पत्र सूचना कार्यालय

പ്രധാന കാര്യങ്ങൾ

ബാൽ വിവാഹ് മുക്ത് ഭാരത് കാമ്പയിൻ 2026 ഓടെ ശൈശവ വിവാഹത്തിന്റെ വ്യാപനം 10% കുറയ്ക്കുകയും 2030 ഓടെ ഇന്ത്യയെ ശൈശവ വിവാഹ രഹിതമാക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ് ലക്ഷ്യമിടുന്നത്.

2025 ൽ ഇന്ത്യയിലെ ആദ്യത്തെ ശൈശവ വിവാഹ രഹിത ജില്ലയായി ഛത്തീസ്ഗഡിലെ ബലോദ് ജില്ല ഒരു നാഴികക്കല്ല് പിന്നിട്ടു.

2025 സെപ്റ്റംബർ 17 ന് ഛത്തീസ്ഗഡിലെ സൂരജ്പൂർ ജില്ലാ ഭരണകൂടം 75 ഗ്രാമ പഞ്ചായത്തുകളെ "ശൈശവ വിവാഹ രഹിത പഞ്ചായത്തുകൾ" ആയി പ്രഖ്യാപിച്ചു.

ആമുഖം

നിയമപരമായി നിരോധിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, ഇന്ത്യയിൽ ശൈശവ വിവാഹം ഒരു വ്യാപകമായ സാമൂഹിക വെല്ലുവിളിയായി തുടരുന്നു, ഇത് രാജ്യത്തുടനീളമുള്ള ദശലക്ഷക്കണക്കിന് പെൺകുട്ടികളെയും ആൺകുട്ടികളെയും ബാധിക്കുന്നു. ഇത് പെൺകുട്ടികളെ ഗുരുതരമായ ആരോഗ്യ അപകടങ്ങളിലേക്ക് നയിക്കുന്നു, പ്രത്യേകിച്ച് ആദ്യകാല ഗർഭധാരണം മുതൽ, ഗാർഹിക പീഡനത്തിനുള്ള സാധ്യത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു, ദാരിദ്ര്യത്തിന്റെയും ലിംഗ അസമത്വത്തിന്റെയും സാധ്യതകൾ നിലനിർത്തുന്നു. ഇന്ത്യയിൽ, പുരോഗതി ഉണ്ടായിട്ടും, 20–24 വയസ്സ് പ്രായമുള്ള സ്ത്രീകളിൽ 23% പേർ 18 വയസ്സ് തികയുന്നതിന് മുമ്പ് വിവാഹിതരാകുന്നു (ദേശീയ കുടുംബാരോഗ്യ സർവേ-5, 2019–21)[1]. ഇത് ശൈശവ വിവാഹത്തെ ഒരു നിരന്തരമായ ഭീഷണിയും ഹീനമായ കുറ്റകൃത്യവുമാക്കുന്നു. പശ്ചിമ ബംഗാൾ, ഉത്തർപ്രദേശ്, ബീഹാർ[2] തുടങ്ങിയ സംസ്ഥാനങ്ങൾ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ശൈശവ വിവാഹങ്ങൾ നടക്കുന്ന സംസ്ഥാനങ്ങളായി നിലകൊളളുന്നതിനിടയിൽ രാജ്യത്തുടനീളം ഒറ്റപ്പെട്ട ശൈശവ വിവാഹങ്ങളും ഉണ്ടാകുന്നു. 

ശൈശവ വിവാഹം എന്താണ് 

ശൈശവ വിവാഹ നിരോധന നിയമപ്രകാരം നിർവചിച്ചിരിക്കുന്ന ശൈശവ വിവാഹം എന്നത് സ്ത്രീ/പെൺകുട്ടി 18 വയസ്സിന് താഴെയും പുരുഷൻ 21 വയസ്സിന് താഴെയുമുള്ള ഏതൊരു യൂണിയനെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു, പ്രത്യേകിച്ച് ഗ്രാമപ്രദേശങ്ങളിലും ആദിവാസി മേഖലകളിലും ദാരിദ്ര്യം, ലിംഗ അസമത്വം, ആരോഗ്യ അപകടങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ചക്രങ്ങൾ നിലനിർത്തുന്നു. കൂടാതെ, ഇന്ത്യൻ നിയമപ്രകാരം ശൈശവ വിവാഹം നേരിട്ട് ബാലബലാത്സംഗത്തിന് തുല്യമാണ്.

ഭാരതീയ ന്യായ സംഹിത, 2023 പ്രകാരം, 18 വയസ്സിന് താഴെയുള്ള ഭാര്യയുമായുള്ള ഒരു പുരുഷന്റെ ഏതൊരു ലൈംഗിക പ്രവൃത്തിയും ബലാത്സംഗത്തിന് തുല്യമാണ്. ഒരു ബാല വധുവിന്റെ ഭർത്താവ് അവളുടെ മേൽ പെനിട്രേറ്റീവ് ലൈംഗികാതിക്രമം നടത്തുമ്പോൾ, അത് അഗ്രവേറ്റഡ് പെനിട്രേറ്റീവ് ലൈംഗികാതിക്രമമായി കണക്കാക്കുമെന്നും, 2012 ലെ ലൈംഗിക കുറ്റകൃത്യങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള കുട്ടികളെ സംരക്ഷിക്കൽ (POCSO) നിയമപ്രകാരം ശിക്ഷാർഹമായ കുറ്റമാണെന്നും സുപ്രീം കോടതി കൂടുതൽ വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. 

ശൈശവ വിവാഹത്തിനെതിരായ ഇന്ത്യയുടെ പോരാട്ടം

19-ാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ തുടക്കത്തിൽ തന്നെ ഇന്ത്യയിൽ ശൈശവ വിവാഹം തടയാനുള്ള ശ്രമങ്ങൾ ആരംഭിച്ചു. രാജാ റാംമോഹൻ റോയ്, ഈശ്വര ചന്ദ്ര വിദ്യാസാഗർ, മഹാത്മാ ജ്യോതിറാവു ഫൂലെ തുടങ്ങിയ സാമൂഹിക പരിഷ്കർത്താക്കൾ ഈ ആചാരത്തിനെതിരായ പ്രചാരണങ്ങൾക്ക് നേതൃത്വം നൽകി. അതിന്റെ ഫലമായി 1891-ലെ പ്രായപരിധി നിയമം, പിന്നീട് 1929-ലെ ശൈശവ വിവാഹ നിയന്ത്രണ നിയമം (സർദ നിയമം) എന്നിവ നിലവിൽ വന്നു. ഇതിലൂടെ കുറഞ്ഞ വിവാഹ പ്രായം പെൺകുട്ടികൾക്ക് 14 ഉം ആൺകുട്ടികൾക്ക് 18 ഉം വയസ്സായി നിശ്ചയിച്ചു. സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തരം, 1948-ലെ ഭേദഗതി (പെൺകുട്ടികൾക്ക് 15 വയസ്സ്) [3], 1978-ലെ ഭേദഗതി (പെൺകുട്ടികൾക്ക് 18 വയസ്സ്, ആൺകുട്ടികൾക്ക് 21 വയസ്സ്), ഒടുവിൽ 2006-ലെ ശൈശവ വിവാഹ നിരോധന നിയമം (സ്ത്രീകൾക്ക് 18 വയസ്സ്, പുരുഷന്മാർക്ക് 21) എന്നിവയിലൂടെ ​ഗവൺമെന്റ് ഈ പരിധികൾ ഉയർത്തി. നിയമ നടപടികൾക്കൊപ്പം, കേന്ദ്ര ​ഗവൺമെന്റിന്റെ ബേട്ടി ബച്ചാവോ ബേട്ടി പഠാവോ (2015 മുതൽ) പോലുള്ള നിരവധി ബോധവൽക്കരണ കാമ്പെയ്‌നുകൾ രാജ്യവ്യാപകമായി ശക്തി പ്രാപിച്ചു. ഇവയെല്ലാം സാമൂഹിക മനോഭാവങ്ങളിൽ മാറ്റം വരുത്തുക, പെൺകുട്ടികളുടെ വിദ്യാഭ്യാസം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുക, ശൈശവ വിവാഹങ്ങൾ റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യാനും ചെറുക്കാനും സമൂഹങ്ങളെ ശാക്തീകരിക്കുക എന്നിവ ലക്ഷ്യമിട്ടുള്ളതാണ്.

2006-ലെ ശൈശവ വിവാഹ നിരോധന നിയമം (PCMA)

2006-ലെ ശൈശവ വിവാഹ നിരോധന നിയമം, 1929-ലെ ശൈശവ വിവാഹ നിയന്ത്രണ നിയമത്തെ (Sarda Act)  മാറ്റിസ്ഥാപിച്ചു, അതോടൊപ്പം ഇരകൾക്ക് ശക്തമായ സംരക്ഷണവും ആശ്വാസവും നൽകുകയും ചെയ്യുക എന്ന ലക്ഷ്യം മുന്നോട്ടുവച്ചു.

"കുട്ടി" എന്നാൽ 21 വയസ്സിന് താഴെയുള്ള പുരുഷനോ 18 വയസ്സിന് താഴെയുള്ള സ്ത്രീയോ ആണെന്ന് നിയമം വ്യക്തമായി പറയുന്നു. ഇരു കക്ഷികളിൽ ഏതെങ്കിലുമൊരാൾ "കുട്ടി"യായിരുന്നാൽ, അത് ശൈശവ വിവാഹമായി പരി​ഗണിക്കുന്നു.

പ്രായപൂർത്തിയായതിന് 2 വർഷത്തിനുള്ളിൽ ജില്ലാ കോടതിയിൽ ഹർജി നൽകുക എന്ന നിലയിൽ ശൈശവ വിവാഹം നിരോധിക്കുകയും അസാധുവാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു [5]. കടത്ത്, ബലപ്രയോഗം, വഞ്ചന അല്ലെങ്കിൽ അധാർമിക ഉദ്ദേശ്യങ്ങൾ എന്നീ കേസുകളിൽ അവ അസാധുവാണ്.

ശിക്ഷകൾ: പ്രായപൂർത്തിയായ പുരുഷന്മാർ കുട്ടികളെ വിവാഹം കഴിക്കുക, വിവാഹങ്ങൾ നടത്തുക/നടത്തുക/പ്രേരിപ്പിക്കുക/പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുക/പങ്കെടുക്കുക (മാതാപിതാക്കൾ/രക്ഷാകർത്താക്കൾ ഉൾപ്പെടെ) എന്നിവയ്ക്ക് 2 വർഷം വരെ കഠിനതടവും/അല്ലെങ്കിൽ ₹1 ലക്ഷം പിഴയും ചുമത്താവുന്നതും ജാമ്യമില്ലാത്തതുമായ കുറ്റകൃത്യങ്ങളിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. സ്ത്രീ കുറ്റവാളികൾക്ക് തടവ് ശിക്ഷ ലഭിക്കില്ല.

വിവാഹങ്ങൾ തടയുന്നതിനും, തെളിവുകൾ ശേഖരിക്കുന്നതിനും, അവബോധം വളർത്തുന്നതിനും, ഡാറ്റ റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യുന്നതിനും സംസ്ഥാനങ്ങൾ ശൈശവ വിവാഹ നിരോധന ഓഫീസർമാരെ (CMPO-കൾ) നിയമിക്കുന്നു. വരാനിരിക്കുന്ന വിവാഹങ്ങൾ തടയാൻ മജിസ്‌ട്രേറ്റുകൾ ഉത്തരവുകൾ പുറപ്പെടുവിക്കുന്നു (ലംഘനം വിവാഹത്തെ അസാധുവാക്കുന്നു).

ബാൽ വിവാഹ് മുക്ത ഭാരത് (BVMB)

2024 നവംബർ 27-ന് ആരംഭിച്ച ബാൽ വിവാഹ മുക്ത ഇന്ത്യ എന്നും അറിയപ്പെടുന്ന ബാൽ വിവാഹ് മുക്ത ഭാരത് (BVMB), രാജ്യത്തുടനീളമുള്ള ശൈശവ വിവാഹങ്ങൾ ഇല്ലാതാക്കാനുള്ള വനിതാ-ശിശു വികസന മന്ത്രാലയത്തിന്റെ (MWCD) ധീരമായ ദേശീയ പ്രതിബദ്ധതയെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. 2030-ഓടെ ബാല്യകാല വിവാഹങ്ങൾ, നേരത്തെയുള്ള വിവാഹങ്ങൾ, നിർബന്ധിത വിവാഹങ്ങൾ എന്നിവയുൾപ്പെടെ എല്ലാ ദോഷകരമായ ആചാരങ്ങളും ഇല്ലാതാക്കുക എന്ന ലക്ഷ്യത്തോടെയുള്ള സുസ്ഥിര വികസന ലക്ഷ്യം (SDG) 5.3-യുമായി ഈ ദൗത്യം ആഴത്തിൽ യോജിക്കുന്നു [6]. ആർട്ടിക്കിൾ 21 (ജീവിതത്തിനുള്ള അവകാശവും വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവും) പ്രകാരമുള്ള ഇന്ത്യയുടെ ഭരണഘടനാപരമായ ഉത്തരവിൽ വേരൂന്നിയതും 2006-ലെ ബാല വിവാഹ നിരോധന നിയമം (PCMA) പോലുള്ള സുപ്രധാന നിയമനിർമ്മാണത്തിന്റെ പിന്തുണയുള്ളതുമായ ബാൽ വിവാഹ് മുക്ത ഭാരത്, കൊച്ചുകുട്ടികളെ, പ്രത്യേകിച്ച് മിക്ക കേസുകളിലും പെൺകുട്ടികളെ, പ്രത്യേകിച്ച് പാർശ്വവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട സമൂഹങ്ങളിൽ നിന്നുള്ളവരെ, അനുപാതരഹിതമായി ബാധിക്കുന്ന ഒരു വ്യാപകമായ സാമൂഹിക പ്രശ്നത്തെ അഭിസംബോധന ചെയ്യുന്നു.

2017 ലെ 1234-ാം നമ്പർ റിട്ട് പെറ്റീഷൻ (സിവിൽ) - സൊസൈറ്റി ഫോർ എൻലൈറ്റൻമെന്റ് ആൻഡ് വോളണ്ടറി ആക്ഷൻ & മറ്റർ. vs. യൂണിയൻ ഓഫ് ഇന്ത്യ & മറ്റർസ് - എന്ന കേസിൽ 2024 ഒക്ടോബർ 18-ന് പുറപ്പെടുവിച്ച ഒരു സുപ്രധാന വിധിന്യായത്തിൽ, രാജ്യത്തുടനീളമുള്ള ശൈശവ വിവാഹം ഫലപ്രദമായി തടയുന്നതിനും ഇല്ലാതാക്കുന്നതിനുമായി ബഹുമാനപ്പെട്ട സുപ്രീം കോടതി [7] എല്ലാ സംസ്ഥാനങ്ങൾക്കും കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശങ്ങൾക്കും സമഗ്രമായ ഒരു ചട്ടക്കൂടും വിശദമായ നിർദ്ദേശങ്ങളും പുറപ്പെടുവിച്ചു. സ്വയംഭരണത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്തുകയും പലപ്പോഴും നിർബന്ധിത വിവാഹങ്ങളിലേക്ക് നയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതിനാൽ കോടതി ബാല വിവാഹങ്ങൾ നിരോധിച്ചു, വ്യക്തമായ നിരോധനത്തിനായി നിയമനിർമ്മാണ ഭേദഗതികൾ ആവശ്യപ്പെട്ടു. 2006-ലെ ശൈശവ വിവാഹ നിരോധന നിയമപ്രകാരം നടപ്പിലാക്കൽ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിന്, സംസ്ഥാനങ്ങൾക്കും കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശങ്ങൾക്കും ജില്ലാ/ഉപ-ജില്ലാ തലങ്ങളിൽ - മറ്റ് ചുമതലകളില്ലാതെ - മുഴുവൻ സമയ സമർപ്പിത ശൈശവ വിവാഹ നിരോധന ഓഫീസർമാരെ (CMPO-കൾ) നിയമിക്കാനും ഏകോപനം, നിരീക്ഷണം, പരാതി പരിഹാരം എന്നിവയ്ക്കായി പ്രത്യേക ശൈശവ വിവാഹ നിരോധന യൂണിറ്റുകൾ സ്ഥാപിക്കാനും നിർദ്ദേശിച്ചു. മുൻകൂർ പ്രതിരോധ നടപടികളിൽ ഇവ ഉൾപ്പെടുന്നു:

സ്കൂളുകൾ, അംഗൻവാടികൾ, എൻ‌ജി‌ഒകൾ, മതനേതാക്കൾ എന്നിവരെ ഉൾപ്പെടുത്തി നിർബന്ധിത ബഹുമുഖ ബോധവൽക്കരണ കാമ്പെയ്‌നുകൾ;

പോലീസ്, ജുഡീഷ്യറി, അധ്യാപകർ, ആരോഗ്യ പ്രവർത്തകർ എന്നിവർക്കുള്ള പരിശീലനത്തിനും സാങ്കേതികവിദ്യ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള റിപ്പോർട്ടിംഗിനും ഊന്നൽ നൽകി.

അപകടസാധ്യതയുള്ള മേഖലകളുടെ ഡാറ്റാബേസുകൾ പരിപാലിക്കൽ;

ഈ വിധി ശിക്ഷയിൽ നിന്ന് പ്രതിരോധം, സംരക്ഷണം, ശാക്തീകരണം എന്നിവയിലേക്ക് നിർണായകമായി ശ്രദ്ധ മാറ്റുന്നു, ഇത് ചട്ടക്കൂടിനെ കൂടുതൽ ശക്തവും ശിശുകേന്ദ്രീകൃതവുമാക്കുന്നു.

ബേട്ടി ബച്ചാവോ ബേട്ടി പഠാവോ (ബിബിബിപി) പദ്ധതി പോലുള്ള മുൻകാല ശ്രമങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി നിർമ്മിക്കാനുള്ള ആത്മാർത്ഥമായ ശ്രമമാണ് ബാൽ വിവാഹ് മുക്ത് ഭാരത് എന്ന സംരംഭം, എന്നാൽ ശൈശവ വിവാഹങ്ങൾ തടയുന്നതിനും പ്രതികരിക്കുന്നതിനും കൂടുതൽ സംയോജിതവും സാങ്കേതികവിദ്യാധിഷ്ഠിതവുമായ സമീപനം അവതരിപ്പിക്കുന്നു.

100 ദിവസത്തെ കാമ്പെയ്‌ൻ: ശൈശവ വിവാഹത്തിനെതിരെ ത്വരിത​ഗതിയിൽ മുന്നേറ്റമുണ്ടാക്കുന്ന പ്രചാരണം

2025 ഡിസംബർ 4 ന്, എല്ലാ സംസ്ഥാനങ്ങളിലും കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശങ്ങളിലും ഉടനീളം ഉയർന്ന തീവ്രതയുള്ള 100 ദിവസത്തെ പ്രത്യേക ഡ്രൈവ് ആരംഭിച്ചു, ഓരോ മാസവും ഒരു പ്രത്യേക പ്രവർത്തനത്തിനായി നീക്കിവച്ചിരിക്കുന്നു.

കൂടാതെ, ആരോഗ്യകരമായ മത്സരം വളർത്തുന്നതിനും മികവ് ആഘോഷിക്കുന്നതിനുമായി, ഈ കാമ്പെയ്‌ൻ രണ്ട് അഭിമാനകരമായ ബഹുമതികൾ അവതരിപ്പിക്കുന്നു:

ബാലവിവാഹ രഹിത ഗ്രാമ സർട്ടിഫിക്കറ്റ്: ശൈശവ വിവാഹം അവസാനിപ്പിക്കുമെന്നും ഒരു സ്ഥിരമായ കാലയളവിൽ റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യാത്ത കേസുകൾ നിലനിർത്തുമെന്നും ഔപചാരികമായി പ്രതിജ്ഞയെടുക്കുന്ന ഗ്രാമങ്ങൾക്ക്/പഞ്ചായത്തുകൾക്ക് സർട്ടിഫിക്കറ്റ് നൽകുന്നു.

ബാലവിവാഹ മുക്ത് ഭാരത് യോദ്ധ അവാർഡ്: റിപ്പോർട്ടിംഗ് കാര്യക്ഷമത, പ്രതിരോധ വിജയം, ശൈശവ വിവാഹ കേസുകളിലെ മൊത്തത്തിലുള്ള കുറവ് എന്നിവ വിലയിരുത്തി മികച്ച പ്രകടനം കാഴ്ചവയ്ക്കുന്ന 10 ജില്ലകൾക്ക് ഈ ദേശീയ പദവി നൽകും. ഈ ജില്ലകളെ ഔദ്യോഗിക ബാൽ വിവാഹ മുക്ത് ഭാരത് പോർട്ടലിൽ പ്രാധാന്യത്തോടെ ഉൾപ്പെടുത്തുകയും ഔപചാരിക അഭിനന്ദന സർട്ടിഫിക്കറ്റ് നൽകുകയും മികച്ച നേതൃത്വത്തിനും പ്രതിബദ്ധതയ്ക്കും ദേശീയ തലത്തിൽ പരസ്യമായി അംഗീകാരം നൽകുകയും ചെയ്യും.

2025 ഡിസംബർ 4 ന് ന്യൂഡൽഹിയിലെ വിജ്ഞാൻ ഭവനിൽ നടന്ന ഒരു പ്രധാന ഉദ്ഘാടന പരിപാടിയോടെയും, സമന്വയിപ്പിച്ച ദേശീയ പ്രതിജ്ഞാ ചടങ്ങോടെയുമാണ് രാജ്യവ്യാപകമായ ഈ കാമ്പെയ്‌ൻ ഔദ്യോഗികമായി ആരംഭിച്ചത്. പൂർണ്ണമായും ശൈശവ വിവാഹ രഹിത രാഷ്ട്രമാകാനുള്ള ഇന്ത്യയുടെ ദൃഢനിശ്ചയത്തെ ഈ ഏകീകൃത പ്രതിബദ്ധത വീണ്ടും ഉറപ്പിക്കും.

എംഡബ്ല്യുസിഡി വ്യക്തമാക്കിയതുപോലെ, ഈ നടപടികൾ നടപ്പിലാക്കുന്നതിൽ സംസ്ഥാന ​ഗവൺമെന്റുകൾ നിർണായക പങ്ക് വഹിക്കുന്നു. ബിവിഎംബി പോർട്ടൽ വഴി ആഴ്ചതോറുമുള്ള നിരീക്ഷണത്തിനും ജിയോ-ടാഗ് ചെയ്ത പുരോഗതി റിപ്പോർട്ടുകൾക്കുമായി സിഎംപിഒകൾ, എൻജിഒകൾ, പിആർഐകൾ എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്ന ജില്ലാതല ടാസ്‌ക് ഫോഴ്‌സുകൾ രൂപീകരിക്കാൻ ചീഫ് സെക്രട്ടറിമാർക്ക് നിർദ്ദേശം നൽകിയിട്ടുണ്ട്. വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യം, ഗ്രാമവികസന മന്ത്രാലയങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ബഹുമേഖലാ സംയോജനത്തിന് ഈ കാമ്പെയ്‌ൻ ഊന്നൽ നൽകുന്നു.

ബാൽ വിവാഹ് മുക്ത് ഭാരത് പോർട്ടൽ

ഇന്ത്യയിലുടനീളം നിയമിതരായ എല്ലാ ശൈശവ വിവാഹ നിരോധന ഉദ്യോഗസ്ഥരുടേയും പട്ടിക ഉണ്ടാക്കുകയും, ശൈശവ വിവാഹ കേസുകളുടെ തത്സമയ റിപ്പോർട്ട് പ്രാപ്തമാക്കുകയും, ശൈശവ വിവാഹ രഹിത ഇന്ത്യ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിൽ പങ്കാളികളെയും പൗരന്മാരെയും ഉൾപ്പെടുത്തുന്നതിന് സ്വീകരിച്ച ബോധവൽക്കരണ കാമ്പെയ്‌നുകളും നടപടികളും ട്രാക്ക് ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു കേന്ദ്രീകൃതവും പൊതുജനങ്ങൾക്ക് പ്രാപ്യവുമായ ഒരു പ്ലാറ്റ്‌ഫോം വനിതാ-ശിശു വികസന മന്ത്രാലയത്തിന്റെ ഈ മുൻനിര സംരംഭം വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു.

രാജ്യവ്യാപകമായ ബോധവൽക്കരണ കാമ്പെയ്‌നുകൾ: ഒരു കാഴ്ച

NFHS-V ഡാറ്റയിലൂടെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ 257 ഉയർന്ന ദുരിത ജില്ലകൾക്ക് (ദേശീയ ശരാശരിയോ അതിൽ കൂടുതലോ ബാലവിവാഹത്തിന്റെ വ്യാപനം ഉള്ള ജില്ലകൾ) മുൻഗണന നൽകിക്കൊണ്ട്, കാമ്പെയ്‌നിന് പൂർണ്ണമായി ധനസഹായം നൽകാൻ വനിതാ-ശിശു വികസന മന്ത്രാലയം പ്രതിജ്ഞാബദ്ധമാണ്[8].

ശൈശവ വിവാഹം തടയുന്നതിനുള്ള കാമ്പെയ്‌ൻ നിലവിൽ പൂർണ്ണമായി പുരോഗമിക്കുന്നു; രാജ്യത്തുടനീളമുള്ള സംസ്ഥാനങ്ങളും കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശങ്ങളും അഭൂതപൂർവമായ ഊർജ്ജസ്വലതയോടും ഏകോപനത്തോടും കൂടി പങ്കെടുക്കുന്നു. ഗ്രാമപഞ്ചായത്തുകൾ ഉൾപ്പെടെയുള്ള മറ്റ് പ്രധാന പങ്കാളികളോടൊപ്പം, സ്കൂളുകളിലെയും വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങളിലെയും ദശലക്ഷക്കണക്കിന് വിദ്യാർത്ഥികൾ ബാലവിവാഹ വിരുദ്ധ പ്രതിജ്ഞയെടുത്തു.

ശൈശവ വിവാഹ രഹിത ഇന്ത്യയിലേക്ക്: ഇതുവരെയുള്ള പുരോഗതി

ബാൽ വിവാഹ മുക്ത ഭാരത് (BVMB) ദൗത്യം ആരംഭിച്ചതിനുശേഷം, ദേശീയ ശിശു സംരക്ഷണ ലക്ഷ്യങ്ങളുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്ന പ്രധാന നിർവ്വഹണ, അവബോധ നാഴികക്കല്ലുകൾ കൈവരിച്ചു കൊണ്ട്, ഇന്ത്യയിലുടനീളമുള്ള ശൈശവ വിവാഹങ്ങൾ തടയുന്നതിൽ ഗണ്യമായ പുരോഗതി കൈവരിച്ചു. 2006 ലെ ശൈശവ വിവാഹ നിരോധന നിയമം (PCMA) പ്രകാരം നിർബന്ധിതമായി സമർപ്പിത ശൈശവ വിവാഹ നിരോധന ഓഫീസർമാരെ (CMPO-കൾ) രാജ്യവ്യാപകമായി വിന്യസിച്ചതാണ് ഈ പുരോഗതിയുടെ ഒരു ആണിക്കല്ല്. സംസ്ഥാനതല നിർദ്ദേശങ്ങൾ വഴി നിയോ​ഗിക്കപ്പെട്ട ഈ ഉദ്യോഗസ്ഥർ, ദേശീയ ചൈൽഡ് ഹെൽപ്പ് ലൈനുമായി (1098) ബന്ധപ്പെട്ട വീടുതോറുമുള്ള ബോധവൽക്കരണ ഡ്രൈവുകളും ദ്രുത പ്രതികരണ ടീമുകളും ഉൾപ്പെടെയുള്ള മുൻകൈയെടുത്ത ഇടപെടലുകൾ നടത്തിയിട്ടുണ്ട്. വനിതാ-ശിശു വികസന മന്ത്രാലയം (MWCD) പുറപ്പെടുവിച്ച 2025 ലെ അക്ഷയ തൃതീയ നിർദ്ദേശം ശ്രദ്ധേയമായ ഒരു ഭരണ നീക്കമായിരുന്നു, ഇത്  സാംസ്കാരികമായി സെൻസിറ്റീവും ഉയർന്ന അപകടസാധ്യതയുള്ള പ്രായത്തിലെ വ്യാപക വിവാഹങ്ങളെ ലക്ഷ്യം വച്ചുള്ളതുമാണ്.  ഇത് നിരീക്ഷണം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതിലേക്കും, ജുഡീഷ്യൽ നിരോധനങ്ങൾ, കമ്മ്യൂണിറ്റി കൗൺസിലിംഗ്, FIR ഫയലിംഗുകൾ എന്നിവയിലൂടെ നൂറുകണക്കിന് ശൈശവ വിവാഹ കേസുകൾ തടയുന്നതിലേക്ക് നയിച്ചു. ബേട്ടി ബച്ചാവോ ബേട്ടി പഠാവോ പോലുള്ള പദ്ധതികളുമായി സംയോജിപ്പിച്ച ഈ ശ്രമങ്ങൾ, PCMA യുടെ കീഴിലുള്ള ശിക്ഷാ നിരക്കുകൾ വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതിനൊപ്പം നിരവധി ഗ്രാമങ്ങളിൽ "ബാല വിവാഹ രഹിത മേഖലകൾ" വളർത്തിയെടുക്കാനും സഹായിച്ചു.

അന്താരാഷ്ട്ര തലത്തിൽ, BVMB ശക്തമായ ആഗോള അംഗീകാരം നേടിയിട്ടുണ്ട്, പ്രത്യേകിച്ച് UNICEF-ൽ നിന്ന്, CMPO-കൾക്കും വൺ സ്റ്റോപ്പ് സെന്ററുകൾക്കും (OSC-കൾ) ഡാറ്റാധിഷ്ഠിത ഇടപെടലുകൾക്കും ശേഷി വർദ്ധിപ്പിക്കൽ വർക്ക്ഷോപ്പുകൾക്കും സാങ്കേതിക പിന്തുണ നൽകിയിട്ടുണ്ട്. SDG 5.3, കുട്ടികളുടെ അവകാശങ്ങൾക്കായുള്ള UN കൺവെൻഷൻ (UNCRC) എന്നിവയുമായി യോജിപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന ഈ നേട്ടങ്ങൾ, ആരോഗ്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, ഗ്രാമവികസന മന്ത്രാലയങ്ങൾ എന്നിവയിലുടനീളം തുടർച്ചയായ സംയോജനത്തോടെ, വിപുലീകരിക്കാവുന്നതും ബഹുമേഖലാ ശൈശവ വിവാഹ വിരുദ്ധ തന്ത്രങ്ങൾക്കായി ദക്ഷിണേഷ്യയിൽ നേതൃസ്ഥാനത്ത് ഇന്ത്യയെ പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു.

ഛത്തീസ്ഗഢ്: ശൈശവ വിവാഹ രഹിത ഇന്ത്യയിലേക്കുള്ള പ്രതീക്ഷയുടെ ഒരു ദീപസ്തംഭം

ഇന്ത്യയിലെ ആദ്യത്തെ ശൈശവ വിവാഹ രഹിത ജില്ലയായി ഛത്തീസ്ഗഢിലെ ബലോദ് ജില്ല ചരിത്രപരമായ ഒരു നാഴികക്കല്ല് പിന്നിട്ടു. തുടർച്ചയായി രണ്ട് വർഷമായി, 436 ഗ്രാമപഞ്ചായത്തുകളിലും 9 നഗര തദ്ദേശ സ്വയംഭരണ സ്ഥാപനങ്ങളിലും ഒരു ശൈശവ വിവാഹം പോലും റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യപ്പെട്ടിട്ടില്ല. ഈ ശ്രദ്ധേയമായ നേട്ടം സുസ്ഥിരമായ ​ഗവൺമെന്റ് ഇടപെടലുകളുടെയും സജീവമായ സമൂഹ പങ്കാളിത്തത്തിന്റെയും വ്യാപകമായ ബോധവൽക്കരണ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെയും ഫലമാണ്. ബലോദിന്റെ വിജയത്തിൽ, 2028–29 ഓടെ മുഴുവൻ സംസ്ഥാനത്തെയും ശൈശവ വിവാഹത്തിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായും മുക്തമാക്കാൻ ഛത്തീസ്ഗഢ് ഇപ്പോൾ ലക്ഷ്യമിടുന്നു [9].

അതേ സംസ്ഥാനത്തെ മറ്റൊരു ശ്രദ്ധേയമായ സംഭവത്തിൽ, സാമൂഹിക പരിഷ്കരണത്തിലും സമൂഹ അവബോധത്തിലും സൂരജ്പൂർ ജില്ല ശക്തമായ ഒരു മാതൃക കാണിച്ചു. 2025 സെപ്റ്റംബർ 17ന്, പോഷൺ മാഹ് 2025 ന്റെ ഉദ്ഘാടനത്തോടനുബന്ധിച്ച്, ജില്ലാ ഭരണകൂടം 75 ഗ്രാമ പഞ്ചായത്തുകളെ "ശൈശവ വിവാഹ രഹിത പഞ്ചായത്തുകൾ" ആയി അഭിമാനത്തോടെ പ്രഖ്യാപിച്ചു.

തുടർച്ചയായി രണ്ട് വർഷത്തേക്ക് ബാലവിവാഹ കേസുകൾ ഒന്നും തന്നെ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടില്ലാത്തതിനാൽ ഈ പഞ്ചായത്തുകൾ ഈ ബഹുമതി നേടി [10]. ഈ നേട്ടം ഛത്തീസ്ഗഢിന് വളരെയധികം അഭിമാനകരമായ നിമിഷമായി നിലകൊള്ളുന്നു, കൂടാതെ ഇന്ത്യയുടെ മറ്റ് ഭാഗങ്ങൾക്ക് പ്രചോദനാത്മകമായ ഒരു മാതൃകയായി വർത്തിക്കുന്നു.

ഉപസംഹാരം

19-ാം നൂറ്റാണ്ടിലെ പരിഷ്കാരങ്ങളിൽ നിന്നും 1929-ലെ സർദ നിയമത്തിൽ നിന്നും ഉരുത്തിരിഞ്ഞതാണ് ശൈശവ വിവാഹം നിർമാർജനം ചെയ്യാനുള്ള ഇന്ത്യയുടെ യാത്ര, 2006-ലെ ശൈശവ വിവാഹ നിരോധന നിയമത്തിലും 2024-ലെ സുപ്രീം കോടതി വിധിയിലും ഇത് തുടരുന്നു. പതിറ്റാണ്ടുകളായി വ്യാപനം ഗണ്യമായി കുറച്ചു കൊണ്ട് ഇത് ശ്രദ്ധേയമായ പുരോഗതി കൈവരിച്ചു. 2024 നവംബറിൽ ആരംഭിച്ചതും നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന 100 ദിവസത്തെ തീവ്രമായ ബോധവൽക്കരണ ഡ്രൈവ് (2026 മാർച്ച് വരെ നീണ്ടുനിൽക്കുന്നതും) വഴി ശക്തിപ്പെടുത്തിയതുമായ ബാൽ വിവാഹ് മുക്ത് ഭാരത് കാമ്പെയ്ൻ ഈ പോരാട്ടത്തിൽ ഒരു നിർണായക വർദ്ധനവിനെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. സമർപ്പിത ശൈശവ വിവാഹ നിരോധന ഉദ്യോഗസ്ഥരിലൂടെ, BVMB പോർട്ടലിന്റെ സാങ്കേതികവിദ്യ പ്രാപ്തമാക്കിയ റിപ്പോർട്ടിംഗിലൂടെയും അടിത്തട്ടിലെ വിജയങ്ങളിലൂടെയും, ഈ സംരംഭം പ്രതിരോധം, സംരക്ഷണം, ശാക്തീകരണം എന്നിവ നയിക്കുന്നു, ബേട്ടി ബച്ചാവോ ബേട്ടി പഠാവോയുമായി തടസ്സമില്ലാതെ സംയോജിപ്പിക്കുന്നു.

ദശലക്ഷക്കണക്കിന് ആളുകൾ പ്രതിജ്ഞകളിൽ പങ്കെടുക്കുമ്പോൾ, നിർണായക ശ്രമങ്ങൾ ആഴത്തിൽ വേരൂന്നിയ സാമൂഹിക മാനദണ്ഡങ്ങളെ വെല്ലുവിളിക്കുക മാത്രമല്ല, സുസ്ഥിര വികസന ലക്ഷ്യം 5.3 ഉം ഒരു വികസിത ഭാരതത്തിന്റെ ദർശനവുമായി പൊരുത്തപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ഗവൺമെന്റ്, കമ്മ്യൂണിറ്റികൾ, എൻ‌ജി‌ഒകൾ, പൗരന്മാർ എന്നിവരുടെ സുസ്ഥിരമായ കൂട്ടായ പ്രവർത്തനം, അസമത്വത്തിന്റെ ചക്രങ്ങൾ തകർക്കുന്നതിനും, ഓരോ കുട്ടിയുടെയും വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യം, സ്വയംഭരണം എന്നിവയ്ക്കുള്ള അവകാശം ഉറപ്പാക്കുന്നതിനും വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. അചഞ്ചലമായ പ്രതിബദ്ധതയോടെ, പെൺകുട്ടികളുടെയും ആൺകുട്ടികളുടെയും തലമുറകളെ അഭിവൃദ്ധി പ്രാപിക്കാൻ പ്രാപ്തരാക്കിക്കൊണ്ട് ഇന്ത്യക്ക് യഥാർത്ഥത്തിൽ ശൈശവ വിവാഹ രഹിതമായ ഒരു ഭാവി കൈവരിക്കാൻ കഴിയും,

References:

Press Information Bureau:

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2168554&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetail.aspx?PRID=2197965&reg=3&lang=1

Ministry of Women and Child Development:

https://stopchildmarriage.wcd.gov.in/public/documents/noticeboard/campaign100days.pdf

https://socialwelfare.tripura.gov.in/sites/default/files/THE%20PROHIBITION%20OF%20CHILD%20MARRIAGE%20ACT%2C%202006.pdf

https://stopchildmarriage.wcd.gov.in/about#:~:text=The%20Prohibition%20of%20Child%20Marriage%20Act%20(PCMA),*%20Put%20in%20place%20a%20comprehensive%20mechanism

https://stopchildmarriage.wcd.gov.in/about#:~:text=The%20Prohibition%20of%20Child%20Marriage%20Act%20(PCMA),*%20Put%20in%20place%20a%20comprehensive%20mechanism

https://wdcw.ap.gov.in/dept_files/cm_cmp.pdf

https://x.com/Annapurna4BJP/status/1993968281439621226?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1993968281439621226%7Ctwgr%5Eb7b72c138a5947de31a0f178d352c201ede5d37d%7Ctwcon%5Es1_&ref_url=https%3A%2F%2Fwww.pib.gov.in%2FPressReleasePage.aspx%3FPRID%3D2197965reg%3D3lang%3D1

https://x.com/MinistryWCD/status/1995429594141458665

https://rsdebate.nic.in/bitstream/123456789/421118/1/PD_104_02031978_9_p131_p222_17.pdf

Ministry of Law and Justice:

https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/6843/1/child_marriage_prohibition_act.pdf?referrer=grok.com

Doordarshan (DD National Youtube):

https://www.youtube.com/watch?v=WxlPyjEk5Fk

United Nations Population Fund:

https://india.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/analytical_series_1_-_child_marriage_in_india_-_insights_from_nfhs-5_final_0.pdf

United Nations Women:

https://sadrag.org/wp-content/uploads/2025/01/Training-Guide-for-service-providers-GBV-compressed.pdf

United Nations Children's Fund:

file:///C:/Users/HP/Downloads/Ending_Child_Marriage-profile_of_progress_in_India_2023%20(1).pdf

Bal Vivah Mukt Bharat

***

SK