Global Affairs
ભારત-EU ભાગીદારી: યુરોપિયન યુનિયન સાથે ભારતનું વધતું જોડાણ
Posted On:
24 JAN 2026 12:05PM
મુખ્ય અંશો
- ભારતનું EU સાથેનું જોડાણ યુરોપ પર તેના વ્યૂહાત્મક ફોકસને હાઇલાઇટ કરે છે, જે આગામી ભારત-EU સમિટ અને ચાલુ મુક્ત વ્યાપાર કરાર (FTA) સાથે સુસંગત છે.
- દ્વિપક્ષીય વ્યાપાર વોલ્યુમ 2024-25 માં અંદાજે $136 બિલિયન સુધી પહોંચ્યું છે, જે EU ને ભારતનું સૌથી મોટું માલસામાન વ્યાપાર ભાગીદાર બનાવે છે.
- 2019 અને 2024 ની વચ્ચે, સેવાઓમાં ભારત-EU દ્વિપક્ષીય વ્યાપાર સતત વધ્યો છે, જેમાં ભારતની નિકાસ €19 બિલિયનથી વધીને €37 બિલિયન થઈ છે અને ભારતની EU ની નિકાસ વધીને €29 બિલિયન થઈ છે.
- 2024 સુધીમાં, 16,268 બ્લુ કાર્ડ ધારકો સહિત 931,607 થી વધુ ભારતીયો EU માં વસતા હતા, અને છેલ્લા 20 વર્ષમાં, 6,000 થી વધુ ભારતીય વિદ્યાર્થીઓએ ઈરાસ્મસ મંડસ (Erasmus Mundus) શિષ્યવૃત્તિ પ્રાપ્ત કરી છે, જે ભારત-EU ગતિશીલતા અને શૈક્ષણિક સંબંધોને હાઇલાઇટ કરે છે.
પરિચય
ભારત-EU સંબંધો નવી વ્યૂહાત્મક ગતિના તબક્કામાં પ્રવેશ્યા છે, જેમાં નવી દિલ્હીમાં આગામી ભારત-EU સમિટ પહેલા બંને પક્ષોએ જોડાણ તેજ કર્યું છે. ભારત અને યુરોપિયન યુનિયન લાંબા સમયથી પેન્ડિંગ મુક્ત વ્યાપાર કરાર (FTA) વાટાઘાટોને આગળ વધારવા અને અસ્તિત્વમાં રહેલા રોડમેપથી આગળ ભાગીદારીને ચલાવવા માટે એક નવો સંયુક્ત વ્યૂહાત્મક એજન્ડા અપનાવવા માંગે છે. આ ચાલુ જોડાણ વ્યાપાર, રોકાણ, સ્વચ્છ અને ગ્રીન ઊર્જા, વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી, સુરક્ષા અને સંરક્ષણ, ડિજિટલ પહેલ, કનેક્ટિવિટી, અવકાશ અને કૃષિ ક્ષેત્રે પરસ્પર પ્રતિબદ્ધતાને રેખાંકિત કરે છે.
તાજેતરના વર્ષોમાં ઉચ્ચ સ્તરીય ભારત-EU જોડાણો મજબૂત થયા છે, જેમાં ફેબ્રુઆરી 2025 માં પ્રમુખ ઉર્સુલા વોન ડેર લેયેનની આગેવાની હેઠળ EU કોલેજ ઓફ કમિશનર્સે નવી દિલ્હીની મુલાકાત લીધી હતી - જે યુરોપની બહાર દ્વિપક્ષીય ભાગીદારની અત્યાર સુધીની પ્રથમ મુલાકાત છે. નેતાઓ G7 અને G20 જેવા બહુપક્ષીય મંચની સાથે સાથે મળ્યા હતા, સૌથી છેલ્લે જૂન 2025 માં કેનેડામાં, અને ટેલિફોનિક ચર્ચાઓ દ્વારા નિયમિત સંપર્ક જાળવી રાખ્યો હતો, જેમાં સપ્ટેમ્બર 2025 માં પ્રધાનમંત્રી, પ્રમુખ વોન ડેર લેયેન અને પ્રમુખ એન્ટોનિયો કોસ્ટા વચ્ચેના કોલ્સનો સમાવેશ થાય છે.
ભારત-EU સંબંધોની ઝલક
ભારત અને યુરોપિયન યુનિયન વચ્ચેના સંબંધો લોકશાહી, કાયદાનું શાસન, નિયમ-આધારિત આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થા અને અસરકારક બહુપક્ષીયવાદ પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતા સહિતના વહેંચાયેલા મૂલ્યો અને સિદ્ધાંતો પર આધારિત છે. સંબંધો વ્યાપાર અને રોકાણ, સુરક્ષા અને સંરક્ષણ, ક્લાઈમેટ એક્શન અને સ્વચ્છ ઊર્જા, ડિજિટલ ટ્રાન્ઝિશન, કનેક્ટિવિટી, વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી અને લોકો વચ્ચેના આદાનપ્રદાન સહિતના વ્યાપક સ્પેક્ટ્રમને આવરી લે છે. EU માલસામાન માટે ભારતનું સૌથી મોટું વ્યાપાર ભાગીદાર રહ્યું છે, જેમાં દ્વિપક્ષીય વ્યાપાર 2024-25 માં અંદાજે $136 બિલિયન સુધી પહોંચ્યો છે. માલસામાન અને સેવાઓ બંનેમાં EU ભારતના ટોચના સર્વગ્રાહી વ્યાપાર ભાગીદારોમાંનું એક છે.
બહુપક્ષીય ભાગીદારી, જે 'ઇન્ડિયા-EU વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી: એ રોડમેપ ટુ 2025' (2020 માં અપનાવવામાં આવેલ) દ્વારા માર્ગદર્શિત છે, તે નીચેના પાસાઓમાં વધુ પરસ્પર સમૃદ્ધિ અને વૈશ્વિક સ્થિરતા તરફ વિકસિત થવાનું ચાલુ રાખે છે:
https://static.pib.gov.in/WriteReadData/userfiles/image/image003ZB37.jpg
ભારત અને EU નું ભૂતકાળનું જોડાણ
ભારત-EU ભાગીદારી દાયકાઓથી વિકસી છે, જે પાયાના રાજદ્વારી જોડાણો સાથે શરૂ થઈ હતી અને બહુપક્ષીય વ્યૂહાત્મક જોડાણમાં વિસ્તરી છે જેમાં રાજકીય સંવાદ, આર્થિક સહયોગ, સુરક્ષા અને આબોહવા પરિવર્તન તથા ટેકનોલોજી જેવા વૈશ્વિક પડકારોનો સમાવેશ થાય છે. 1960 ના દાયકામાં પ્રારંભિક માન્યતાથી લઈને 21મી સદીમાં વાર્ષિક સમિટ અને સંયુક્ત પહેલોની સ્થાપના સુધી, સંબંધો નોંધપાત્ર રીતે આગળ વધ્યા છે, જે વ્યાપાર, રોકાણ અને ટકાઉ વિકાસમાં પરસ્પર હિતોને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
પ્રારંભિક પાયો ભારત અને EU વચ્ચેના રાજદ્વારી સંબંધો 1960 ના દાયકાની શરૂઆતમાં છે, જેમાં ભારત 1962 માં યુરોપિયન ઇકોનોમિક કોમ્યુનિટી (EEC) સાથે સંબંધો સ્થાપિત કરનારા પ્રથમ દેશોમાંનો એક હતો. આણે ઔપચારિક સહકાર માટે પાયો નાખ્યો, જે 1993 ના સંયુક્ત રાજકીય નિવેદન અને 1994 ના સહકાર કરારમાં પરિણમ્યો, જેનો ઉદ્દેશ્ય દ્વિપક્ષીય રાજકીય અને આર્થિક સંબંધોને મજબૂત કરવાનો હતો.
2000નાં દાયકાની શરૂઆતમાં પ્રાપ્ત થયેલા મુખ્ય સીમાચિહ્નો 2000ના દાયકાની શરૂઆતમાં, કેટલીક મહત્વપૂર્ણ ઘટનાઓએ ભાગીદારીને આકાર આપ્યો. પ્રથમ ભારત-EU સમિટ જૂન 2000 માં લિસ્બન ખાતે યોજાઈ હતી, જેણે રાજકીય અને આર્થિક બાબતો પર વાર્ષિક ઉચ્ચ સ્તરીય સંવાદોની શરૂઆત કરી હતી. ત્યારબાદ હેગમાં 5મી સમિટમાં 2004 માં વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીમાં અપગ્રેડ કરવામાં આવ્યું હતું, જેણે વ્યાપારથી આગળ વધીને સુરક્ષા અને સાંસ્કૃતિક આદાનપ્રદાનને આવરી લેવા માટે વ્યાપ વિસ્તાર્યો હતો.
ભારત-EU સંબંધોમાં તાજેતરની મહત્વની સિદ્ધિ (Breakthrough) 2000ના દાયકાના પ્રારંભિક સીમાચિહ્નોની સરખામણીમાં, જેણે માળખું સ્થાપિત કર્યું હતું, હવે વિકાસમાં તેજી આવી છે, જેમાં જુલાઈ 2020 માં 'ઇન્ડિયા - EU વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી: એ રોડમેપ ટુ 2025' અપનાવવામાં આવી, મે 2021 માં મુક્ત વ્યાપાર અને રોકાણ વાટાઘાટો ફરી શરૂ થઈ અને એપ્રિલ 2022 માં ઇન્ડિયા-EU ટ્રેડ એન્ડ ટેકનોલોજી કાઉન્સિલ (TTC) લોન્ચ કરવામાં આવી. ફેબ્રુઆરી 2025 માં નવી દિલ્હીમાં TTC ની બીજી મંત્રી સ્તરની બેઠકે આના પર વધુ કામ કર્યું, જે ડિજિટલ અને ગ્રીન ટેકનોલોજીમાં સહકારને પ્રોત્સાહન આપે છે, જે પાયાના સંવાદોમાંથી એક્શન લેવા યોગ્ય (actionable), ટેકનોલોજી-સંચાલિત ભાગીદારી તરફના પરિવર્તનને ચિહ્નિત કરે છે.
ભારત-EU સંવાદ - વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી
માળખું (Architecture)
છેલ્લા દાયકામાં ભારત-EU સંબંધો નોંધપાત્ર રીતે ગાઢ બન્યા છે, જે મુખ્યત્વે સંવાદ-આધારિત ક્રિયાપ્રતિક્રિયાઓમાંથી સંરક્ષણ, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, રોકાણો, શ્રમ ગતિશીલતા અને ઉભરતી વૈશ્વિક પ્રાથમિકતાઓ પર એક્શન લેવા યોગ્ય (actionable), વ્યૂહાત્મક સહયોગમાં પરિવર્તિત થયા છે.
'ઇન્ડિયા – EU વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી: એ રોડમેપ ટુ 2025' આ ઉત્ક્રાંતિને માર્ગદર્શન આપવામાં નિમિત્ત રહ્યું છે, જે પ્રસ્તાવિત સુરક્ષા અને સંરક્ષણ ભાગીદારી અને ટ્રેડ એન્ડ ટેકનોલોજી કાઉન્સિલ (TTC) જેવી ઉચ્ચ સ્તરીય પ્રતિબદ્ધતાઓમાં પરિણમ્યું છે, જે ભારતને આબોહવા પરિવર્તન, સપ્લાય ચેઈન સુરક્ષા અને પ્રાદેશિક શાંતિ જેવા વહેંચાયેલા પડકારોને સંબોધવામાં એક મુખ્ય ભાગીદાર તરીકે સ્થાપિત કરે છે.
વ્યાપાર અને આર્થિક ફોકસ
વ્યાપાર એક પાયાનો પથ્થર રહ્યો છે, જેમાં EU એક મહત્વપૂર્ણ ભાગીદાર તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. ભારત અને EU વચ્ચેનો દ્વિપક્ષીય વેપાર નોંધપાત્ર રીતે વધ્યો છે, જે 2024-25 માં $136 બિલિયન સુધી પહોંચ્યો છે, જેમાં ભારતની EU માંથી નિકાસમાં મશીનરી, પરિવહન સાધનો અને રસાયણોનો સમાવેશ થાય છે, અને ભારતમાંથી આયાતમાં મશીનરી, રસાયણો, બેઝ મેટલ્સ, ખનિજ ઉત્પાદનો અને ટેક્સટાઇલનો સમાવેશ થાય છે.
તદુપરાંત, 2019 થી 2024 સુધી, સેવાઓમાં ભારત-EU દ્વિપક્ષીય વ્યાપારે સ્થિર વૃદ્ધિ દર્શાવી છે, જેમાં ભારતની નિકાસ 2019 માં 19 બિલિયન યુરોથી વધીને 2024 માં 37 બિલિયન યુરો થઈ છે. વધુમાં, EU માંથી આયાતમાં પણ વધારો જોવા મળ્યો છે, જે 2024 માં 29 બિલિયન યુરો સુધી પહોંચી છે.
સંરક્ષણ અને સુરક્ષા
ભારત-EU સુરક્ષા અને સંરક્ષણ સંબંધો 2025 માં નોંધપાત્ર રીતે ગાઢ બન્યા છે, જે ફેબ્રુઆરીમાં કોલેજ ઓફ કમિશનર્સની ભારત મુલાકાતના નેતાઓના નિવેદન દ્વારા ચિહ્નિત થયેલ છે, જેમાં સુરક્ષા અને સંરક્ષણ ભાગીદારી શોધવા માટે સંમતિ વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી અને જેમાં સંરક્ષણ અને અવકાશ માટેના EU કમિશનર અને ભારતના સંરક્ષણ રાજ્ય મંત્રી વચ્ચેની ચર્ચાઓનો સમાવેશ થયો હતો.
આ ગતિ ડિસેમ્બર 2025 માં સોસાયટી ઓફ ઇન્ડિયન ડિફેન્સ મેન્યુફેક્ચરર્સના પ્રતિનિધિમંડળ દ્વારા ચાલુ રાખવામાં આવી હતી જેણે ઔદ્યોગિક સહકારને પ્રોત્સાહન આપવા માટે EU કમિશનર સાથે જોડાવા બ્રસેલ્સની મુલાકાત લીધી હતી. સપ્ટેમ્બર 2025 માં, EU પોલિટિકલ એન્ડ સિક્યુરિટી કમિટી - જે તમામ 27 સભ્ય દેશોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે - એ તેની એશિયાની સૌપ્રથમ મુલાકાત લીધી હતી, જેમાં વ્યૂહાત્મક સંવાદને આગળ વધારવા માટે ભારતમાં વિદેશ સચિવ, ડેપ્યુટી NSA અને સચિવ (વેસ્ટ) સાથે ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠકો યોજાઈ હતી. આ પ્રયાસોના પૂરક તરીકે, સંયુક્ત નૌકા કવાયતોએ દરિયાઈ સુરક્ષા સહયોગને મજબૂત બનાવ્યો છે, જેમાં જૂન 2025 માં હિંદ મહાસાગરમાં, ઓક્ટોબર 2023 માં ગિનીના અખાતમાં અને જૂન 2021 માં એડનના અખાતમાં કવાયતનો સમાવેશ થાય છે, સાથે જ 2018 અને 2019 માં સોમાલિયા નજીક માનવતાવાદી સહાય માટે સહયોગી એસ્કોર્ટ કામગીરીનો પણ સમાવેશ થાય છે.
સ્વચ્છ ઊર્જા અને આબોહવા (Clean Energy and Climate)
ઊર્જા અને આબોહવા સહયોગ ભારત-EU ભાગીદારીનો કેન્દ્રીય સ્તંભ બનાવે છે, જે ટકાઉ વિકાસ, ક્લાઈમેટ એક્શન અને સ્વચ્છ ઊર્જા સંક્રમણ પ્રત્યેની વહેંચાયેલ પ્રતિબદ્ધતાઓને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
ભારત-EU ઊર્જા અને આબોહવા જોડાણના કેન્દ્રમાં ક્લીન એનર્જી એન્ડ ક્લાયમેટ પાર્ટનરશિપ (CECP) છે, જેની સ્થાપના 2016 માં કરવામાં આવી હતી, જેમાં નવેમ્બર 2024 માં ફેઝ III અપનાવવામાં આવ્યો હતો, જે દ્વિપક્ષીય સહયોગના વધતા વ્યાપને પ્રતિબિંબિત કરે છે. EU 2018 થી ઇન્ટરનેશનલ સોલર એલાયન્સનું ભાગીદાર છે, જે સૌર ઊર્જાના ઉપયોગને સમર્થન આપે છે, જ્યારે યુરોપિયન ઇન્વેસ્ટમેન્ટ બેંક પસંદગીના ભારતીય શહેરોમાં અર્બન રેલ અને મેટ્રો સિસ્ટમ્સ સહિત ટકાઉ પરિવહન અને અર્બન મોબિલિટી પ્રોજેક્ટ્સને નાણાં પૂરા પાડે છે.
ભારત-EU સહયોગમાં ઓફશોર વિન્ડ એનર્જી, ગેસ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેવલપમેન્ટ, મિથેન ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો, રોકાણ અને ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફરનો પણ સમાવેશ થાય છે, અને માર્ચ 2021 માં EU નું કોએલિશન ફોર ડિઝાસ્ટર રિઝિલિયન્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (CDRI) માં જોડાવા બદલ આબોહવા-સ્થિતિસ્થાપક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર વહેંચાયેલી પ્રાથમિકતાઓ પર ભાર મૂકે છે. અદ્યતન વૈજ્ઞાનિક ક્ષેત્રોમાં, ભારત અને EU એ જુલાઈ 2020 માં EURATOM સાથે પરમાણુ ઊર્જાના શાંતિપૂર્ણ ઉપયોગ અંગે R&D કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા, અને ભારત 2017 થી CERN નું સહયોગી સભ્ય છે.
કનેક્ટિવિટી (Connectivity)
ભારત અને યુરોપિયન યુનિયને તેમની ભાગીદારીના વ્યૂહાત્મક સ્તંભ તરીકે કનેક્ટિવિટી પર તેમના સહયોગનો સતત વિસ્તાર કર્યો છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય પ્રદેશોમાં ટકાઉ, સર્વસમાવેશક અને સ્થિતિસ્થાપક જોડાણોને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. ભારત-EU કનેક્ટિવિટી પહેલ આર્થિક સંકલનને વધારવા અને દ્વિપક્ષીય જોડાણથી આગળ સંતુલિત વિકાસને ટેકો આપવા માંગે છે.
· ભારત-EU કનેક્ટિવિટી પાર્ટનરશિપ (2021): 2021 માં શરૂ કરાયેલ, આ ભાગીદારી પરિવહન, ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ઊર્જા નેટવર્ક પર સહયોગને મજબૂત કરવા માંગે છે, જ્યારે લોકો, માલસામાન, સેવાઓ, ડેટા અને મૂડીની સીમલેસ હિલચાલની સુવિધા આપે છે.
· ત્રિપક્ષીય વિકાસ સહયોગ (જૂન 2025): જૂન 2025 માં, ભારત અને યુરોપિયન યુનિયન ત્રીજા દેશોમાં વિકાસ પ્રોજેક્ટ્સના સંયુક્ત અમલીકરણને સક્ષમ કરીને ત્રિપક્ષીય વિકાસ સહયોગને આગળ વધારવા માટે વહીવટી વ્યવસ્થા પર સંમત થયા હતા.
· ઇન્ડિયા-મિડલ ઇસ્ટ-યુરોપ ઇકોનોમિક કોરિડોર (IMEC) (સપ્ટેમ્બર 2023): સપ્ટેમ્બર 2023 માં નવી દિલ્હીમાં યોજાયેલી G20 નેતાઓની સમિટના માર્જિન પર, ભારત, યુરોપિયન યુનિયન, ફ્રાન્સ, જર્મની, ઇટાલી, સાઉદી અરેબિયા, UAE અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના નેતાઓએ IMEC ના વિકાસ પર સહયોગ કરવા માટે સમજૂતી પત્ર (MoU) ની જાહેરાત કરી હતી.
વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી
વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી સહયોગ એ ભારત-EU ભાગીદારીનો મુખ્ય સ્તંભ છે, જે સંસ્થાકીય માળખા દ્વારા સમર્થિત છે જે સહયોગી સંશોધન અને નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપે છે. દ્વિપક્ષીય જોડાણ 2007 માં હસ્તાક્ષર કરાયેલ વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી સહકાર કરારમાં લંગરાયેલું છે, જેમાં સંયુક્ત સંચાલન સમિતિ સ્માર્ટ ગ્રીડ, પાણી, રસીઓ, ICT, ધ્રુવીય વિજ્ઞાન અને યુરોપિયન સંશોધન પરિષદ સાથે કામ કરતા યુવા વૈજ્ઞાનિકોની ગતિશીલતા જેવા ક્ષેત્રોમાં સહકારનું માર્ગદર્શન કરે છે. વધુમાં, પૃથ્વી વિજ્ઞાન મંત્રાલય અને યુરોપિયન કમિશને યુરોપિયન રિસર્ચ એન્ડ ઇનોવેશન ફ્રેમવર્ક પ્રોગ્રામ “Horizon 2020” હેઠળ પસંદગીના પ્રોજેક્ટ્સમાં ભારતીય ભાગીદારીને ટેકો આપવા માટે સહ-ભંડોળ પદ્ધતિ સ્થાપિત કરી છે, ખાસ કરીને આબોહવા પરિવર્તન અને ધ્રુવીય સંશોધનમાં.
ભારત-EU અવકાશ સહયોગ (India-EU Space Cooperation)
અવકાશ સહયોગ ભારત-EU વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીનું એક મહત્વપૂર્ણ પરિમાણ રજૂ કરે છે, જે દાયકાઓના તકનીકી સહયોગ અને વધતા સંસ્થાકીય જોડાણ પર બનેલું છે. અવકાશમાં ભારત-EU જોડાણ 1980 ના દાયકાનું છે, જ્યારે ભારતીય ઉપગ્રહો યુરોપના એરિયન (Ariane) લોન્ચર્સનો ઉપયોગ કરીને લોન્ચ કરવામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ, યુરોપિયન કમિશન અને અવકાશ વિભાગ વચ્ચેના સહકાર કરારે પૃથ્વી નિરીક્ષણમાં સહયોગને મજબૂત બનાવ્યો, જેમાં પૃથ્વી નિરીક્ષણ ઉપગ્રહોના ડેટાની પરસ્પર પહોંચનો સમાવેશ થાય છે.
સમાંતર રીતે, ISRO અને યુરોપિયન સ્પેસ એજન્સી (ESA) એ ક્રોસ-સપોર્ટ વ્યવસ્થાઓ પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે, જે નેવિગેશન, ઓપરેશન અને ડેટા હેન્ડલિંગમાં વિનિમયને સક્ષમ કરે છે, જેમાં ચંદ્રયાન-3 અને આદિત્ય-L1 જેવા મુખ્ય મિશન દરમિયાનનો પણ સમાવેશ થાય છે. કાર્યકારી સહયોગને વધુ પ્રતિબિંબિત કરતા, ESA નું Proba-3 મિશન ડિસેમ્બર 2024 માં ISRO ના PSLV-XL દ્વારા સફળતાપૂર્વક લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું. ઉચ્ચ સ્તરીય સંસ્થાકીય જોડાણ આ ઓપરેશનલ લિંકેજની સાથે રહ્યું છે. ફેબ્રુઆરી 2025 માં, સંરક્ષણ અને અવકાશ માટેના EU કમિશનર નવી દિલ્હીમાં વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી રાજ્ય મંત્રીને મળ્યા હતા. ત્યારબાદ નવેમ્બર 2025 માં બ્રસેલ્સમાં પ્રથમ ભારત-EU સ્પેસ ડાયલોગ યોજાયો હતો. વધુમાં, મે 2025 માં, ISRO અને ESA એ માનવ અવકાશ સંશોધન માટે સહકાર પર સંયુક્ત નિવેદન પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા.
સ્થળાંતર અને ગતિશીલતા (Migration and Mobility)
પ્રારંભિક સ્થળાંતર સંવાદો 2016 કોમન એજન્ડા ઓન માઈગ્રેશન એન્ડ મોબિલિટી (CAMM) જેવા સંરચિત માળખામાં આગળ વધ્યા છે, જે EU ની વસ્તી વિષયક જરૂરિયાતો અને ભારતના વધારાના કાર્યબળને પહોંચી વળવા માટે કુશળ કામદારોના પ્રવાહ, સામાજિક સુરક્ષા અને વ્યવસ્થિત સ્થળાંતર પર ભાર મૂકે છે. નવેમ્બર 2025 માં 9મા હાઈ-લેવલ ડાયલોગ ઓન માઈગ્રેશન એન્ડ મોબિલિટીએ અમલીકરણને આગળ વધાર્યું, જેમાં ICT વ્યાવસાયિકો માટે ભારતમાં પાયલોટ યુરોપિયન લીગલ ગેટવે ઓફિસનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો અને યુવા વ્યાવસાયિકો માટે વ્યાપક મોબિલિટી ફ્રેમવર્કની શોધ કરી. 2024 ના અંતમાં, કુલ 931,607 ભારતીય નાગરિકો EU માં વસવાટ કરતા હતા, જે બ્લુ કાર્ડ્સ ધારકો માટે સૌથી મોટો સમૂહ (20.8%) છે (2024 માં 16,268). ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ ઈરાસ્મસ મંડસ શિષ્યવૃત્તિના ટોચના પ્રાપ્તકર્તાઓમાં રહ્યા છે. છેલ્લા 20 વર્ષમાં, સમગ્ર યુરોપની અગ્રણી સંસ્થાઓમાં અભ્યાસ અને કામ કરવા માટે ભારતીય વિદ્યાર્થીઓને 6,000 થી વધુ શિષ્યવૃત્તિઓ આપવામાં આવી છે.
નિષ્કર્ષ
ભારત-EU સંબંધો વહેંચાયેલા મૂલ્યો, વધતા આર્થિક સંબંધો અને સમાન વ્યૂહાત્મક હિતો પર આધારિત એક મજબૂત અને ભવિષ્યલક્ષી ભાગીદારીમાં વિકસિત થયા છે. વધતો વ્યાપાર, સ્થિર EU રોકાણો અને કનેક્ટિવિટી, સ્વચ્છ ઊર્જા, ડિજિટલ ટેકનોલોજી, સુરક્ષા અને શ્રમ ગતિશીલતા જેવા ક્ષેત્રોમાં સહયોગ એવી ભાગીદારીને પ્રતિબિંબિત કરે છે જે સ્પષ્ટ અને વ્યવહારુ પરિણામો આપી રહી છે.
ટ્રેડ એન્ડ ટેકનોલોજી કાઉન્સિલ, ગ્લોબલ ગેટવે, IMEC જેવી પહેલો અને FTA વાટાઘાટોમાં પ્રગતિ ભારત અને EU વચ્ચે ગાઢ બનતી સંસ્થાકીય ગોઠવણીને પ્રતિબિંબિત કરે છે. આ ગતિના આધારે, 25-27 જાન્યુઆરી 2026 ના રોજ યુરોપિયન કાઉન્સિલના પ્રમુખ મહામહિમ શ્રી એન્ટોનિયો લુઈસ સાંતોસ દા કોસ્ટા અને યુરોપિયન કમિશનના પ્રમુખ મહામહિમ સુશ્રી ઉર્સુલા વોન ડેર લેયેનને રાજ્ય મુલાકાત (State Visit) માટે ભારતનું આમંત્રણ ભારત-EU સંબંધોને તેની વૈશ્વિક અને યુરોપિયન વ્યૂહરચનાના મુખ્ય સ્તંભ તરીકે વધારવાના સરકારના ઈરાદાને રેખાંકિત કરે છે.
સંદર્ભો
Ministry of External Affairs
Eurostat
European Union Commission
- https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_25_2116
India–EU Partnership: India’s Growing Engagement with European Union
SM/IJ/GP/JD
(Explainer ID: 157089)
आगंतुक पटल : 18
Provide suggestions / comments