Press Note Details: Press Information Bureau

Economy

એક દાયકાનું સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા

નવીનતાને વિસ્તૃત કરવી, ભારતની વિકાસ ગાથાને આકાર આપવો

Posted On: 15 JAN 2026 2:16PM

ભારતમાં સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમને અને આર્થિક પરિવર્તનને વેગ આપવા માટે સતત નવીનતા અને વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવું જરૂરી છે. આ માટે પ્રાદેશિક વિકાસ અને સામાજિક સમાનતાને ધ્યાનમાં રાખીને વ્યાપક અને સર્વસમાવેશક અભિગમ અપનાવવો મહત્વપૂર્ણ છે.

મુખ્ય તારણો

ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં DPIIT દ્વારા માન્યતા પામેલા 2 લાખથી વધુ સ્ટાર્ટઅપ્સ સાથે ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમ્સમાં મક્કમતાથી ઊભું છે.

સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયાના એક દાયકાએ વિચાર વિકસાવવાથી લઈને ભંડોળ, માર્ગદર્શન અને વૃદ્ધિ સુધીની સંપૂર્ણ જીવનચક્ર આધારિત વ્યવસ્થા ઊભી કરી છે.

DPIIT દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત સ્ટાર્ટઅપ્સમાંથી લગભગ 50% ટિયર-II અને ટિયર-III શહેરોમાંથી ઉદ્ભવે છે, જે ઉદ્યોગસાહસિકતાના વિકેન્દ્રીકરણનો સંકેત આપે છે.

AIM 2.0 નો હેતુ ઇકોસિસ્ટમમાં રહેલી ખામીઓને પહોંચી વળવા નવી પહેલ શરૂ કરવાનો અને સરકારો, ઉદ્યોગો, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ તથા સમુદાયોના સહયોગથી સફળ મોડેલોને મોટા પાયે વિસ્તારવાનો છે.

ગ્રામીણ અને સ્થાનિક સ્તરના કાર્યક્રમો, જેમ કે એસવીઇપી, એસ્પાયર અને પીએમઇજીપી, સૂક્ષ્મ ઉદ્યોગો, મહિલા સંચાલિત સાહસો તથા સ્થાનિક રોજગારીની તકોને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યા છે.

સ્ટાર્ટઅપ્સ: આર્થિક પરિવર્તનમાં મહત્વની ભૂમિકા

16 જાન્યુઆરી, 2026 ના રોજ ઉજવવામાં આવતો રાષ્ટ્રીય સ્ટાર્ટઅપ દિવસ, સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા પહેલનો એક સીમાચિહ્નરૂપ દાયકો પૂર્ણ કરે છે. 2016માં ઉદ્યોગસાહસિકતાને વેગ આપવાના ધ્યેયથી શરૂ થયેલો આ નીતિ વિષયક પ્રયાસ આજે વિશ્વના સૌથી મોટા અને વિવિધતાસભર સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમમાં વિકસિત થયો છે. “સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા” દ્વારા મજબૂત કરાયેલ આ આંદોલને ભારતના ઉદ્યોગસાહસિક અને નવીનતા ઇકોસિસ્ટમ પર પરિવર્તનકારી અસર કરી છે. તે ભારતના 2047ના ‘વિકસિત ભારત’ના લક્ષ્ય સાથે સંકળાયેલું છે, જે આર્થિક આધુનિકીકરણ અને સર્વસમાવેશક પ્રાદેશિક વિકાસને જોડે છે.

સ્ટાર્ટઅપ્સે ભારતના આર્થિક પરિવર્તનમાં એક મહત્વપૂર્ણ આધારસ્તંભ તરીકે ઉભરી આવ્યાં છે, જે નવીનતા, રોજગાર સર્જન અને સર્વસમાવેશક વિકાસને વેગ આપે છે. છેલ્લા એક દાયકામાં ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમમાંનું એક બન્યું છે, જેમાં ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં 2 લાખથી વધુ સ્ટાર્ટઅપ્સ નોંધાયેલા છે. બેંગલુરુ, હૈદરાબાદ, મુંબઈ અને દિલ્હી-એનસીઆર જેવા મુખ્ય કેન્દ્રો આ પરિવર્તનની મોખરે રહ્યાં છે. સાથે-સાથે નાના શહેરો પણ આ ગતિમાં સતત યોગદાન આપી રહ્યા છે, જેમાં લગભગ 50% સ્ટાર્ટઅપ્સ ટાયર II/ III શહેરોમાંથી ઉદ્દભવ્યા છે, જે ઉદ્યોગસાહસિકતાના લોકશાહીકરણને દર્શાવે છે.

સ્ટાર્ટઅપ્સ: આર્થિક વિકાસ માટે પ્રેરણા

ટેકનોલોજીકલ નવીનતા અને ઉત્પાદકતાને પ્રોત્સાહન આપો
મોટા પાયે રોજગારીની તકો બનાવો
નાણાકીય સમાવેશ અને ડિજિટલ ઍક્સેસ વધારવો
પ્રાદેશિક અને પાયાના ઉદ્યોગસાહસિકતાને પ્રોત્સાહન આપો

સ્ટાર્ટઅપ્સ કૃષિ-ટેક, ટેલિમેડિસિન, સૂક્ષ્મ ધિરાણ, પર્યટન અને એડ-ટેક જેવા ક્ષેત્રોમાં ઉકેલો આપીને ભારતનાં ગ્રામીણ અને શહેરી વિસ્તારો વચ્ચેનું અંતર ઘટાડી રહ્યા છે, જેના પરિણામે વિકાસલક્ષી ખામીઓ દૂર થાય છે અને ગ્રામીણ આજીવિકાને સહાય મળે છે. આમાં, મહિલાઓની આગેવાની હેઠળના સ્ટાર્ટઅપ્સ સર્વસમાવેશક અને પ્રાદેશિક રીતે સંતુલિત વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી રહ્યા છે. ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં, 45% થી વધુ માન્યતા પ્રાપ્ત સ્ટાર્ટઅપ્સમાં ઓછામાં ઓછી એક મહિલા ડિરેક્ટર અથવા ભાગીદાર છે, જે દર્શાવે છે કે નવીનતા માત્ર આર્થિક પ્રગતિ જ નહીં, પરંતુ સામાજિક સમાનતા અને સંતુલિત પ્રાદેશિક વિકાસને પણ ઉત્તેજન આપે છે.

સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા પહેલ: ભારતના નવીનતાના પાયાને મજબૂત કરવાના એક દાયકાની ઉજવણી

સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા પહેલ, જે વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય હેઠળ ઉદ્યોગ અને આંતરિક વેપારને પ્રોત્સાહન વિભાગ (DPIIT) દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે, તે ભારતની નવીનતા અને ઉદ્યોગસાહસિક ઇકોસિસ્ટમનો આધારસ્તંભ બની ગઈ છે. છેલ્લા દાયકામાં આ પહેલ એક નીતિ-કેન્દ્રિત માળખામાંથી વિસ્તરીને એક વ્યાપક, બહુ-પરિમાણીય પ્લેટફોર્મમાં પરિવર્તિત થઈ છે, જે સ્ટાર્ટઅપ્સને વિચાર તબક્કાથી લઈને કામગીરીના વિસ્તરણ સુધીના દરેક તબક્કે મદદ કરે છે. આ પ્રગતિ ભારતના ઉચ્ચ-મૂલ્યના સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમમાં સ્પષ્ટપણે દેખાય છે, જે 2014માં $1 બિલિયનથી વધુ મૂલ્ય ધરાવતી માત્ર ચાર ખાનગી કંપનીઓ હતી, આજે 120થી વધુ કંપનીઓ સુધી પહોંચી છે, જેનું કુલ મૂલ્ય $350 બિલિયનથી વધુ છે, જે ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ ક્ષેત્રના વ્યાપ અને વધતી જતી વૈશ્વિક સુસંગતતા દર્શાવે છે.

સ્ટાર્ટઅપ્સ ભારતના યુવા વસ્તી વિભાજનનો લાભ લઈ રહ્યા છે, અને ટેક્નોલોજી, સેવાઓ તેમજ ઉત્પાદન ક્ષેત્રોમાં રોજગારીની તકોનું સર્જન કરી રહ્યા છે. સાથે જ તેઓ ગીગ વર્ક અને પુરવઠા શૃંખલાઓ દ્વારા આડકતરી રોજગારીની તકો પણ ઉભી કરી રહ્યા છે. રોજગારીની તકોની સાથે, સ્ટાર્ટઅપ્સ મોટા કોર્પોરેટ્સ અને બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓ સાથે વધુ સહયોગ કરી રહ્યા છે, જે ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફર, સ્કેલેબિલિટી અને વૈશ્વિક બજારમાં જોડાણને સરળ બનાવે છે.

પરંપરાગત ક્ષેત્રોમાં, નવીનતા અર્થતંત્ર પર વ્યાપક અસર કરી રહી છે: હેસા જેવા કૃષિ-ટેક પ્લેટફોર્મ ગ્રામીણ-શહેરી વિભાજનને દૂર કરીને ખેડૂતોની બજાર પહોંચમાં સુધારો કરી રહ્યા છે, જ્યારે Zypp જેવા સ્વચ્છ ગતિશીલતા સ્ટાર્ટઅપ્સ સ્કેલેબલ EV-આધારિત છેલ્લા માઇલ ઉકેલો પ્રદાન કરી રહ્યા છે. આ નવીનતાઓ ફાઇનાન્સ, સપ્લાય ચેઇન, ટકાઉપણું અને ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં ગુણાકાર અસરો ઉત્પન્ન કરી રહી છે, જે સમૃદ્ધ સ્ટાર્ટઅપ ક્ષેત્રના વ્યાપક ઇકોસિસ્ટમ લાભોને રેખાંકિત કરે છે.

નવીનતા આધારિત ઉદ્યોગસાહસિકતાને વેગ આપવા માટે DPIIT એ સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા પહેલ દ્વારા દેશભરમાં સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે ભંડોળ, માર્ગદર્શન અને વૃદ્ધિને સહાયરૂપ મુખ્ય યોજનાઓ અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ શરૂ કર્યા છે.

સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે ફંડ ઓફ ફંડ્સ (FFS)

સ્ટાર્ટઅપ્સ માટેનું ભંડોળ (FFS) એ DPIITની સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા એક્શન પ્લાન હેઠળની એક મુખ્ય યોજના છે, જેનું સંચાલન સ્મોલ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ ડેવલપમેન્ટ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (SIDBI) દ્વારા થાય છે. ₹10,000 કરોડના ભંડોળ સાથે, આ યોજના SEBIમાં રજિસ્ટર્ડ વૈકલ્પિક રોકાણ ભંડોળ (AIFs)ને ટેકો પૂરો પાડે છે, જે બદલામાં સ્ટાર્ટઅપ્સમાં રોકાણ કરે છે. આનો હેતુ દેશમાં જોખમ મૂડીની ઉપલબ્ધતા વધારવાનો અને ઉદ્યોગસાહસિક ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત બનાવવાનો છે.

₹10000 કરોડની રકમ 140થી વધુ AIFsને ફાળવવામાં આવી છે અને તેમણે સંયુક્ત રીતે 1370થી વધુ સ્ટાર્ટઅપ્સમાં ₹25500 કરોડથી વધુનું રોકાણ કર્યું છે.

સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે ક્રેડિટ ગેરંટી યોજના

સ્ટાર્ટઅપ્સ માટેની ક્રેડિટ ગેરંટી યોજના પાત્ર નાણાકીય સંસ્થાઓ મારફત સ્ટાર્ટઅપ્સને જામીન વિના લોન મેળવવા માટે અમલમાં મૂકવામાં આવી છે. નેશનલ ક્રેડિટ દ્વારા CGSS કાર્યરત છે.

ગેરંટી ટ્રસ્ટી કંપની (NCGTC) લિમિટેડ. CGSS હેઠળ, સ્ટાર્ટઅપ ઉદ્યોગસાહસિકોને 800 કરોડથી વધુ રૂપિયાની 330થી વધુ લોન માટે ગેરંટી આપવામાં આવી છે.

સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા બીજ ભંડોળ યોજના (SISFS)

₹945 કરોડના ભંડોળ સાથે, સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા સીડ ફંડ યોજના (SISFS) સ્ટાર્ટઅપ્સને પ્રૂફ ઓફ કોન્સેપ્ટ, પ્રોટોટાઇપિંગ, ઉત્પાદન અજમાયશ, બજાર પ્રવેશ અને વ્યાપારીકરણ જેવી પ્રવૃત્તિઓ માટે નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે. આ યોજનાની દેખરેખ એક નિષ્ણાત સલાહકાર સમિતિ (EAC) દ્વારા કરવામાં આવે છે, જે તેના અમલીકરણ, કાર્ય અમલ અને દેખરેખ માટે જવાબદાર છે.

યોજના હેઠળ શરૂઆતના તબક્કાના સ્ટાર્ટઅપ્સને ટેકો આપવા માટે ૨૧૫થી વધુ ઇન્ક્યુબેટર્સને 945 કરોડ રૂપિયાની મંજૂરી આપવામાં આવી છે.

સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા હબ

સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા ઓનલાઇન હબ ભારતની ઉદ્યોગસાહસિક ઇકોસિસ્ટમના તમામ હિસ્સેદારો માટે એક અનોખું ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ છે, જે તેમને એકબીજાને શોધવામાં, જોડાવામાં અને સહયોગ કરવામાં મદદ કરે છે. આ હબ રોકાણકારો, માર્ગદર્શકો અને ઇન્ક્યુબેટર્સને ભારતભરના યુવા ઉદ્યોગસાહસિકો સાથે જોડીને આ કાર્ય સાકાર કરે છે, અને ભંડોળ, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, કોર્પોરેટ્સ તેમજ સરકારી વિભાગોને એકસાથે લાવે છે.

રાજ્ય સ્ટાર્ટઅપ રેન્કિંગ ફ્રેમવર્ક

રાજ્ય સ્ટાર્ટઅપ રેન્કિંગ ફ્રેમવર્ક (SRF) રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની તેમની સ્ટાર્ટઅપ-મૈત્રીપૂર્ણ નીતિઓ અને અમલીકરણના આધારે મૂલ્યાંકન કરે છે, અને ભારતની ઉદ્યોગસાહસિક ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરવા માટે સ્પર્ધાત્મક સંઘીયતાને પ્રોત્સાહન આપે છે. આ ફ્રેમવર્કમાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન કરનારા, ટોચના પ્રદર્શન કરનારા, નેતા, આકાંક્ષી નેતા તથા ઉભરતા સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમ્સ જેવા વર્ગોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે, જે સ્ટાર્ટઅપ શાસનમાં તંદુરસ્ત સ્પર્ધા અને સતત સુધારણાને પ્રોત્સાહન આપે છે.

રાષ્ટ્રીય માર્ગદર્શન પોર્ટલ (માર્ગ)

મેન્ટરશિપ, માર્ગદર્શન, સહાય, સ્થિતિસ્થાપકતા અને વિકાસ (માર્ગ) પ્રોગ્રામ દેશભરના સ્ટાર્ટઅપ્સને સરળતાથી માર્ગદર્શન ઉપલબ્ધ કરાવવા માટે વિકસાવવામાં આવ્યો છે. અનુભવી મેન્ટર્સ સાથે ઉદ્યોગસાહસિકોને જોડીને, આ પોર્ટલ સ્ટાર્ટઅપના વિકાસને ટેકો આપવા, વ્યૂહાત્મક માર્ગદર્શન આપવા અને સમગ્ર દેશમાં ઉદ્યોગસાહસિક ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત બનાવવાનો હેતુ ધરાવે છે.

સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા રોકાણકાર જોડાણ પોર્ટલ

SIDBI સાથે સહયોગથી વિકસાવવામાં આવેલું, સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા ઇન્વેસ્ટર કનેક્ટ પોર્ટલ એક ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ છે જે સ્ટાર્ટઅપ્સને વેન્ચર કેપિટલ ફંડ અને રોકાણકારો સાથે જોડે છે, ખાસ કરીને શરૂઆતના તબક્કાના ઉદ્યોગો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને. આ પ્લેટફોર્મ ઉદ્યોગસાહસિકોને એક અરજી દ્વારા અનેક રોકાણકારો સુધી પહોંચીને પોતાની યોજનાઓ અસરકારક રીતે રજૂ કરવામાં મદદ કરે છે.

ભારતમાં સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત બનાવતી યોજના

સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા ઉપરાંત, ક્ષેત્ર-વિશિષ્ટ અને મંત્રાલય દ્વારા શરૂ કરાયેલી વિવિધ પહેલોએ ટેક્નોલોજી વિકાસ, ગ્રામીણ ઉદ્યોગસાહસિકતા, શૈક્ષણિક નવીનતા અને પ્રાદેશિક સમાવેશ જેવા પાસાઓને સંબોધિત કરીને ભારતના સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત બનાવ્યું છે. આ યોજનાઓ એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે સ્ટાર્ટઅપ માટેનો સહયોગ વ્યાપક હોય, વિકેન્દ્રિત હોય અને રાષ્ટ્રીય વિકાસ લક્ષ્યો સાથે સંકળાયેલો હોય.

અટલ ઇનોવેશન મિશન (એઆઇએમ)

2016માં નીતિ આયોગ દ્વારા શરૂ કરાયેલ અટલ ઇનોવેશન મિશન (AIM) સરકારની મહત્વપૂર્ણ પહેલ છે, જેનો ઉદ્દેશ શાળાઓ, યુનિવર્સિટીઓ, સંશોધન સંસ્થાઓ, સ્ટાર્ટઅપ્સ અને ઉદ્યોગોમાં દેશભરમાં નવીનતા અને ઉદ્યોગસાહસિકતાની સંસ્કૃતિને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. માર્ચ 2028 સુધીમાં ₹2750 કરોડના ખર્ચ સાથે AIM નવીનતા કાર્યક્રમોની રચના કરવા, ભાગીદારીને સક્ષમ કરવા અને ભારતના સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરવા માટે એક સંકલિત માળખું પૂરું પાડે છે.

AIM 1.0: મુખ્ય કાર્યક્રમો

વિવિધ કેન્દ્રીય અને રાજ્ય મંત્રાલયો, ઇન્ક્યુબેટર્સ અને વૈશ્વિક ભાગીદારો સાથે ગાઢ રીતે કામ કરી, AIMના મુખ્ય કાર્યક્રમો ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમને પ્રોત્સાહન આપે છે.

અટલ ટિંકરિંગ લેબ્સ (ATLs)

આ અટલ ટિંકરિંગ લેબ (ATL) કાર્યક્રમ ભારતના શિક્ષણ ક્ષેત્રે પરિવર્તન લાવવા માટે કેન્દ્રિત છે, અને વિદ્યાર્થીઓને રટણલક્ષી શિક્ષણથી દૂર કરીને સર્જનાત્મકતા, સમસ્યા-નિરાકરણ તથા નવીનતા તરફ પ્રેરણા આપે છે.

10,000થી વધુ એટીએલ (ATL) 733 જિલ્લાઓમાં ફેલાયેલા છે, અને એઆઇએમ (AIM) દ્વારા લાખો વિદ્યાર્થીઓને એઆઈ, રોબોટિક્સ, આઇઓટી, 3ડી પ્રિન્ટિંગ જેવી 21મી સદીની કુશળતા શીખવામાં મદદ મળી રહી છે. 1.1 કરોડથી વધુ વિદ્યાર્થીઓને સાથે જોડીને, 16 લાખથી વધુ નવીનતા પ્રોજેક્ટ્સને તે સક્ષમ બનાવ્યું છે.

સમુદાય નવીનતા અનુદાન કાર્યક્રમ (CIF)

યુએનડીપી ઇન્ડિયા સાથે ભાગીદારીમાં અમલમાં મૂકાયેલ આ કાર્યક્રમ યુવા સમુદાયના ઉભરતા ઉદ્યોગસાહસિકોને જરૂરી જ્ઞાન, માર્ગદર્શન અને માળખાકીય સહાય પૂરી પાડીને સ્થાનિક સ્તરે ઉદ્યોગસાહસિકતા અને સામાજિક અસર ઊભી કરવામાં મદદ કરે છે.

એક વર્ષના સઘન ફેલોશિપ કાર્યક્રમમાં દરેક ફેલોને અટલ કોમ્યુનિટી ઇનોવેશન સેન્ટર ખાતે નિયુક્ત કરવામાં આવે છે, જ્યાં તેઓ SDG (સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ ગોલ્સ) વિશે જાગૃતિ મેળવે છે, ઉદ્યોગસાહસિકતા અને જીવન કૌશલ્યો શીખે છે, અને પોતાના નવીન વિચારોને વિકસાવવા તેમજ તેમાં સુધારો કરવામાં સીધો અનુભવ મેળવે છે.

યુથ કો:લેબ પ્રોગ્રામ

યુથ કો:લેબનો ઉદ્દેશ્ય એશિયા-પેસિફિકના યુવાનોને નેતૃત્વ, સામાજિક નવીનતા અને ઉદ્યોગસાહસિકતા દ્વારા ટકાઉ વિકાસ લક્ષ્યો (SDGs) હાંસલ કરવામાં સશક્ત બનાવવાનો અને તેમનામાં રોકાણ કરવાનો છે.

આ કાર્યક્રમમાં વિષય આધારિત રાષ્ટ્રીય સંવાદોને પેનલ ચર્ચાઓ, વર્કશોપ અને વેબિનાર્સ દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યા હતા, અને યુવા-આધારિત સાહસોને લાંબા ગાળાના ઇન્ક્યુબેશન તેમજ પ્રાદેશિક સંમેલનોમાં પ્રતિનિધિત્વ દ્વારા સમર્થન આપવામાં આવ્યું હતું.

યુથ કો:લેબ રાષ્ટ્રીય ઇનોવેશન ચેલેન્જ 2024-25, એસિસટેક ફાઉન્ડેશન સાથેના સહયોગથી યુવા ઉદ્યોગસાહસિકોને સશક્ત બનાવવા પર કેન્દ્રિત હતી – જેમાં દિવ્યાંગ નવીન શોધકોનો પણ સમાવેશ થાય છે – જેથી તેઓ સહાયક ટેકનોલોજી, સમાવિષ્ટ એડ-ટેક અને કૌશલ્ય વિકાસ, તેમજ સંભાળ સેવા મોડેલોમાં સુલભતા અને સુખાકારી વધારતા ઉકેલો વિકસાવી શકે.

જ્યારે AIM 1.0 નવીનતા માટેનું માળખું સ્થાપિત કરવા અને ભારતના ઉભરતા ઇકોસિસ્ટમને પ્રોત્સાહન આપવા પર કેન્દ્રિત હતું, ત્યારે AIM 2.0 (2024) ઇકોસિસ્ટમની ખામીઓને દૂર કરવા તેમજ સરકારો, ઉદ્યોગો, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને સમુદાયો સાથે સહયોગથી સફળ મોડેલોને વધુ મોટા પાયે લાગુ કરવા માટે નવા અભિગમો ચાલુ કરવા પર કેન્દ્રિત છે. આ ઉપરાંત, તે અટલ ટિંકરિંગ લેબ્સ (ATLs) ઇકોસિસ્ટમને વિસ્તૃત કરીને શાળાના વિદ્યાર્થીઓમાં સમસ્યા ઉકેલવાની અને સાહસિકતાની વિચારસરણીને પ્રોત્સાહન આપી પ્રારંભિક તબક્કાની નવીનતાને વધુ મજબૂત બનાવે છે.

એઆઇએમ 2.0 હેઠળના કાર્યક્રમો

નવા શોધકો, ઉદ્યોગસાહસિકો અને રોકાણકારો માટે ભાષાના અવરોધો દૂર કરવા ‘ભાષા સમાવિષ્ટ નવીનતા કાર્યક્રમ’ (LIPI) ભારતની 22 નિર્ધારિત ભાષાઓ દ્વારા 30 વર્નાક્યુલર ઇનોવેશન સેન્ટર સ્થાપિત કરવા પર ધ્યાન આપે છે.

ફ્રન્ટિયર પ્રોગ્રામ આતલ ટિંકરિંગ લેબ્સ દ્વારા જમ્મુ અને કાશ્મીર, લદ્દાખ, ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યો, તેમજ આકાંક્ષી જિલ્લાઓ અને બ્લોક્સ માટે અનુરૂપ નવીનતા અને ઉદ્યોગસાહસિકતાના મોડેલો વિકસાવવાનો પ્રયાસ કરે છે.

માનવ મૂડી વિકાસ કાર્યક્રમનો હેતુ એવા વ્યાવસાયિકો, સંચાલકો, શિક્ષકો અને તાલીમ આપનારાઓનો એક પૂલ બનાવવાનો છે, જે ભારતના નવીનતા અને ઉદ્યોગસાહસિકતા ઇકોસિસ્ટમને વિકસાવવા, ચલાવવા અને જાળવવામાં સક્ષમ હોય.

ડીપટેક રિએક્ટર ડીપ ટેક નવીનતાઓનું વ્યાપારીકરણ કરવા માટે અસરકારક માર્ગો શોધવા માટે સંશોધન સેન્ડબોક્સ તરીકે કામ કરે છે, ખાસ કરીને જે માટે લાંબા ગર્ભાધાન સમયગાળા અને નોંધપાત્ર રોકાણની જરૂર હોય છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય નવીનતા સહયોગ કાર્યક્રમ ભારતની નવીનતા અને ઉદ્યોગસાહસિકતા વ્યવસ્થાને વૈશ્વિક સ્તરે લઈ જાય છે.

ઉત્પાદનો, સેવાઓ અને રોજગારીની ગુણવત્તા સુધારવા માટેના અન્ય કાર્યક્રમોમાં ઇન્ડસ્ટ્રિયલ એક્સિલરેટર પ્રોગ્રામનો સમાવેશ થાય છે, જે અદ્યતન સ્ટાર્ટઅપ્સને મોટા પાયે વિકસાવવા ઉદ્યોગની ભાગીદારી વધારવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે; અને અટલ સેક્ટરલ ઇનોવેશન લોંચપેડ્સ (ASIL) પ્રોગ્રામ, જે મુખ્ય ઉદ્યોગ ક્ષેત્રોમાં સ્ટાર્ટઅપ્સ સાથે સંકલન કરીને અને તેમની પાસેથી ખરીદી કરવા માટે કેન્દ્રીય મંત્રાલયોમાં iDEX જેવા પ્લેટફોર્મ બનાવવાનો હેતુ ધરાવે છે.

GENESIS (નવી પેઢીના સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે સહાયરૂપ)

GENESIS પહેલ, જે ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી ટેકનોલોજી મંત્રાલય (MeitY) દ્વારા શરૂ કરાયેલું રાષ્ટ્રીય ડીપ-ટેક સ્ટાર્ટઅપ પ્લેટફોર્મ છે, જુલાઈ 2022માં શરૂ કરવામાં આવી હતી. આનો ઉદ્દેશ્ય ટાયર-II અને ટાયર-III શહેરોમાં અમલીકરણ એજન્સીઓ દ્વારા સમગ્ર ભારતમાં લગભગ 1600 ટેકનોલોજી સ્ટાર્ટઅપ્સને વિકસાવવાનો અને ડીપ-ટેક નવીનતા માટે નોંધપાત્ર ભંડોળ તેમજ સહાય પૂરી પાડવાનો છે.

₹490 કરોડની બજેટ ફાળવણી સાથે પાંચ વર્ષના સમયગાળામાં, આ યોજના સ્ટાર્ટઅપ્સ, સરકારી સંસ્થાઓ, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને કોર્પોરેટ્સ જેવા વિવિધ હિતધારકો વચ્ચે સહયોગી જોડાણ દ્વારા ભારતની ઝડપથી વિકસતી ટેક્નોલોજી સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમને વેગ આપવા અને મજબૂત બનાવવા માટે ઉદ્દભવેલી છે.

MeitY સ્ટાર્ટઅપ હબ (MSH)

2016માં સ્થપાયેલ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી ટેકનોલોજી મંત્રાલય (MeitY) હેઠળનું MeitY સ્ટાર્ટઅપ હબ (MSH) ટેકનોલોજી આધારિત નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપે છે અને ભારતના સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત બનાવે છે. આ હબ ટેકનોલોજી આધારિત આર્થિક વૃદ્ધિ અને નવીનતાને વેગ આપી, MeitY દ્વારા સમર્થિત ઇન્ક્યુબેશન સેન્ટર્સ, ઉભરતી ટેકનોલોજીના સેન્ટર્સ ઓફ એક્સેલન્સ અને અન્ય પ્લેટફોર્મને જોડતું એક કેન્દ્રીય મંચ તરીકે કાર્ય કરે છે.

ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં, MeitY સ્ટાર્ટઅપ હબ (MSH) દેશભરમાં 6,148થી વધુ સ્ટાર્ટઅપ્સ, 517થી વધુ ઇન્ક્યુબેટર્સ અને 329થી વધુ લેબ્સ સમાવતું એક વિકસતું ઇકોસિસ્ટમ સમર્થન આપે છે.

ટેક્નોલોજી ઇન્ક્યુબેશન અને ઉદ્યોગસાહસિકોના વિકાસ માટેની યોજના 2.0 (TIDE)

ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી ટેકનોલોજી મંત્રાલય (MeitY) સાથે સંકળાયેલ, TIDE 2.0 યોજના વર્ષ 2019માં ટેક્નોલોજી આધારિત ઉદ્યોગસાહસિકતાને વેગ આપવા માટે રજૂ કરવામાં આવી હતી. આ યોજના IoT, AI, બ્લોકચેન અને રોબોટિક્સ જેવી ઉભરતી ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરતા માહિતી અને સંચાર તકનીક (ICT) સ્ટાર્ટઅપ્સને ટેકો આપતા ઇન્ક્યુબેટર્સને મજબૂત બનાવે છે. આરોગ્યસંભાળ, શિક્ષણ, કૃષિ, નાણાકીય સમાવેશ, જેમાં ડિજિટલ પેમેન્ટનો સમાવેશ થાય છે. માળખાકીય સુવિધાઓ અને પરિવહન, પર્યાવરણ અને સ્વચ્છ ટેક્નોલોજી જેવા ક્ષેત્રો આ યોજનામાં આવરી લેવામાં આવે છે. આ યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતાઓને અનુરૂપ સાત વિષયોમાં વ્યાપક સહાય પૂરી પાડવાનો છે. દેશભરની ટોચની શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને રાષ્ટ્રીય સંશોધન સંસ્થાઓમાં સ્થિત 51 ઇન્ક્યુબેટર્સ દ્વારા આ સહાય પૂરી પાડવામાં આવે છે.

NIDHI (રાષ્ટ્રીય નવીનતાઓ વિકસાવવા અને ઉપયોગ માટેની પહેલ)

રાષ્ટ્રીય નવીનતા વિકાસ અને ઉપયોગની પહેલ (NIDHI), વિજ્ઞાન અને તકનીકી વિભાગ (DST), વિજ્ઞાન અને તકનીકી મંત્રાલય દ્વારા 2016માં શરૂ કરવામાં આવી છે, જે વિચારો અને નવીનતાઓને (જ્ઞાન આધારિત અને ટેકનોલોજી સંચાલિત) સફળ સ્ટાર્ટઅપ્સમાં વિકસાવવા માટે એક છત્ર કાર્યક્રમ તરીકે કાર્ય કરે છે. આ કાર્યક્રમ સંપત્તિ અને રોજગારીનું સર્જન કરી સામાજિક-આર્થિક વિકાસ સાથે નવીનતા આધારિત ઉદ્યોગસાહસિક ઇકોસિસ્ટમ બનાવવાનું લક્ષ્ય રાખે છે.

તેણે 1,30,000થી વધુ રોજગારીની તકોનું સર્જન કરી છે, 12,000થી વધુ સ્ટાર્ટઅપ્સને ટેકો પૂરો પાડ્યો છે, 175થી વધુ ટેક્નોલોજી બિઝનેસ ઇન્ક્યુબેટર (TBI)ને સમર્થન આપ્યું છે, અને 1100થી વધુ બૌદ્ધિક સંપદા (IP)નું નિર્માણ કર્યું છે.

ઘટકો

નિધિ-પ્રયાસ (યુવા અને આશાસ્પદ ટેકનોલોજી ઉદ્યોગસાહસિકોને પ્રોત્સાહન અને ગતિ આપવા માટે), એક શોધક/સ્ટાર્ટઅપને ₹10 લાખ સુધીની મહત્તમ નાણાકીય સહાય પૂરી પાડીને વિચારથી પ્રોટોટાઇપ બનાવવા સુધી મદદરૂપ થાય છે.

નિધિ-ઇઆઇઆર (ઉદ્યોગસાહસિક નિવાસી), નવા ઉદ્યોગસાહસિકો માટે જોખમ ઘટાડતું સમર્થન તંત્ર છે, જે સ્નાતક વિદ્યાર્થીઓને પ્રોત્સાહન આપે છે અને તેમને દર મહિને ₹૩૦,૦૦૦/- સુધીની નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે.

નિધિ-ટીબીઆઈ (ટેક્નોલોજી બિઝનેસ ઇન્ક્યુબેટર), યજમાન સંસ્થામાં ઉપલબ્ધ કુશળતા અને માળખાકીય સુવિધાઓનો ઉપયોગ કરીને વેન્ચર બનાવવા નવીનતાઓ તેમજ તકનીકોનો ઉપયોગ કરવાનું લક્ષ્ય રાખે છે.

નિધિ-આઇટીબીઆઇ (સમાવેશી-ટેકનોલોજી બિઝનેસ ઇન્ક્યુબેટર), નિધિ-ટીબીઆઇનું એક નવું સ્વરૂપ છે, જે ટાયર-2 અને ટાયર-3 શહેરોમાં ઉદ્યોગસાહસિકતાને પ્રોત્સાહન આપવા અને આઇ-ટીબીઆઇને ટેકો આપવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. આ ભૌગોલિક વિસ્તારો, લિંગ, અને વિશેષ ક્ષમતા ધરાવતા વ્યક્તિઓ સહિત સર્વસમાવેશકતા પર ભાર મૂકે છે.

નિધિ-એક્સિલરેટર (સ્ટાર્ટઅપ એક્સિલરેશન પ્રોગ્રામ), કેન્દ્રિત હસ્તક્ષેપ દ્વારા સ્ટાર્ટઅપને ઝડપથી આગળ વધારવામાં સહાય કરે છે.

નિધિ-એસએસએસ (સીડ સપોર્ટ સિસ્ટમ), શરૂઆતના તબક્કાના સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે મહત્તમ ₹1000 લાખ (જે ઇન્ક્યુબેટરને ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે) અને દરેક સ્ટાર્ટઅપ દીઠ ₹100 લાખ સુધીની નાણાકીય સહાય સીડ સપોર્ટ તરીકે પૂરી પાડે છે.

નિધિ-સીઓઇ (સેન્ટર્સ ઓફ એક્સેલન્સ), સ્ટાર્ટઅપ્સને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક બનવામાં મદદરૂપ થવા માટે અત્યાધુનિક સુવિધાઓ પૂરી પાડે છે.

સ્ટાર્ટઅપ ગામ ઉદ્યોગસાહસિકતા કાર્યક્રમ (SVEP)

મે 2015માં દીનદયાળ અંત્યોદય યોજના – રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ આજીવિકા મિશન (DAY-NRLM) હેઠળ એક પેટા-યોજના તરીકે અમલમાં મૂકાયેલી, સ્વ-વ્યવસાય યોજના (SVEP)નો હેતુ ગ્રામીણ પરિવારોને સ્થાનિક ઉદ્યોગો સ્થાપિત કરવા અને તેમને વિકસાવવા માટે સક્ષમ બનાવીને ગ્રામીણ ઉદ્યોગસાહસિકતાને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.

તેનો ઉદ્દેશ્ય સ્વ-રોજગાર અને કુશળ વેતન રોજગાર દ્વારા ગરીબી ઘટાડવાનો તથા ગરીબો માટે ટકાઉ અને વૈવિધ્યસભર આજીવિકાના વિકલ્પો ઊભા કરવાનો છે.

SVEP ગ્રામીણ ઉદ્યોગો માટે મૂડીની ઉપલબ્ધતા અને તકનીકી સહાયતામાં રહેલા અવરોધો દૂર કરે છે.

આ લક્ષ્યાંકિત હસ્તક્ષેપો દ્વારા કાર્યક્રમે 30 જૂન, 2025 સુધીમાં 3.74 લાખ જેટલા સાહસોને સમર્થન આપ્યું છે, અને પરિણામે સ્થાનિક અર્થતંત્ર મજબૂત બન્યું છે તથા ગ્રાઉન્ડ લેવલ પર આવક મેળવવાની તકોમાં વધારો થયો છે.

ASPIRE (નવીનતા, ગ્રામીણ ઉદ્યોગો અને ઉદ્યોગસાહસિકતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટેની યોજના)

2015માં MSME મંત્રાલય દ્વારા શરૂ કરાયેલી આ યોજના ગ્રામીણ અને ઓછી સેવાઓ ધરાવતા વિસ્તારોમાં નવીનતા અને ઉદ્યોગસાહસિકતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટેનો ઉદ્દેશ્ય ધરાવે છે. તે સૂક્ષ્મ ઉદ્યોગોની સ્થાપના, કૌશલ્ય વિકાસ અને પુનઃકૌશલ્યની તકો ઊભી કરવા તેમજ ઔદ્યોગિક જૂથોને કાર્યબળ પૂરું પાડવા માટે લાઈવલીહૂડ બિઝનેસ ઇન્ક્યુબેટર્સ (LBIs) સ્થાપિત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

નાણાકીય પ્રોત્સાહનો

પ્લાન્ટ અને મશીનરીની પ્રાપ્તિ માટે:

સરકારી એજન્સીઓને વધુમાં વધુ ₹ 1 કરોડ

ખાનગી એજન્સીઓને 75 લાખ રૂપિયાની ફાળવણી

સ્ટાફ ખર્ચ, ઇન્ક્યુબેશન અને કૌશલ્ય વિકાસ કાર્યક્રમોના ચાલવા માટેના ખર્ચ વગેરે સંચાલન ખર્ચ માટે

સરકારી અને ખાનગી સંસ્થાઓને માનવબળ ખર્ચ, ઇન્ક્યુબેશન અને કૌશલ્ય વિકાસ કાર્યક્રમોના સંચાલન માટે મહત્તમ ₹1 કરોડ સુધીની સહાય

પ્રધાનમંત્રી રોજગાર સર્જન યોજના (PMEGP)

ભારતના સ્વ-રોજગાર અને સ્થાનિક ઉદ્યોગસાહસિકતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટેની એક મહત્વપૂર્ણ પહેલ તરીકે કલ્પિત, પ્રધાનમંત્રી રોજગાર સર્જન કાર્યક્રમ (PMEGP) વર્ષ 2008માં અગાઉની પ્રધાનમંત્રી રોજગાર યોજના (PMRY) અને ગ્રામીણ રોજગાર સર્જન કાર્યક્રમ (REGP)ને એક સરળ અને સુવ્યવસ્થિત માળખામાં જોડીને અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો. આ યોજના ખાદી અને ગ્રામોદ્યોગ આયોગ (KVIC) દ્વારા MSME મંત્રાલય હેઠળ અમલમાં મૂકવામાં આવે છે, જે વ્યાપક પહોંચ અને અસરકારક રીતે છેવાડાના વ્યક્તિ સુધી સેવા પહોંચે તે સુનિશ્ચિત કરે છે.

કેન્દ્રીય ક્ષેત્રની યોજના હોવાથી, આ યોજના સામાન્ય વર્ગના લાભાર્થીઓને પ્રોજેક્ટ ખર્ચના 25% જેટલી માર્જિન મની (MM) સહાય ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં તથા શહેરી વિસ્તારોમાં 15% સહાય પૂરી પાડે છે.

વર્ગીકૃત લાભાર્થીઓ – જેમાં અનુસૂચિત જાતિ, અનુસૂચિત જનજાતિ, અન્ય પછાત વર્ગ, લઘુમતી, મહિલા, ભૂતપૂર્વ સૈનિક, દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓ, ટ્રાન્સજેન્ડર અરજદારો, ઉત્તર-પૂર્વીય પ્રદેશ, પહાડી અને સરહદી વિસ્તારો તેમજ આકાંક્ષી જિલ્લાના રહેવાસીઓનો સમાવેશ થાય છે – તેઓ ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં 35% અને શહેરી વિસ્તારોમાં 25% વધારાની માર્જિન મની સહાય માટે પાત્ર રહેશે.

આ યોજના ઉત્પાદન ક્ષેત્રમાં 50 લાખ રૂપિયા સુધીના પ્રોજેક્ટ્સ તથા સેવા ક્ષેત્રમાં 20 લાખ રૂપિયા સુધીના પ્રોજેક્ટ્સને પણ સહાય પૂરી પાડે છે.

આગળની તૈયારી: નવીનતા અને અમલ આધારિત ભવિષ્ય.

ભારત સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા પહેલની દસમી વર્ષગાંઠ નિમિત્તે દેશનું સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમ એક મહત્વપૂર્ણ વળાંક પર ઊભું છે – જે ઝડપી વિકાસથી આગળ વધીને ટકાઉ વૃદ્ધિ અને વાસ્તવિક અર્થતંત્ર સાથે વધુ ગાઢ રીતે એકીકૃત થઈ રહ્યું છે.

એક દાયકા પછી, ભારતના સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમ માત્ર વ્યાપ જ નહીં, પરંતુ વસ્તી વિષયક લાભ, ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સતત સુધારણા એજન્ડા પર આધારિત માળખાકીય પરિવર્તનનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. સ્ટાર્ટઅપ્સ હવે અગ્રતાના ક્ષેત્રોમાં ફેલાયેલા છે, અને નવીનતા, રોજગાર સર્જન તથા વૈશ્વિક બજાર સાથે એકીકરણને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યા છે. જેમ ભારત 2030 સુધીમાં 7.3 ટ્રિલિયન ડોલરની અર્થવ્યવસ્થા તરફ આગળ વધે છે અને વિકસિત ભારત 2047ના વ્યાપક વિઝનને સાકાર કરે છે, તેમ સ્ટાર્ટઅપ્સ દેશના વિકાસ માર્ગમાં કેન્દ્રિય ભૂમિકા ભજવવા માટે તૈયાર છે, જે વૃદ્ધિના ઉત્પ્રેરક તેમજ ભવિષ્ય માટે તૈયાર, નવીનતા આધારિત આર્થિક મોડેલના દીર્ઘકાલીન પ્રતીક તરીકે સેવા આપે છે.