാഗങ്ങളുടെ ശബ്ദം ഉയർത്തുന്നതിലൂടെ, മാലിന്യ നിർമ്മാർജ്ജനം വെറുമൊരു സാങ്കേതിക പ്രക്രിയയല്ല, മറിച്ച് സാമൂഹികമായി ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഒരു മാറ്റമാക്കി മാറ്റാൻ DRAP ലക്ഷ്യമിടുന്നു.

പ്രോജക്ട് മാനേജ്‌മെന്റ്

കാലതാമസം കുറയ്ക്കുകയും ഉത്തരവാദിത്തം വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ശക്തമായ, സാങ്കേതിക വിദ്യയിൽ അധിഷ്ഠിതമായ പ്രോജക്ട് മാനേജ്‌മെന്റ് സംവിധാനമാണ് DRAP-യുടെ നട്ടെല്ല്.

മാലിന്യ നിക്ഷേപത്തിൽ നിന്ന് വിഭവത്തിലേക്ക്: നിർമ്മാർജ്ജനത്തിന് ശേഷം മാലിന്യം എങ്ങോട്ട് പോകുന്നു

പഴയ മാലിന്യങ്ങൾ ബയോമൈനിംഗ് ചെയ്യുന്നു. പഴയ മാലിന്യങ്ങൾ ശാസ്ത്രീയമായി സുസ്ഥിരമാക്കുകയും ഉപയോഗയോഗ്യമായ വിവിധ ഭാഗങ്ങളായി വേർതിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രക്രിയയാണിത്. ഇത് ലാൻഡ്‌ഫില്ലുകളിലെ സമ്മർദ്ദം കുറയ്ക്കുകയും മാലിന്യ കേന്ദ്രങ്ങളിലേക്ക് ഒന്നും തിരികെ പോകുന്നില്ലെന്ന് ഉറപ്പാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. വീണ്ടെടുക്കപ്പെട്ട ഓരോ വസ്തുക്കളും ഉചിതമായ പുനരുപയോഗത്തിനായോ സംസ്കരണത്തിനായോ അയയ്ക്കുന്നു. വിഭവങ്ങൾ സുസ്ഥിരമായി ഉപയോഗിക്കാൻ ലക്ഷ്യമിടുന്ന സർക്കുലർ ഇക്കോണമി സമീപനമാണ് ഇതിൽ പിന്തുടരുന്നത്. ഇത് കുറയ്ക്കുക, പുനരുപയോഗിക്കുക, പുനരുൽപ്പാദിപ്പിക്കുക, നവീകരിക്കുക, വീണ്ടെടുക്കുക, നന്നാക്കുക എന്നീ തത്വങ്ങളിലൂടെ അസംസ്‌കൃത വസ്തുക്കളുടെ ഉപഭോഗവും മാലിന്യ ഉൽപ്പാദനവും പരിമിതപ്പെടുത്തുന്നു.

ബയോമൈനിംഗ് എന്നാൽ ഒരു മാലിന്യ നിക്ഷേപ കേന്ദ്രത്തിൽ നിന്ന് പഴയ മാലിന്യങ്ങൾ കുഴിച്ചെടുത്ത് ശാസ്ത്രീയമായ രീതിയിൽ വൃത്തിയാക്കുക എന്നാണ് അർത്ഥമാക്കുന്നത്. മാലിന്യം കുഴിച്ചെടുത്ത ശേഷം അത് നീളത്തിൽ നിരത്തി ഇടുകയും സൂക്ഷ്മാണുക്കൾ ഉപയോഗിച്ച് സ്വാഭാവിക വിഘടനം വേഗത്തിലാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മാലിന്യം സ്ഥിരതയുള്ളതും ഉണങ്ങിയതുമായി മാറിക്കഴിഞ്ഞാൽ, അത് മണ്ണ് പോലുള്ള വസ്തുക്കൾ, ഇഷ്ടികകൾ, കല്ലുകൾ, ലോഹങ്ങൾ, പ്ലാസ്റ്റിക്, വസ്ത്രങ്ങൾ, മറ്റ് പുനരുൽപ്പാദിപ്പിക്കാവുന്ന വസ്തുക്കൾ എന്നിങ്ങനെ വിവിധ വിഭാഗങ്ങളായി വേർതിരിക്കുന്നു. ഈ വസ്തുക്കൾ അവയുടെ തരം അനുസരിച്ച് റോഡ് നിർമ്മാണം, പുനരുൽപ്പാദനം, വ്യവസായങ്ങളിലെ സഹ-സംസ്കരണം അല്ലെങ്കിൽ കമ്പോസ്റ്റിംഗ് എന്നിവയ്ക്കായി അയയ്ക്കുന്നു. ബയോമൈനിംഗ് ഒരു മാലിന്യ കുന്നിനെ ഉപയോഗപ്രദമായ വിഭവങ്ങളാക്കി മാറ്റുകയും ലാൻഡ്‌ഫില്ലിലേക്ക് പോകാൻ വളരെ കുറച്ച് മാത്രം അവശേഷിക്കുന്നുവെന്ന് ഉറപ്പാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഡമ്പ്സൈറ്റ് പരിഹാരത്തിന്റെ ഭാഗമായി, പാരമ്പര്യ മാലിന്യങ്ങൾ ശാസ്ത്രീയമായി വ്യത്യസ്ത മെറ്റീരിയൽ സ്ട്രീമുകളായി വേർതിരിക്കുന്നു. ഓരോ വിഭാഗത്തിലുള്ള മാലിന്യത്തിനും സ്വീകരിച്ച അന്തിമ ഉപയോഗ മാർഗങ്ങൾ ഇനിപ്പറയുന്ന വിഭാഗത്തിൽ വിവരിച്ചിരിക്കുന്നു.

മാലിന്യ നിർമ്മാർജ്ജനത്തിന്റെ ഭാഗമായി, പഴയ മാലിന്യങ്ങൾ ശാസ്ത്രീയമായി വിവിധ വസ്തുക്കളായി വേർതിരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഓരോ വിഭാഗത്തിനും സ്വീകരിച്ചിട്ടുള്ള അന്തിമ ഉപയോഗ രീതികൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്:

നിഷ്ക്രിയവും മണ്ണ് പോലെയുള്ളതുമായ വസ്തുക്കൾ: പുതിയ അസംസ്‌കൃത വസ്തുക്കൾ എടുക്കാതെ നഗര വികസനത്തിന് പിന്തുണ നൽകിക്കൊണ്ട് റോഡുകൾ നിർമ്മിക്കാനും തടയണകൾ ശക്തിപ്പെടുത്താനും താഴ്ന്ന പ്രദേശങ്ങൾ നിരപ്പാക്കാനും ഇവ പുനരുപയോഗിക്കുന്നു. ഇത് പുതിയ മണലിന്റെയും മണ്ണിന്റെയും ആവശ്യം കുറയ്ക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു.

നിർമ്മാണ അവശിഷ്ടങ്ങൾ (C&D വേസ്റ്റ്): പൊളിച്ചുമാറ്റിയ കെട്ടിടങ്ങളുടെയോ നിർമ്മിതികളുടെയോ അവശിഷ്ടങ്ങൾ ഈ വിഭാഗത്തിൽ പെടുന്നു. ഇവ പേവർ ബ്ലോക്കുകൾ, ടൈലുകൾ, ഇഷ്ടികകൾ എന്നിവയായി സംസ്കരിക്കും.

റിഫ്യൂസ്-ഡിറൈവ്ഡ് ഫ്യൂവൽ (RDF): കത്തുന്ന സ്വഭാവമുള്ളതും എന്നാൽ പുനരുൽപ്പാദിപ്പിക്കാൻ കഴിയാത്തതുമായ മലിനമായ പേപ്പർ, തുണി, പ്ലാസ്റ്റിക്, മൾട്ടി ലെയർ പാക്കേജിംഗ് സാമഗ്രികൾ, തുകൽ കഷണങ്ങൾ, റബ്ബർ, ടയർ, തെർമോകോൾ, മരം തുടങ്ങിയവയിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന ഇന്ധനമാണിത്. കൽക്കരിക്ക് പകരമായി ആർഡിഎഫ് സിമന്റ് ഫാക്ടറികൾക്കും വേസ്റ്റ്-ടു-എനർജി പ്ലാന്റുകൾക്കും മറ്റ് വ്യവസായങ്ങൾക്കും നൽകുന്നു.

പുനരുൽപ്പാദിപ്പിക്കാവുന്നവ: മിശ്രിത മാലിന്യത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച പ്ലാസ്റ്റിക്, പേപ്പർ, ലോഹം, ഗ്ലാസ്, കാർഡ്ബോർഡ് തുടങ്ങിയ വസ്തുക്കൾ ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഇവ പുതിയ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുന്നതിനായി പുനരുൽപ്പാദനത്തിന് വിധേയമാക്കുന്നു.

ജൈവ മാലിന്യം: സൂക്ഷ്മാണുക്കൾക്ക് ലളിതമായ സംയുക്തങ്ങളായി വിഘടിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഏതൊരു ജൈവവസ്തുവിനെയും ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇതിൽ ഭക്ഷണാവശിഷ്ടങ്ങൾ, അടുക്കള മാലിന്യങ്ങൾ, പൂന്തോട്ട മാലിന്യങ്ങൾ തുടങ്ങിയവ ഉൾപ്പെടുന്നു.

പുനരുപയോഗിക്കാൻ കഴിയാത്തവ മാത്രം: ഇവ ശാസ്ത്രീയമായ ലാൻഡ്‌ഫില്ലുകളിലേക്ക് അയയ്ക്കുന്നു, തുറസായ സ്ഥലങ്ങളിൽ തള്ളുന്നില്ല. ഈ സർക്കുലർ സമീപനം പഴയ മാലിന്യ നിക്ഷേപങ്ങൾ ശാശ്വതമായി ഇല്ലാതാക്കുന്നു എന്ന് ഉറപ്പാക്കുന്നതോടൊപ്പം സുസ്ഥിരമായ വിഭവ വീണ്ടെടുക്കൽ സാധ്യമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

SBM-അർബൻ 2.0 പ്രകാരമുള്ള മാലിന്യ സംസ്കരണ സംവിധാനം

മെറ്റീരിയൽ റിക്കവറി ഫെസിലിറ്റികളുടെ (MRF) ശക്തിപ്പെടുത്തൽ: ഓരോ നഗരത്തിലും കുറഞ്ഞത് ഒരു മെറ്റീരിയൽ റിക്കവറി ഫെസിലിറ്റിയെങ്കിലും (MRF) സ്ഥാപിക്കാൻ ഈ മിഷൻ ലക്ഷ്യമിടുന്നു. നിലവിൽ 67,000 TPD ശേഷിയുള്ള 2,900 MRF പ്ലാന്റുകൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നുണ്ട്. കൂടാതെ, SBM-U 2.0 പ്രകാരം 43,800 TPD ശേഷിയുള്ള MRF-കൾക്ക് അംഗീകാരം ലഭിച്ചു. SBM-U 2.0-ന് കീഴിൽ, മാലിന്യ സംസ്കരണ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ മനുഷ്യ ഇടപെടൽ കുറയ്ക്കുന്നതിനായി 50 TPD-യ്ക്ക് മുകളിൽ ശേഷിയുള്ള MRF-കളുടെ യന്ത്രവൽക്കരണത്തെ ഭവന നഗരകാര്യ മന്ത്രാലയം (MoHUA) പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു.

ബയോമെഥനേഷൻ, കംപ്രസ്ഡ് ബയോഗ്യാസ് (CBG) പ്ലാന്റുകൾ: നിലവിൽ, രാജ്യത്തുടനീളം പ്രതിദിനം 4,253 ടൺ (TPD) ശേഷിയുള്ള 131 ബയോമെഥനേഷൻ പ്ലാന്റുകൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നുണ്ട്; അതേസമയം 20,155 TPD ശേഷിയുള്ള 145 കംപ്രസ്ഡ് ബയോഗ്യാസ് (CBG) പ്ലാന്റുകൾ നടപ്പിലാക്കുന്നതിന്റെ വിവിധ ഘട്ടങ്ങളിലാണ്.

വൻനഗരങ്ങളിലെ വേസ്റ്റ്-ടു-ഇലക്ട്രിസിറ്റി (WtE) സംവിധാനങ്ങൾ: പത്ത് ലക്ഷത്തിലധികം ജനസംഖ്യയുള്ള നഗരങ്ങളിൽ അജൈവ മാലിന്യങ്ങൾ സംസ്‌കരിക്കുന്നതിനായി വേസ്റ്റ്-ടു-ഇലക്ട്രിസിറ്റി (WtE) പ്ലാന്റുകൾ പോലുള്ള ഉയർന്ന നിലവാരമുള്ള സംസ്‌കരണ സംവിധാനങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കേണ്ടതുണ്ട്. നിലവിൽ, പ്രതിദിനം 20,100 ടൺ സംസ്‌കരണ ശേഷിയും ഏകദേശം 261 മെഗാവാട്ട് അവർ (MWh) വൈദ്യുതി ഉൽപ്പാദന ശേഷിയുമുള്ള 17 WtE പ്ലാന്റുകൾ പ്രവർത്തനസജ്ജമാണ്.

മുന്നോട്ടുള്ള പാത: വൃത്തിയുള്ള നഗരങ്ങൾ, ആരോഗ്യകരമായ സമൂഹങ്ങൾ

2026-ഓടെ 'സീറോ ഡമ്പ്സൈറ്റ്' കൈവരിക്കുന്നത് നഗരസഭകളുടെ ദൈനംദിന പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ശാസ്ത്രീയ മാലിന്യ സംസ്കരണം ഉൾച്ചേർത്തുകൊണ്ടും മാലിന്യശേഖരണക്കാരെയും ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളെയും ഔദ്യോഗിക മാലിന്യ സംസ്കരണ ശൃംഖലയുടെ ഭാഗമാക്കിയും ആധുനിക നഗര ഭരണസംവിധാനത്തിന്റെ അടിത്തറ ശക്തിപ്പെടുത്താൻ സഹായിക്കും. പഴയ മാലിന്യക്കൂമ്പാരങ്ങൾ ഒഴിവാക്കുന്നത് തുറന്ന സ്ഥലത്തെ മാലിന്യ നിക്ഷേപത്തിൽ നിന്ന് പുനരുപയോഗത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമായ രീതികളിലേക്കുള്ള മാറ്റത്തെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നു; ഇത് SDG 11 (സുസ്ഥിര നഗരങ്ങളും സമൂഹങ്ങളും), SDG 12 (ഉത്തരവാദിത്തത്തോടെയുള്ള ഉപഭോഗവും ഉൽപ്പാദനവും) എന്നിവയ്ക്ക് സംഭാവന നൽകുന്നു, കൂടാതെ അശാസ്ത്രീയമായ മാലിന്യങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള മീഥെയ്ൻ ബഹിർഗമനം കുറയ്ക്കുന്നത് വഴി SDG 13 (കാലാവസ്ഥാ നടപടി) ലക്ഷ്യത്തിലേക്കും മുന്നേറാൻ സഹായിക്കുന്നു.

ദീർഘകാലാടിസ്ഥാനത്തിൽ, മാലിന്യക്കൂമ്പാരങ്ങൾ നീക്കം ചെയ്യുന്നത് മെച്ചപ്പെട്ട ഭൂവിനിയോഗ ആസൂത്രണത്തിനും പരിസ്ഥിതി ആഘാതം കുറയ്ക്കുന്നതിനും കൂടുതൽ ആരോഗ്യകരമായ നഗര ജീവിത സാഹചര്യങ്ങൾക്കും വഴിയൊരുക്കും. വൃത്തിയും വിഭവശേഷിയുമുള്ളതും മികച്ച രീതിയിൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നതുമായ നഗരങ്ങൾ സാധ്യമാക്കുന്നതിലൂടെ, നഗര വളർച്ചയും സുസ്ഥിരതയും ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയും ദീർഘകാല ജീവിത നിലവാരവും ഒത്തുചേരുന്ന 'വികസിത ഭാരതം 2047' എന്ന വലിയ കാഴ്ചപ്പാടിലേക്ക് 'മിഷൻ സീറോ ഡമ്പ്സൈറ്റ്സ്' വലിയ സംഭാവനകൾ നൽകുന്നു.

References

Ministry of Housing and Urban Affairs

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2025/nov/doc2025118687701.pdf

https://mohua.gov.in/upload/uploadfiles/files/2688HUA-ENGLISH-19-4-2023.pdf

https://sbmurban.org/storage/app/media/pdf/sbm_knowledge_center/Guidelines_on_Usage_of_RDF_in_various_industries_GIZ.pdf

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=155276&ModuleId=3&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2167622&reg=3&lang=2

https://swachhbharatmission.ddws.gov.in/sites/default/files/Technical-Notes/10Years_of_SBM_Brochure.pdf

https://mohua.gov.in/upload/uploadfiles/files/Part1%281%29.pdf

https://mohua.gov.in/pdf/627b8318adf18Circular-Economy-in-waste-management-FINAL.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2028814&reg=3&lang=2

https://sbmurban.org/storage/app/media/pdf/SBM%20Advisory%20on%20Landfill%20Reclamation.pdf

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2025/nov/doc2025118687601.pdf

https://sbmurban.org/storage/app/media/e-library/Guidelines/Policy%20Guidelines%20on%20use%20of%20inert%20material%20in%20construction%20of%20National%20highways.pdf

SBM Dashboard: https://sbmurban.org/swachh-bharat-mission-progess

Central Pollution Control Board

https://cpcb.nic.in/uploads/LegacyWasteBiomining_guidelines_29.04.2019.pdf

Ministry of Environment, Forest and Climate Change

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/1711/AU4229.pdf?source=pqals

https://cpcb.nic.in/uploads/hwmd/MoEFCC_guidelines_contaminatedsites.pdf

Niti Ayog

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2032857&reg=3&lang=2

https://www.niti.gov.in/sites/default/files/2021-12/Waste-Wise-Cities.pdf

Ministry of Personnel, Public Grievances and Pensions

https://darpg.gov.in/sites/default/files/CSD-2023/Circular_Economyt.pdf#:~:text=INTRODUCTION.%20The%20Circular%20Economy%20refers%20to%20an,Recycle%2C%20Refurbishment%2C%20Recover%2C%20and%20Repairing%20of%20materials.

Lakshya Zero Dumpsite: India’s Drive to Eliminate City Dumpsites Under Swachh Bharat Mission

***

SK