पत्र सूचना कार्यालय

મુખ્ય મુદ્દાઓ

• PRAGATIએ ₹85 લાખ કરોડથી વધુની કિંમતના પ્રોજેક્ટ્સને ઝડપી બનાવીને ભારતના વિકાસને નોંધપાત્ર રીતે વેગ આપ્યો છે.
• PRAGATI હેઠળ, 382 મુખ્ય રાષ્ટ્રીય પ્રોજેક્ટ્સની પદ્ધતિસર સમીક્ષા અને ઝીણવટભરી દેખરેખ રાખવામાં આવી છે.
• ઓળખવામાં આવેલા 3,187 મુદ્દાઓમાંથી 2,958નો ઉકેલ પહેલેથી જ આવી ગયો છે, જેનાથી વિલંબ અને ખર્ચમાં થતો વધારો નોંધપાત્ર રીતે ઘટ્યો છે.
• આ પ્લેટફોર્મ સીધા પ્રધાનમંત્રીના સુપરવિઝન હેઠળ કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે રીઅલ-ટાઇમ સંકલન સુનિશ્ચિત કરે છે, જે જવાબદારીને મજબૂત બનાવે છે.

PRAGATI: રીઅલ-ટાઇમ ગવર્નન્સનું એક મોડેલ

PRAGATI (Pro-Active Governance and Timely Implementation) એ રાજ્યો અને કેન્દ્રીય મંત્રાલયોની ભાગીદારીમાં, પ્રધાનમંત્રી દ્વારા સીધી, રીઅલ-ટાઇમ સમીક્ષા દ્વારા પ્રોજેક્ટ્સ, યોજનાઓ અને ફરિયાદ નિવારણને ઝડપી બનાવવા માટે ભારત સરકારનું ફ્લેગશિપ પ્લેટફોર્મ છે. PRAGATI એ એક મજબૂત ઉદાહરણ છે કે કેવી રીતે ડિજિટલ ગવર્નન્સ ઈરાદાને વાસ્તવિક, દૃશ્યમાન પ્રગતિમાં પરિવર્તિત કરી શકે છે. પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી હેઠળ 2015માં લોન્ચ કરાયેલ, PRAGATI એ ભારત કેવી રીતે મોટા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ અને મુખ્ય સામાજિક કાર્યક્રમોને ટ્રેક કરે છે અને ચલાવે છે તેને નવો આકાર આપ્યો છે. માત્ર સમીક્ષા મંચ કરતાં વધુ, તે અમલદારશાહીની જડતા તોડવા, કેન્દ્ર અને રાજ્યોમાં 'ટીમ ઈન્ડિયા એપ્રોચ' ને મજબૂત કરવા અને એવી સંસ્કૃતિ બનાવવાના પ્રયાસને પ્રતિબિંબિત કરે છે જ્યાં નિર્ણયો સમયબદ્ધ હોય, ફોલો-અપની અપેક્ષા રાખવામાં આવે અને પરિણામો માપવામાં આવે. અગાઉની સરકારો દ્વારા શરૂ કરાયેલા ઘણા લાંબા સમયથી પેન્ડિંગ પ્રોજેક્ટ્સ પણ PRAGATI પ્લેટફોર્મ હેઠળ લેવામાં આવ્યા હતા અને ત્યારબાદ તેને અનલૉક કરવામાં આવ્યા હતા અથવા પૂર્ણ કરવામાં આવ્યા હતા. આમાં બોગીબીલ રેલ-કમ-રોડ બ્રિજ (1997 માં કલ્પના કરવામાં આવી હતી), નવી મુંબઈ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (1997 માં કલ્પના કરવામાં આવી હતી), ભિલાઈ સ્ટીલ પ્લાન્ટનું આધુનિકીકરણ (2007 માં મંજૂર કરવામાં આવ્યું હતું) સહિત અન્ય વિવિધ પ્રોજેક્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે.

PRAGATI: તે શું છે અને તેની શા માટે જરૂર હતી

ભારતના જાહેર પ્રોજેક્ટ્સ અને યોજનાઓમાં લાંબો સમય અને ખર્ચમાં વધારો એ લાંબા સમયથી સતત પડકાર રહ્યો હતો. સરકારના તમામ સ્તરે આ સમસ્યાના ઉકેલ માટે પ્રધાનમંત્રીએ એક વ્યાપક ઉકેલ તરીકે PRAGATIની કલ્પના કરી હતી. PRAGATI એ એક વિશિષ્ટ, સંકલિત અને સંવાદાત્મક પ્લેટફોર્મ છે જે ફરિયાદોના નિવારણ અને ભારત સરકારના મુખ્ય કાર્યક્રમો અને પ્રોજેક્ટ્સ તેમજ રાજ્ય સરકારો દ્વારા હાઇલાઇટ કરાયેલા પ્રોજેક્ટ્સનું નિરીક્ષણ અને સમીક્ષા કરવા માટે રચાયેલ છે. PRAGATI પ્લેટફોર્મ અનન્ય રીતે ત્રણ આધુનિક ટેકનોલોજી—ડિજિટલ ડેટા મેનેજમેન્ટ, વીડિયો કોન્ફરન્સિંગ અને જીઓ-સ્પેશિયલ ટેકનોલોજીને એકસાથે લાવે છે. આ પ્રણાલી દ્વારા પ્રધાનમંત્રી પ્રોજેક્ટ સાઇટ્સ પરથી સંપૂર્ણ માહિતી અને અદ્યતન દ્રશ્ય પુરાવાઓના સમર્થન સાથે સંબંધિત કેન્દ્રીય અને રાજ્યના અધિકારીઓ સાથે સીધો સંવાદ કરી શકે છે. આ પહેલ ઈ-ગવર્નન્સમાં એક નવીન પગલું પણ રજૂ કરે છે અને સુશાસનના સિદ્ધાંતોનું ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે.

PRAGATI નું ઉદ્ગમ અને ઉત્ક્રાંતિ

PRAGATI એ SWAGAT (State Wide Attention on Grievances by Application of Technology) માંથી પ્રેરણા મેળવી છે. SWAGAT એ ગુજરાતના તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીની દેન હતી, જે એપ્રિલ 2003માં લોન્ચ કરવામાં આવી હતી અને તે ફરિયાદ નિવારણ માટે ભારતનું પ્રારંભિક, ટેકનોલોજી-સક્ષમ પ્લેટફોર્મ હતું. યોગ્ય રીતે નામ આપવામાં આવ્યું છે—SWAGAT એટલે ઘણી ભારતીય ભાષાઓમાં “સ્વાગત”—તે સરકારને વધુ સુલભ અને જવાબદાર બનાવવા માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું. નાગરિકો ઓનલાઈન ફરિયાદો સબમિટ કરી શકતા હતા, તેમની અરજીઓ ટ્રેક કરી શકતા હતા, નિર્ણયો જોઈ શકતા હતા અને વીડિયો કોન્ફરન્સિંગ દ્વારા અધિકારીઓ સાથે વાતચીત પણ કરી શકતા હતા. માળખાગત સ્ક્રિનિંગ પ્રક્રિયા એ સુનિશ્ચિત કરતી હતી કે ગંભીર, ઉચ્ચ અગ્રતાવાળી અરજીઓ મુખ્યમંત્રીના ડેસ્ક સુધી પહોંચે, જ્યારે માસિક જાહેર સુનાવણીએ નાગરિકો માટે તેમની ચિંતાઓને રાજ્યના નેતૃત્વ સમક્ષ મૂકવા માટે સીધી ચેનલ બનાવી હતી. સમય જતાં, SWAGATને જાહેર સેવા વિતરણમાં પારદર્શિતા, પ્રતિભાવશીલતા અને જવાબદારી મજબૂત કરવા માટે વ્યાપકપણે ઓળખવામાં આવી હતી.

2014માં પ્રધાનમંત્રી તરીકેનો કાર્યભાર સંભાળ્યા પછી PM મોદીએ SWAGATની અંતર્ગત શિસ્તને રાષ્ટ્રીય સ્તરે લઈ જવાનો પ્રયાસ કર્યો. PRAGATI સાથે, ધ્યાન વ્યક્તિગત ફરિયાદોથી વિસ્તરીને મુખ્ય પ્રોજેક્ટ્સ અને મુખ્ય કાર્યક્રમોમાં ડિલિવરી લાવવાના મોટા, વધુ જટિલ પડકાર પર કેન્દ્રિત થયું - ખાસ કરીને જ્યાં બહુ-એજન્સી નિર્ભરતા અથવા કેન્દ્ર-રાજ્ય સંકલનને કારણે મુદ્દાઓ અટવાયેલા હતા. તે અર્થમાં, PRAGATI માત્ર ડિજિટલ અપગ્રેડ નહોતું; તે શાસન કેવી રીતે ચલાવવામાં આવે છે તેના શિફ્ટનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે—વધુ સમયબદ્ધ, વધુ પરિણામલક્ષી અને વધુ સહયોગી, જે "લઘુત્તમ સરકાર, મહત્તમ શાસન" ના વ્યાપક સિદ્ધાંત સાથે સુસંગત છે.

માળખાગત સમીક્ષા અને ફોલો-અપ પ્રક્રિયા

• PRAGATIએ પ્રોજેક્ટ્સ પર દેખરેખ રાખવા, નાગરિકોની ફરિયાદોના નિવારણ અને કેન્દ્રીય મંત્રાલયો અને રાજ્ય સરકારોના સંકલિત પ્રયાસો દ્વારા યોજનાના અમલીકરણની સમીક્ષા કરવા માટેનું ટેકનોલોજી-સંચાલિત પ્લેટફોર્મ છે. તે PM GatiShakti, PARIVESH અને PM Ref Portal જેવા પ્લેટફોર્મને પણ એકીકૃત કરે છે.
• સર્વોચ્ચ સ્તરે, પ્રધાનમંત્રી ઓળખાયેલ પ્રોજેક્ટ્સ અને યોજનાઓ સંબંધિત મુદ્દાઓને ઉકેલવા માટે રાજ્યોના મુખ્ય સચિવો અને કેન્દ્રીય મંત્રાલયો/વિભાગોના સચિવો સાથે PRAGATI સમીક્ષા બેઠકોની અધ્યક્ષતા કરે છે.
• બેઠકો બાદ, બહુ-સ્તરીય ફોલો-અપ મિકેનિઝમ નિર્ણયોનું સમયસર અમલીકરણ સુનિશ્ચિત કરે છે. પ્રોજેક્ટ્સનું નિરીક્ષણ કેબિનેટ સચિવાલય દ્વારા કરવામાં આવે છે, જ્યારે યોજનાઓ અને ફરિયાદોની સમીક્ષા પ્રધાનમંત્રી કાર્યાલય (PMO) ની સતત દેખરેખ હેઠળ મંત્રાલય સ્તરે કરવામાં આવે છે.

પ્રોજેક્ટ અને ઈશ્યુ એસ્કેલેશન મિકેનિઝમ

નિયમિત મુદ્દાઓ મંત્રાલય સ્તરે ઉકેલવામાં આવે છે, જ્યારે જટિલ અને ગંભીર મુદ્દાઓને PRAGATI સુધી સમીક્ષા માટે મોકલવામાં આવે છે.

સહકારી સંઘવાદ અને શાસનને મજબૂત બનાવવું

PRAGATI અમલમાં મૂકાયેલા સહકારી સંઘવાદને સંસ્થાગત બનાવે છે. રાજ્યોના મુખ્ય સચિવો અને ભારત સરકારના સચિવો એકસાથે ભાગ લે છે, જેઓ રીઅલ-ટાઇમમાં જવાબદાર હોય છે, જેનાથી આંતર-રાજ્ય અને કેન્દ્ર-રાજ્ય મુદ્દાઓનો ઝડપી ઉકેલ શક્ય બને છે. પ્લેટફોર્મ નીચે મુજબ સુનિશ્ચિત કરીને વિભાગો વચ્ચેના અંતરને તોડે છે:

• બહુવિધ મંત્રાલયો અને રાજ્ય સરકારો વચ્ચે સીધું સંકલન.
• કેબિનેટ સચિવાલય દ્વારા દેખરેખ હેઠળ સમયબદ્ધ ફોલો-અપ.
• ટુકડાઓમાં વહેંચાયેલી જવાબદારીને બદલે પરિણામોની સહિયારી માલિકી.

આ મોડેલે આંતર-મંત્રાલય સંકલનમાં નોંધપાત્ર સુધારો કર્યો છે અને પ્રક્રિયાગત અવરોધો ઘટાડ્યા છે જે પરંપરાગત રીતે મોટા જાહેર પ્રોજેક્ટ્સમાં વિલંબ કરતા હતા.

મુખ્ય ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સેક્ટરમાં PRAGATI ની અસર

મુખ્ય માળખાગત ક્ષેત્રોમાં અમલીકરણને વેગ આપવા અને અવરોધો દૂર કરવામાં પ્રગતિએ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે. કેટલીક મુખ્ય પ્રાદેશિક અસરો નીચે દર્શાવેલ છે.

માળખાગત સુવિધાઓથી આગળ: સામાજિક ક્ષેત્રો અને નાગરિક-કેન્દ્રિત શાસન

શરૂઆતમાં, પ્રગતિ પ્લેટફોર્મ મુખ્યત્વે મોટા માળખાગત પ્રોજેક્ટ્સ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતું હતું, પરંતુ હવે તેનો વ્યાપ સામાજિક ક્ષેત્રની યોજનાઓ અને જાહેર ફરિયાદોનો સમાવેશ કરવા માટે વિસ્તૃત કરવામાં આવ્યો છે, જે તેને નાગરિક-કેન્દ્રિત શાસન સાધન બનાવે છે.

PRAGATI દ્વારા અનલૉક કરવામાં આવેલા લાંબા સમયથી પેન્ડિંગ પ્રોજેક્ટ્સના ઉદાહરણો

દાયકાઓથી અટકેલા કેટલાક પ્રોજેક્ટ્સ PRAGATI પ્લેટફોર્મ હેઠળ લેવામાં આવ્યા પછી પૂર્ણ થયા હતા અથવા નિર્ણાયક રીતે અનલૉક કરવામાં આવ્યા હતા, જે સતત ઉચ્ચ-સ્તરીય દેખરેખ અને આંતર-સરકારી સંકલનની અસર દર્શાવે છે.

• આસામમાં બોગીબીલ રેલ-કમ-રોડ બ્રિજ, જેની સૌપ્રથમ 1997માં કલ્પના કરવામાં આવી હતી, તે ભંડોળ અને સંકલનના પડકારોને કારણે બે દાયકાથી વધુ સમય સુધી પેન્ડિંગ રહ્યો હતો. PRAGATI હેઠળ નિયમિત સમીક્ષા બાદ, આંતર-એજન્સી મુદ્દાઓ ઉકેલવામાં આવ્યા હતા અને અમલીકરણ પર ઝીણવટભરી દેખરેખ રાખવામાં આવી હતી, જેના કારણે 2018માં પ્રોજેક્ટ પૂર્ણ થયો અને તેનું ઉદ્ઘાટન થયું, જેનાથી ઉત્તર-પૂર્વમાં કનેક્ટિવિટી અને વ્યૂહાત્મક ગતિશીલતામાં નોંધપાત્ર સુધારો થયો.

• નવી મુંબઈ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ, જેની 1997માં કલ્પના કરવામાં આવી હતી, તે જમીન સંપાદન, પ્રોજેક્ટ-અસરગ્રસ્ત પરિવારોના પુનર્વસન અને બહુવિધ એજન્સીઓની સંડોવણીને કારણે લગભગ 25 વર્ષ સુધી વિલંબિત રહ્યું હતું. PRAGATIના હસ્તક્ષેપ બાદ, આ લાંબા સમયથી પેન્ડિંગ મુદ્દાઓને કેન્દ્ર-રાજ્ય સંકલન દ્વારા સમયબદ્ધ રીતે ઉકેલવામાં આવ્યા હતા, પ્રોજેક્ટને અનલૉક કરવામાં આવ્યો હતો અને બાંધકામમાં નોંધપાત્ર વેગ આવ્યો હતો. માનનીય પ્રધાનમંત્રીએ ઓક્ટોબર 2025માં પ્રોજેક્ટના પ્રથમ તબક્કાનું ઉદ્ઘાટન કર્યું હતું.

• ભિલાઈ સ્ટીલ પ્લાન્ટનું આધુનિકીકરણ અને વિસ્તરણ, જે 2007માં મંજૂર કરવામાં આવ્યું હતું, તેને કરાર વિવાદો, અમલીકરણના પડકારો અને ખર્ચમાં વધારાને કારણે લગભગ 15 વર્ષ સુધી લાંબા વિલંબનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. PRAGATI હેઠળ ઉચ્ચ સ્તરીય દેખરેખે આંતર-મંત્રાલય અને PSU-સ્તરના અવરોધોને ઉકેલવામાં મદદ કરી, જેનાથી આધુનિકીકરણ કાર્યક્રમ પૂર્ણ થયો અને પ્લાન્ટની ક્ષમતા અને કાર્યક્ષમતામાં વધારો થયો.
• છત્તીસગઢમાં લારા સુપર થર્મલ પાવર પ્રોજેક્ટ (સ્ટેજ-I), જે ડિસેમ્બર 2012માં મંજૂર કરવામાં આવ્યો હતો, તેને જમીન સંપાદન અને કોન્ટ્રાક્ટર સંબંધિત અવરોધોને કારણે 13 વર્ષથી વધુ વિલંબ થયો હતો. PRAGATI દ્વારા સતત દેખરેખ અને મુદ્દાઓના નિરાકરણે પ્રોજેક્ટને અનબ્લોક કરવામાં મદદ કરી, જેના પરિણામે યુનિટ્સનું કમિશનિંગ થયું અને રાષ્ટ્રીય વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતામાં વધારો થયો.
• મધ્યપ્રદેશમાં ગદરવારા સુપર થર્મલ પાવર પ્રોજેક્ટ, જે 2008માં મંજૂર કરવામાં આવ્યો હતો, તે જમીન, ઇંધણ લિંકેજ અને અમલીકરણ સંબંધિત મુદ્દાઓને કારણે એક દાયકા કરતા વધુ સમયથી વિલંબિત હતો. PRAGATI હેઠળ લીધા પછી બાકી ક્લિયરન્સ અને સંકલનના મુદ્દાઓને ઝડપી બનાવવામાં આવ્યા હતા, જેનાથી પ્રોજેક્ટનું કમિશનિંગ થયું અને પ્રાદેશિક વીજ ઉપલબ્ધતા મજબૂત થઈ.

​​​​​​​

• ભારતના પૂર્વીય વીજ ઉત્પાદન ક્ષેત્રમાં એક મહત્વપૂર્ણ આધાર તરીકે ઓળખાયેલ, નોર્થ કરણપુરા સુપર થર્મલ પાવર પ્રોજેક્ટ (NKSTPP) એ પૂર્વી ભારતમાં બેઝ-લોડ વીજળીની ઉપલબ્ધતા અને ગ્રીડ વિશ્વસનીયતાને મજબૂત કરવાના હેતુથી એક ફ્લેગશિપ પિટ-હેડ થર્મલ પાવર પહેલ છે. નાણાકીય વર્ષ 2019-20 દરમિયાન પ્રોજેક્ટની ભૌતિક પ્રગતિ અંદાજે 60% હતી. ધ્યાન કેન્દ્રિત સમીક્ષાઓ અને સંકલિત હસ્તક્ષેપો પછી, જેમાં સપ્ટેમ્બર 2021 માં હાથ ધરવામાં આવેલી PRAGATI સમીક્ષાનો સમાવેશ થાય છે, પ્રોજેક્ટ અમલીકરણમાં નોંધપાત્ર વેગ જોવા મળ્યો હતો, જેમાં ભૌતિક પ્રગતિ નાણાકીય વર્ષ 2023-24 સુધીમાં વધીને લગભગ 87% થઈ ગઈ હતી.
• નબીનગર સુપર થર્મલ પાવર પ્રોજેક્ટ (NSTPP) ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા સંરચનામાં વ્યૂહાત્મક સ્થાન ધરાવે છે. PRAGATI મિકેનિઝમ હેઠળ એસ્કેલેશન થયા પછી, વણઉકેલાયેલા જમીન અને પુનર્વસનના મુદ્દાઓને ઉકેલવામાં આવ્યા હતા. આ હસ્તક્ષેપે કેન્દ્રિત દેખરેખ અને જવાબદારીને સક્ષમ કરી, જે જમીન સંબંધિત અવરોધોના ક્રમશઃ નિરાકરણ અને પ્રોજેક્ટના અમલીકરણને ફરી શરૂ કરવા તરફ દોરી ગઈ.
• ઓલ ઈન્ડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સિસ (AIIMS), બીબીનગર તેલંગાણાના યાદાદ્રી ભુવનગિરી જિલ્લાના બીબીનગર ખાતે પ્રધાન મંત્રી સ્વાસ્થ્ય સુરક્ષા યોજના (PMSSY) હેઠળ સ્થાપવામાં આવી રહી છે. 28.06.2023 ના રોજ PRAGATI મિકેનિઝમ હેઠળ પ્રોજેક્ટની સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી, ત્યારબાદ પ્રોજેક્ટ અમલીકરણમાં સ્પષ્ટ પ્રગતિ જોવા મળી હતી. 14.09.2023 સુધીમાં, ભૌતિક પ્રગતિ 29% હતી, જે નાણાકીય વર્ષ 2023-24 ના અંત સુધીમાં ઝડપથી વધીને 57% થઈ ગઈ છે, જે PRAGATI હેઠળ કેન્દ્રિત દેખરેખ અને ઝડપી નિર્ણય લેવાની અસર દર્શાવે છે.
• સામ્બા ખાતે ઓલ-ઈન્ડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સિસ (AIIMS), જમ્મુની સ્થાપના સાથે જમ્મુ અને કાશ્મીરે હેલ્થકેર સુલભતા અને શ્રેષ્ઠતાના નવા યુગમાં પ્રવેશ કર્યો છે. આ પ્રદેશમાં હેલ્થકેર એક્સેસને મજબૂત કરવામાં AIIMS જમ્મુના રાષ્ટ્રીય મહત્વને ધ્યાનમાં રાખીને, પ્રોજેક્ટ અને તેના ગંભીર અવરોધોને પ્રોજેક્ટ મોનિટરિંગ ગ્રુપ (PMG) દ્વારા લેવામાં આવ્યા હતા અને ત્યારબાદ PRAGATI મિકેનિઝમ સુધી મોકલવામાં આવ્યા હતા. 28-06-2023 ના રોજ PRAGATI હેઠળ પ્રોજેક્ટની સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી. PRAGATI હસ્તક્ષેપ પ્રોજેક્ટના અમલીકરણના વાતાવરણને બદલવામાં નિર્ણાયક સાબિત થયો. આ મુદ્દાને શાસનના સર્વોચ્ચ સ્તરે લઈ જવાથી, તમામ વિભાગોમાં જવાબદારી તીવ્રપણે મજબૂત થઈ.
• ઓલ ઈન્ડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સિસ (AIIMS), ગુવાહાટીને 24 મે 2017 ના રોજ પ્રધાનમંત્રી સ્વાસ્થ્ય સુરક્ષા યોજના (PMSSY) હેઠળ મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. એપ્રિલ 2018 અને ફેબ્રુઆરી 2023 માં સમીક્ષાઓ સાથે PRAGATI એ એક મહત્વપૂર્ણ હસ્તક્ષેપ પ્લેટફોર્મ તરીકે સેવા આપી હતી. PRAGATI ની દેખરેખે સીધી રીતે મુખ્ય નિર્ભરતાઓના નિરાકરણને સક્ષમ બનાવ્યું, જેમાં વીજળીના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું કમિશનિંગ, સ્ટોર્મ વોટર મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ્સનું ઝડપીકરણ, પાણી પુરવઠાની સજ્જતાનું સંરેખણ અને કાર્યરત કરવા માટે જરૂરી એકંદર સુમેળનો સમાવેશ થાય છે.

​​​​​​​

• મુંબઈ ઊર્જા માર્ગ લિમિટેડ (MUML) એ મુંબઈ મેટ્રોપોલિટન ક્ષેત્ર માટે પાવર ટ્રાન્સમિશનને મજબૂત કરવા માટે રચાયેલ, ભારત સરકારના ઊર્જા મંત્રાલય દ્વારા પરિકલ્પિત મહારાષ્ટ્રમાં ટ્રાન્સમિશન મજબૂતીકરણ પ્રોજેક્ટ છે. આ પ્રોજેક્ટને જમીન, વન, રાઈટ ઓફ વે (RoW) અને વહીવટી અવરોધોનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. તેને ઓક્ટોબર 2024માં મંજૂર કરવામાં આવ્યો હતો. PRAGATI-સંચાલિત હસ્તક્ષેપોએ ટુકડાઓમાં વહેંચાયેલી મંજૂરીઓને સુમેળભરી કાર્યવાહીમાં પરિવર્તિત કરી, જે સીમાચિહ્નોની ક્રમશઃ સિદ્ધિને સક્ષમ બનાવે છે—2023 સુધીમાં 80 ટકા RoW ક્લિયરન્સ, ઓગસ્ટ 2024 સુધીમાં 100 ટકા ફાઉન્ડેશન, ઇરેક્શન અને સ્ટ્રીંગિંગની પૂર્ણતા, અને સપ્ટેમ્બર 2024 માં ટ્રાન્સમિશન લાઇનોનું સફળ ચાર્જિંગ—તેથી અમલીકરણની ગતિને પુનઃસ્થાપિત કરી અને MUML પ્રોજેક્ટનું સમયસર કમિશનિંગ સુનિશ્ચિત કર્યું.
• 400 kV D/C તીસ્તા III–કિશનગંજ ટ્રાન્સમિશન લાઇન (214 કિમી) એ સિક્કિમના કાર્યરત હાઇડ્રો એસેટ્સમાંથી વીજળી બહાર લાવવા માટે રચાયેલ ઇન્ટર-સ્ટેટ ટ્રાન્સમિશન સિસ્ટમ (ISTS) પ્રોજેક્ટ છે. તે એક પુરાવો છે કે કેવી રીતે PRAGATI ઉચ્ચ-સ્તરીય નિર્દેશોને ફિલ્ડ-લેવલ ડિલિવરીમાં પરિવર્તિત કરે છે જે અધિકારક્ષેત્રના અવરોધોને ઉકેલીને અને એન્જિનિયરિંગ ડિઝાઇનમાં ફેરફાર કરવાને બદલે બહુ-એજન્સી અમલીકરણને સંરેખિત કરે છે. તે પડકારજનક ભૂપ્રદેશમાં સતત કાર્યકારી પ્રદર્શન સાથે કમિશનિંગને સક્ષમ કરતા સંકલિત કેન્દ્ર-રાજ્ય હસ્તક્ષેપના સંદર્ભ કેસ તરીકે રહે છે.
• NH-344M પર UER-II પ્રોજેક્ટ દિલ્હીના રોડ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને વધારવા અને ટ્રાફિક કાર્યક્ષમતા પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે એક પરિવર્તનકારી હસ્તક્ષેપ તરીકે પરિકલ્પિત કરવામાં આવ્યો હતો. દિલ્હી-NCR ગતિશીલતા માટે તેના વ્યૂહાત્મક મહત્વને ધ્યાનમાં રાખીને, આ પ્રોજેક્ટને પ્રોજેક્ટ મોનિટરિંગ ગ્રુપ (PMG) હેઠળ ઝીણવટભરી દેખરેખ માટે લેવામાં આવ્યો હતો અને ત્યારબાદ PRAGATI મિકેનિઝમ દ્વારા રાષ્ટ્રીય સ્તરે તેની સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી. PRAGATI હસ્તક્ષેપ લાંબા સમયથી ચાલતા આંતર-વિભાગીય અવરોધોને તોડવામાં મુખ્ય સાબિત થયો કારણ કે દરેક પેન્ડિંગ મુદ્દાને સોંપાયેલ જવાબદારીઓ અને સમયરેખા સાથે ડિજિટલ રીતે ટ્રેક કરવામાં આવ્યો હતો.

​​​​​​​

• NH-161ના સંગારેડ્ડી–અકોલા–નાંદેડ સેક્શનનું ફોર-લેનિંગ મહારાષ્ટ્રમાં અકોલા (NH-53) થી તેલંગાણામાં સંગારેડ્ડી સુધી 426 કિમી સુધી ફેલાયેલું છે, જે વાશિમ, હિંગોલી, નાંદેડ અને દેગલુરથી પસાર થાય છે. ભારતમાલા પરિયોજના હેઠળ ઇન્દોર-હૈદરાબાદ ઇકોનોમિક કોરિડોરનો ભાગ બનતો આ વ્યૂહાત્મક હાઇવે મધ્ય અને દક્ષિણ ભારતના મુખ્ય શહેરી અને આર્થિક કેન્દ્રો વચ્ચે સીધી કનેક્ટિવિટી પૂરી પાડે છે. આ પ્રોજેક્ટને PRAGATI પોર્ટલ પર મોકલવામાં આવ્યો હતો. સંકલિત હસ્તક્ષેપ તમામ હિતધારકો—રાજ્ય સત્તાધિકારીઓ, જિલ્લા વહીવટ અને પ્રોજેક્ટ પ્રસ્તાવક—ને સ્પષ્ટ સમયરેખા અને જવાબદારી સાથે એક જ અમલીકરણ માળખા પર લાવ્યા. છ મહિનાના ટૂંકા ગાળામાં આ લાંબા સમયથી પડતર મુદ્દાઓનું નિરાકરણ જટિલ માળખાગત અવરોધોને દૂર કરવામાં અને સમયસર અમલીકરણ સુનિશ્ચિત કરવામાં પ્રગતિ મિકેનિઝમની પરિવર્તનશીલ ભૂમિકા દર્શાવે છે.
• જમ્મુ–ઉધમપુર–શ્રીનગર–બારામુલ્લા રેલ લિંક પર કામ ઓક્ટોબર 1994માં શરૂ થયું હતું જ્યારે મંજૂરીની તારીખ 31 માર્ચ 1994 હતી પરંતુ મુશ્કેલ ભૂપ્રદેશ, જમીન સંપાદન અવરોધો, વન મંજૂરીઓ અને સુરક્ષા સંબંધિત પડકારોને કારણે લગભગ 25 વર્ષ સુધી પ્રગતિ ધીમી રહી હતી. PRAGATI હેઠળ પ્રોજેક્ટની સમીક્ષા કરવામાં આવ્યા પછી, મુખ્ય મંજૂરીઓ આપવાની પ્રક્રિયા ઝડપી બનાવવામાં આવી હતી અને સંકલિત કાર્યવાહી દ્વારા અવરોધો દૂર કરવામાં આવ્યા હતા, જેના કારણે પ્રોજેક્ટ પૂર્ણ થયો અને કાશ્મીર ખીણમાં રેલ કનેક્ટિવિટી કાર્યરત થઈ.

​​​​​​​

• NH-75 (સેક્શન-V) ના ખજુરી-વિંધમગંજ સેક્શનનું ફોર-લેનિંગ એ ઝારખંડમાં વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ હાઇવે અપગ્રેડેશન પહેલ છે, જેનો હેતુ પ્રાદેશિક અને આંતર-રાજ્ય રોડ કનેક્ટિવિટી મજબૂત કરવાનો છે. PRAGATI-સંચાલિત દેખરેખનું મૂલ્ય પ્રોજેક્ટના તેના વધુ જટિલ પછીના તબક્કાઓમાં ગતિ જાળવી રાખવાની ક્ષમતામાં પ્રતિબિંબિત થાય છે. ઓગસ્ટ 2024માં PRAGATI સમીક્ષા પહેલા ભૌતિક પ્રગતિ 44.4% સુધી પહોંચી હતી, અને ત્યારબાદ તે વધીને 92.02% થઈ હતી, જે સતત અમલીકરણ અને અસરકારક ઈશ્યુ મેનેજમેન્ટ દર્શાવે છે. એવા તબક્કે જ્યાં મોટા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ ઘણીવાર જમીન, ક્લિયરન્સ અને સંકલનના પડકારોને કારણે વિલંબિત થતા હોય છે, ત્યાં સતત પ્રગતિ રેખાંકિત કરે છે કે કેવી રીતે ઉચ્ચ-સ્તરીય દેખરેખ અને રાજ્ય અને જિલ્લા સ્તરે સંકલિત કાર્યવાહીએ સ્થગિતતા અટકાવવામાં મદદ કરી અને કામોનું સમયસર સંગઠન સુનિશ્ચિત કર્યું.
• મુંબઈ ટ્રાન્સ હાર્બર લિંક (MTHL), જે સત્તાવાર રીતે અટલ બિહારી વાજપેયી સેવરી-ન્હાવા શેવા અટલ સેતુ તરીકે ઓળખાય છે, તે ભારતની સૌથી પરિવર્તનકારી શહેરી પરિવહન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પહેલોમાંની એક છે. ભારત સરકાર, મહારાષ્ટ્ર સરકાર અને જાપાન ઇન્ટરનેશનલ કોઓપરેશન એજન્સી (JICA) ના નાણાકીય સહયોગથી મુંબઈ મેટ્રોપોલિટન રિજિયન ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી (MMRDA) દ્વારા અમલમાં મૂકાયેલ આ પ્રોજેક્ટ ભારતનો સૌથી લાંબો દરિયાઈ પુલ છે, જે 21.8 કિલોમીટરમાં ફેલાયેલો છે અને રાષ્ટ્રીય પરિવહન નેટવર્કમાં એક સીમાચિહ્નરૂપ ઉમેરો છે. PRAGATI મિકેનિઝમ હેઠળ માર્ગદર્શન મેળવીને, આ પ્રોજેક્ટ એક શિસ્તબદ્ધ, સમયબદ્ધ ગવર્નન્સ ફ્રેમવર્ક દ્વારા આગળ વધ્યો જેણે વહેલા સંસ્થાગત સંરેખણ અને સતત અમલીકરણની ગતિ સુનિશ્ચિત કરી.

​​​​​​​

• જગદીશપુર-હલ્દિયા અને બોકારો-ધામરા નેચરલ ગેસ પાઇપલાઇન (JHBDPL), જે ગેલ (ઇન્ડિયા) લિમિટેડ દ્વારા અમલમાં મૂકવામાં આવી છે, તે નેશનલ ગેસ ગ્રીડને પૂર્વીય અને ઉત્તર-પૂર્વીય ભારતમાં વિસ્તરતો એક ક્રોસ-કન્ટ્રી પાઇપલાઇન પ્રોજેક્ટ છે. PRAGATI પછી, જ્યાં પણ ટેકનિકલ રીતે શક્ય હોય ત્યાં કમિશનિંગ આગળ વધ્યું, જ્યારે વણઉકેલાયેલા વિભાગોને પ્રધાનમંત્રી કાર્યાલય, કેબિનેટ સચિવાલય અને DPIIT ખાતે સંરચિત દેખરેખ ચક્ર દ્વારા “ઉચ્ચ-અગ્રતા દરજ્જો” આપવામાં આવ્યો હતો, જેમાં રાજ્ય સરકારોને જિલ્લા સ્તરે પેન્ડન્સી ઉકેલવા સૂચના આપવામાં આવી હતી. ક્રમિક નિર્ભરતામાંથી મોડ્યુલર એક્ઝેક્યુશન તરફના આ શિફ્ટે અમલીકરણના માર્ગને બદલી નાખ્યો અને પ્રોજેક્ટને વિલંબિત સજ્જતામાંથી પૂર્ણતાની નજીક જવા માટે સક્ષમ બનાવ્યો.

PRAGATI: પ્રોજેક્ટ એક્સિલરેશનમાં વૈશ્વિક કેસ સ્ટડી

ઓક્સફોર્ડની સેડ બિઝનેસ સ્કૂલ દ્વારા એક સીમાચિહ્નરૂપ કેસ સ્ટડી, જેનું શીર્ષક “From Gridlock to Growth: How Leadership Enables India’s PRAGATI Ecosystem to Power Progress” છે, તે PRAGATI ને આ મુજબ હાઇલાઇટ કરે છે:

• પરિવર્તનકારી ડિજિટલ ગવર્નન્સ પ્લેટફોર્મ જેણે વરિષ્ઠ-સ્તરની જવાબદારી મજબૂત કરી છે અને લાંબા સમયથી પેન્ડિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સામાજિક ક્ષેત્રના પ્રોજેક્ટ્સને ઝડપી બનાવ્યા છે.
• વૈશ્વિક બેન્ચમાર્ક અને રીઅલ-ટાઇમ પ્રોજેક્ટ દેખરેખ અને આંતર-સરકારી સંકલન માટે “સિંગલ સોર્સ ઓફ ટ્રુથ”.
• વિકસિત થઈ રહેલા અર્થતંત્રો માટે વૈશ્વિક શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિ અને અનુકરણીય મોડેલ, જે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડિલિવરી, આર્થિક વૃદ્ધિ અને સુધારેલ જાહેર વિશ્વાસને આગળ ધપાવી શકે છે.
• સહકારી સંઘવાદમાં સંસ્થા, જે રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના વહીવટીતંત્ર અને કેન્દ્રીય મંત્રાલયોને એક પ્લેટફોર્મ પર લાવે છે, જે પ્રોજેક્ટ્સ પર અપરાજકીય, સમાન ધ્યાન સુનિશ્ચિત કરે છે.

​​​​​​​​​​​​​​

બહુપક્ષીય અસર

માળખાગત સુવિધા વિતરણ પર PRAGATIની અસર ચાર પરિમાણોમાં દેખાય છે:

આર્થિક: વિલંબ માત્ર ભાવ વધારા અને લોજિસ્ટિકલ ફેરફારો દ્વારા પ્રોજેક્ટ ખર્ચમાં વધારો નથી કરતો—તે મુસાફરોની વધુ અવરજવર અને વ્યાવસાયિક પ્રવૃત્તિ દ્વારા આ સંપત્તિઓ જે આર્થિક વળતર આપે છે તેમાં પણ વિલંબ કરે છે. મુદ્દાઓના નિરાકરણ અને પૂર્ણતાને ઝડપી બનાવીને, PRAGATI આ વળતર વહેલું લાવવામાં મદદ કરે છે અને રોકાણ કરાયેલા દરેક રૂપિયાનું મૂલ્ય સુધારે છે.

સામાજિક: ઝડપી પૂર્ણતાનો અર્થ એ છે કે સમુદાયોને વહેલો લાભ મળે છે. સારા રસ્તાઓ અંતરિયાળ વિસ્તારોને શાળાઓ, હોસ્પિટલો અને બજારો સાથે જોડે છે; રેલ લિંક્સ, પુલ અને લોજિસ્ટિક્સ અપગ્રેડ સ્થાનિક સાહસ અને રોજગારી નિર્માણને ટેકો આપે છે. તેની સામૂહિક અસર વધુ જોડાયેલ ભારત છે—જ્યાં પહોંચ, તક અને જીવનની ગુણવત્તા એવી રીતે સુધરે છે જે નાગરિકો અનુભવી શકે.

પર્યાવરણીય: આધુનિકીકરણ ટકાઉપણાના ભોગે ન આવવું જોઈએ. પ્રગતિ પર્યાવરણીય નિર્ણયો લેવાનું ઝડપી બનાવીને જવાબદાર વિકાસને સશક્ત બનાવે છે, સાથે સાથે સલામતીના પગલાં પણ ધ્યાનમાં લે છે, ઉત્સર્જન અને સંસાધનોના ઉપયોગમાં વધારો કરતા બિનજરૂરી વિલંબને ઘટાડે છે. પીએમ ગતિશક્તિ જંગલો, વન્યજીવન અને પર્યાવરણીય રીતે સંવેદનશીલ વિસ્તારોને સમાન GIS આયોજન કેનવાસ પર કેપ્ચર કરે છે, જેથી પ્રોજેક્ટને અંતિમ સ્વરૂપ આપવામાં આવે તે પહેલાં પર્યાવરણીય સંવેદનશીલતા સ્પષ્ટ રીતે જોઈ શકાય. આ પ્રારંભિક માહિતી સંકલિત આયોજન, સ્થળ યોગ્યતા અને પાલન તપાસને સક્ષમ બનાવે છે - એજન્સીઓને સંવેદનશીલ રહેઠાણોને ટાળવા અને પર્યાવરણીય અસરોને ઘટાડવા માટે વૈકલ્પિક માર્ગો અને ડિઝાઇન પગલાંને પૂર્વ-વિચારણા કરવાની મંજૂરી આપે છે. વધુમાં, ડિજિટલ સમીક્ષાઓ અને વીડિયો કોન્ફરન્સિંગ પર નિર્ભરતા કાર્બન-સઘન મુસાફરીની જરૂરિયાત ઘટાડે છે.

સકારાત્મક શાસન: PRAGATI માત્ર પ્રોજેક્ટ્સને ઝડપી બનાવવા વિશે જ નથી—તે ડિલિવરીની સંસ્કૃતિને મજબૂત બનાવે છે. તે પારદર્શિતા, સમયબદ્ધ જવાબદારી અને આંતર-સરકારી સંકલનને મજબૂત બનાવે છે, અને તેણે તમામ વિભાગોમાં પ્રક્રિયા સુધારણા ફેલાવવામાં મદદ કરી છે. આમ કરીને, તે વ્યાપક આધુનિકીકરણ અને પહેલો માટે ઉત્પ્રેરક તરીકે કાર્ય કરે છે જેનો હેતુ દેશભરમાં વૃદ્ધિના ફાયદાઓને વધુ સમાન રીતે વિસ્તૃત કરવાનો છે.

PRAGATI @ 50

PRAGATI એ તેની 50મી બેઠકનું સીમાચિહ્ન હાંસલ કર્યું હોવાથી, તે એક નિર્ધારિત ઉદાહરણ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે કે કેવી રીતે ટેકનોલોજી-સક્ષમ નેતૃત્વ, સહકારી સંઘવાદ અને સતત દેખરેખ રાષ્ટ્રીય સ્તરે ઈરાદાઓને પરિણામોમાં પરિવર્તિત કરી શકે છે. બેઠક દરમિયાન પ્રધાનમંત્રી દ્વારા રોડ, રેલવે, ઊર્જા, જળ સંસાધન અને કોલસા સહિતના ક્ષેત્રોમાં પાંચ મહત્વપૂર્ણ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સની સમીક્ષા કરવામાં આવી છે. આ પ્રોજેક્ટ્સ 5 રાજ્યોમાં ફેલાયેલા છે, જેનો સંચિત ખર્ચ ₹40,000 કરોડથી વધુ છે. આ છેલ્લા દાયકામાં શાસનની સંસ્કૃતિમાં ભારતે જોયેલા ઊંડા પરિવર્તનના પ્રતીક તરીકે કાર્ય કરે છે.

સંદર્ભો: પ્રધાનમંત્રી કાર્યાલય

pdf માં જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

SM/BS/GP/JD