पत्र सूचना कार्यालय

પરિચય

सौराष्ट्रे सोमनाथं च श्रीशैले मल्लिकार्जुनम् ।

उज्जयिन्यां महाकालम्ॐकारमलेश्वरम् ”

દ્વાદશ જ્યોતિર્લિંગ સ્તોત્રમનો આ પ્રારંભિક શ્લોક ગુજરાતના સોમનાથને બાર પવિત્ર જ્યોતિર્લિંગોમાં પ્રથમ સ્થાન આપે છે, જે ભારતના આધ્યાત્મિક વારસામાં તેના મહત્વને પ્રતિબિંબિત કરે છે. તે સભ્યતાની માન્યતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે કે સોમનાથ ભારતના આધ્યાત્મિક ભૂગોળનો પાયો છે. ગુજરાતના વેરાવળ નજીક પ્રભાસ પાટણમાં સ્થિત, સોમનાથ માત્ર પૂજા સ્થળ નથી પરંતુ ભારતની સભ્યતાની સાતત્યનું જીવંત પ્રતીક છે.

સદીઓથી, સોમનાથ લાખો લોકો માટે ભક્તિ અને શ્રદ્ધાનું કેન્દ્ર રહ્યું છે. તે વારંવાર એવા આક્રમણકારો દ્વારા નિશાન બનાવવામાં આવ્યું હતું જેમના હેતુ ભક્તિ નહીં, પણ વિનાશ હતા. છતાં, સોમનાથની વાર્તા લાખો સમર્પિત ભક્તોની અદમ્ય હિંમત, શ્રદ્ધા અને નિશ્ચય દ્વારા વ્યાખ્યાયિત થાય છે.

સ્વાભિમાન પર્વ: સામૂહિક ગૌરવની રાષ્ટ્રીય અભિવ્યક્તિ

સોમનાથ સ્વાભિમાન પર્વ 8 જાન્યુઆરીથી 11 જાન્યુઆરી, 2026 દરમિયાન રાષ્ટ્રીય ઉજવણી તરીકે ઉજવવામાં આવી રહ્યું છે, જે જાન્યુઆરી 1026માં સોમનાથ મંદિર પર થયેલા પ્રથમ હુમલાની 1000મી વર્ષગાંઠ છે.

આ ઘટનાની કલ્પના વિનાશના સ્મારક તરીકે નહીં, પરંતુ સ્થિતિસ્થાપકતા, શ્રદ્ધા અને સભ્યતાના આત્મસન્માનને શ્રદ્ધાંજલિ તરીકે કરવામાં આવી છે. સદીઓથી, સોમનાથને વારંવાર એવા આક્રમણકારો દ્વારા નિશાન બનાવવામાં આવ્યું છે જેમના હેતુ ભક્તિ કરતાં વિનાશ હતા. જો કે, દરેક વખતે, દેવી અહિલ્યા બાઈ હોલકર જેવા ભક્તોના સામૂહિક સંકલ્પ દ્વારા મંદિરનું પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. પુનરુત્થાનના આ અખંડ ચક્રે સોમનાથને ભારતની સભ્યતાના સાતત્યનું એક શક્તિશાળી પ્રતીક બનાવ્યું છે.

11 મે, 1951ના રોજ સ્વતંત્રતા પછી હાલના સોમનાથ મંદિરને ભક્તો માટે ફરીથી ખોલવામાં આવ્યાના 75 વર્ષની પણ ઉજવણી કરવામાં આવી રહી છે. આ બે સીમાચિહ્નો એકસાથે સોમનાથ સ્વાભિમાન પર્વનો પાયો બનાવે છે.

આ ચાર દિવસીય ઉત્સવ દરમિયાન, સોમનાથ આધ્યાત્મિક પ્રવૃત્તિઓ, સાંસ્કૃતિક પ્રતિબિંબ અને રાષ્ટ્રીય સ્મૃતિનું કેન્દ્ર બને છે. આ કાર્યક્રમની મુખ્ય વિશેષતા એકતા અને સામૂહિક શ્રદ્ધાના પ્રતીક ઓમકારનો 72 કલાક સતત જાપ છે. આ ઉપરાંત, મંદિર નગરમાં ભક્તિ સંગીત, આધ્યાત્મિક પ્રવચનો અને સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમોનું આયોજન કરવામાં આવી રહ્યું છે.

સોમનાથ સ્વાભિમાન પર્વ ભારતની શાશ્વત સભ્યતાની યાત્રામાં ગર્વ, સ્મરણ અને આત્મવિશ્વાસની સામૂહિક અભિવ્યક્તિ તરીકે ઊભો છે.

ઐતિહાસિક સંદર્ભ: સ્થિતિસ્થાપકતાનો સહસ્ત્રાબ્દી

સોમનાથના ઐતિહાસિક મૂળ પ્રાચીન ભારતીય પરંપરામાં ઊંડાણપૂર્વક મૂળ ધરાવે છે. પ્રભાસ તીર્થ, જ્યાં સોમનાથ સ્થિત છે, તે ભગવાન શિવ અને ચંદ્ર દેવની પૂજા સાથે સંકળાયેલું છે. પરંપરા મુજબ ચંદ્ર દેવે અહીં ભગવાન શિવની પૂજા કરી હતી અને તેમના શ્રાપથી મુક્તિ મેળવી હતી, જેનાથી આ સ્થળને ખૂબ જ આધ્યાત્મિક મહત્વ મળ્યું હતું.

સદીઓથી, સોમનાથમાં બાંધકામના અનેક તબક્કાઓ જોવા મળ્યા છે, જે દરેક તબક્કા તેના સમયની ભક્તિ, કલાત્મકતા અને સંસાધનોને પ્રતિબિંબિત કરે છે. પ્રાચીન અહેવાલોમાં વિવિધ સામગ્રીનો ઉપયોગ કરીને ક્રમિક મંદિર ઉમેરાઓનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે, જે નવીકરણ અને સાતત્યનું પ્રતીક છે. સોમનાથના ઇતિહાસનો સૌથી તોફાની સમયગાળો અગિયારમી સદીમાં શરૂ થયો હતો.

જાન્યુઆરી 1026માં, મહમૂદ ગઝનવીએ સોમનાથ પર પહેલો નોંધાયેલ હુમલો કર્યો. આ એક લાંબા સમયગાળાની શરૂઆત હતી જેમાં સદીઓથી મંદિરનો વારંવાર નાશ અને પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. આમ છતાં, લોકોના સામૂહિક ચેતનામાં સોમનાથનું અસ્તિત્વ ક્યારેય બંધ થયું નહીં. મંદિરના વિનાશ અને પુનઃસ્થાપનનું આ ચક્ર વિશ્વ ઇતિહાસમાં અજોડ છે. તે દર્શાવે છે કે સોમનાથ ફક્ત એક પથ્થરનું માળખું નહોતું, પરંતુ શ્રદ્ધા, ઓળખ અને સભ્યતા ગૌરવનું જીવંત પ્રતીક હતું.

કાર્તિક સુદ 1 એટલે કે દિવાળીના દિવસે, 12 નવેમ્બર, 1947ના રોજ, સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે સોમનાથના ખંડેરોની મુલાકાત લીધી અને મંદિરના પુનઃનિર્માણનો સંકલ્પ વ્યક્ત કર્યો. તેમનું વિઝન એ માન્યતા પર આધારિત હતું કે ભારતના સાંસ્કૃતિક આત્મવિશ્વાસને પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે સોમનાથનું પુનઃનિર્માણ જરૂરી છે. પુનર્નિર્માણ જાહેર ભાગીદારી અને રાષ્ટ્રીય સંકલ્પ સાથે હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું. કૈલાશ મહામેરુ પ્રસાદ સ્થાપત્ય શૈલીમાં બનેલું હાલનું મંદિર 11 મે, 1951ના રોજ તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ રાજેન્દ્ર પ્રસાદની હાજરીમાં પવિત્ર કરવામાં આવ્યું હતું. આ સમારોહ ફક્ત મંદિરનું જ નહીં, પરંતુ ભારતની સભ્યતાના આત્મસન્માનનું પણ પ્રતિક હતું.

માનનીય પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ 1951માં જીર્ણોદ્ધાર કરાયેલા સોમનાથ મંદિરના પુનઃખોલનના 50 વર્ષ પૂર્ણ થયાના સ્મરણાર્થે 31 ઓક્ટોબર, 2001ના રોજ આયોજિત કાર્યક્રમમાં હાજરી આપી હતી. આ પ્રસંગે સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ, કે.એમ. મુનશી અને અન્ય ઘણા લોકોએ મંદિરના પુનઃનિર્માણમાં ભજવેલી મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. આ કાર્યક્રમ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલની 125મી જન્મજયંતિ સાથે પણ યોજાયો હતો અને તેમાં તત્કાલીન પ્રધાનમંત્રી અટલ બિહારી વાજપેયી, તત્કાલીન ગૃહ પ્રધાન લાલકૃષ્ણ અડવાણી અને અન્ય મહાનુભાવોએ હાજરી આપી હતી.

2026માં દેશ 1951ના ઐતિહાસિક સમારોહના 75 વર્ષ ઉજવશે, જેમાં સોમનાથ મંદિરના પુનઃખોલનને જ નહીં, પરંતુ ભારતના સભ્યતાના આત્મસન્માનને પણ પુનઃપુષ્ટિ મળી. સાડા સાત દાયકા પછી, સોમનાથ ફરીથી જીવંત થયું છે, જે આપણા સામૂહિક રાષ્ટ્રીય સંકલ્પની સ્થાયી શક્તિને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

સોમનાથ મંદિર: ભવ્યતા, શ્રદ્ધા અને જીવંત વારસો

સોમનાથને ભગવાન શિવના 12 આદિ જ્યોતિર્લિંગોમાંનું પ્રથમ માનવામાં આવે છે. વર્તમાન મંદિર સંકુલમાં ગર્ભગૃહ, સભા મંડપ અને નૃત્ય મંડપનો સમાવેશ થાય છે, જે અરબી સમુદ્રના કિનારે ભવ્ય રીતે ઉભેલા છે. મંદિર 150 ફૂટ ઉંચા શિખરથી શણગારેલું છે, જે 10 ટનના કળશથી શણગારેલું છે. 27 ફૂટ ઊંચો ધ્વજદંડ મંદિરની અટલ ઓળખનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આ સંકુલ 1,666 સોનાથી મઢેલા કળશ અને 14,200 ધ્વજથી શણગારેલું છે, જે પેઢી દર પેઢીની ભક્તિ અને કારીગરીનું પ્રતીક છે.

સોમનાથ આજે પણ પૂજાનું એક સક્રિય કેન્દ્ર છે. મંદિરમાં આવતા ભક્તોની સંખ્યા સતત ઊંચી રહે છે, જે વાર્ષિક 9.2 થી 9.7 મિલિયનની વચ્ચે છે (2020માં આશરે 9.8 મિલિયન યાત્રાળુઓ મંદિરની મુલાકાત લેતા હતા). બિલ્વ પૂજા જેવા ધાર્મિક વિધિઓમાં 13.77 લાખથી વધુ ભક્તો હાજરી આપે છે, જ્યારે 2025માં મહાશિવરાત્રીએ 3.56 લાખ ભક્તોને આકર્ષ્યા હતા. સાંસ્કૃતિક પહેલોએ ભક્તોને સોમનાથના ઇતિહાસ સાથે જોડવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે. 2003માં શરૂ થયેલા અને 2017માં વર્ણન અને ૩ડી લેસર ટેકનોલોજી સાથે વિસ્તૃત આ લાઇટ એન્ડ સાઉન્ડ શોએ છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં 10 લાખથી વધુ દર્શકોને આકર્ષ્યા છે. વંદે સોમનાથ આર્ટ્સ ફેસ્ટિવલ જેવા કાર્યક્રમોએ લગભગ 1,500 વર્ષ જૂની નૃત્ય પરંપરાઓને પુનર્જીવિત કરી છે. પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી, જે શ્રી સોમનાથ ટ્રસ્ટના અધ્યક્ષ પણ છે, તેમના નેતૃત્વ હેઠળ, સોમનાથ પુનરુત્થાનના એક નવા તબક્કામાં પ્રવેશ્યું છે. શાસન સુધારા, માળખાગત સુવિધાઓમાં સુધારો અને વારસાના સંરક્ષણના પ્રયાસોએ મંદિરને આધ્યાત્મિક અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર તરીકે મજબૂત બનાવ્યું છે.

આધ્યાત્મિક વાતાવરણ અને યાત્રા

સોમનાથ સ્વાભિમાન પર્વ પહેલા, સોમનાથમાં આધ્યાત્મિક ઉત્સાહનું એક અનોખું વાતાવરણ જોવા મળ્યું. ગિરનાર તીર્થ ક્ષેત્ર અને અન્ય પવિત્ર સ્થળોના સંતોએ શંખ ચોકથી સોમનાથ મંદિર સુધી યાત્રા કરી.

શોભાયાત્રા ડમરુ, ભગવાન શિવના પ્રિય ઢોલ, પરંપરાગત વાદ્યો અને ભક્તિ સંગીતના નાદથી ગુંજી ઉઠી. સિદ્ધિવિનાયક ઢોલ જૂથના લગભગ 75 ઢોલવાદકોએ ભાગ લીધો, જેનાથી એક લયબદ્ધ અને આધ્યાત્મિક વાતાવરણ સર્જાયું. સમગ્ર મંદિર સંકુલમાં "હર હર મહાદેવ"ના નારા ગુંજી ઉઠ્યા.

સંતો અને ખાસ મહેમાનોએ ખૂબ જ ભક્તિભાવથી પ્રાર્થના કરી. પદયાત્રાનું સ્વાગત ફૂલોની વર્ષા સાથે કરવામાં આવ્યું, જેનાથી મંદિર સંકુલ એક દિવ્ય અને ભવ્ય દૃશ્યમાં પરિવર્તિત થયું. ઉપસ્થિત ભક્તોએ આધ્યાત્મિક સંતોષની ઊંડી ભાવનાનો અનુભવ કર્યો.

સોમનાથમાં મહિલા સશક્તિકરણ અને ટકાઉપણું

2018માં "સ્વચ્છ પ્રતિષ્ઠિત સ્થળ" જાહેર થયા પછી, સોમનાથ નવી ટકાઉપણા પદ્ધતિઓ અપનાવી છે. મંદિરના ફૂલોને વર્મીકમ્પોસ્ટમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે, જે 1,700 વેલાના વૃક્ષોને પોષણ આપે છે. મિશન લાઇફ હેઠળ, પ્લાસ્ટિક કચરાને પેવર બ્લોકમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે, જેમાં દર મહિને 4,700 બ્લોક ઉત્પન્ન થાય છે. વરસાદી પાણીના સંગ્રહ પ્રણાલીઓ દર મહિને આશરે 3 મિલિયન લિટર ગટરના પાણીને શુદ્ધ કરે છે.

72,000 ચોરસ ફૂટમાં ફેલાયેલા 7,200 વૃક્ષોનું મિયાવાકી જંગલ વાર્ષિક આશરે 93,000 કિલોગ્રામ કાર્બન ડાયોક્સાઇડ શોષી લે છે. શુદ્ધ અભિષેક જલને સોમગંગા જલ તરીકે બોટલમાં ભરેલું છે, જેનો ડિસેમ્બર 2024 સુધી 1.13 લાખથી વધુ પરિવારોને ફાયદો થયો છે.

સોમનાથ મહિલા સશક્તિકરણ માટે એક મજબૂત કેન્દ્ર તરીકે પણ ઉભરી આવ્યું છે. સોમનાથ મંદિર ટ્રસ્ટના 906 કર્મચારીઓમાંથી 262 મહિલાઓ છે. બિલ્વ વન સંપૂર્ણપણે મહિલાઓ દ્વારા સંચાલિત છે. 65 મહિલાઓ પ્રસાદ વિતરણમાં અને 30 મહિલાઓ મંદિરની અન્ન સેવાઓમાં રોકાયેલી છે. કુલ 363 મહિલાઓ કાર્યરત છે, જે વાર્ષિક આશરે ₹9 કરોડ કમાય છે, જે મંદિર સંકુલ દ્વારા પ્રદાન કરવામાં આવતી આર્થિક આત્મનિર્ભરતા અને ગૌરવને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

પ્રધાનમંત્રીની મુલાકાત અને સંબંધિત કાર્યક્રમો

8 થી 11 જાન્યુઆરી, 2026 દરમિયાન પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીની સોમનાથ મુલાકાત સાથે સોમનાથ સ્વાભિમાન પર્વ રાષ્ટ્રીય મહત્વ મેળવી રહ્યું છે.

10 જાન્યુઆરી, 2026ના રોજ, પ્રધાનમંત્રી સોમનાથમાં રહેશે અને સ્વાભિમાન પર્વની યાદમાં મહત્વપૂર્ણ આધ્યાત્મિક કાર્યક્રમોમાં ભાગ લેશે. સાંજે તેઓ મંદિર પરિસરમાં ઓમકાર મંત્ર જાપમાં ભાગ લેશે, 72 કલાકના ચાલી રહેલા અખંડ ઓમકાર જાપમાં જોડાશે - જે શ્રદ્ધા, એકતા અને સભ્યતાની શક્તિનું પ્રતીક છે. તે જ સાંજે પ્રધાનમંત્રી સ્વાભિમાન પર્વ ઉજવણીના ભાગ રૂપે આયોજિત ડ્રોન શોના પણ સાક્ષી બનશે.

11 જાન્યુઆરી, 2026ના રોજ, પ્રધાનમંત્રી સોમનાથ સ્વાભિમાન પર્વના ભાગ રૂપે આયોજિત એક પ્રતીકાત્મક શોભાયાત્રા, શૌર્ય યાત્રાનું નેતૃત્વ કરશે. શૌર્ય યાત્રા સદીઓથી થતી મુશ્કેલીઓ છતાં સોમનાથને સાચવનાર હિંમત, બલિદાન અને અદમ્ય ભાવનાનું પ્રતીક છે. યાત્રા પછી, પ્રધાનમંત્રી સોમનાથ મંદિરમાં પ્રાર્થના કરશે.

બાદમાં, પ્રધાનમંત્રી સોમનાથ ખાતે એક સભાને સંબોધિત કરશે, જ્યાં તેઓ મંદિરના સભ્યતાકીય મહત્વ, સ્વાભિમાન પર્વનું મહત્વ અને સોમનાથ સાથે સંકળાયેલા વિશ્વાસ, સ્થિતિસ્થાપકતા અને આત્મસન્માનના કાયમી સંદેશ વિશે વાત કરશે.

આ કાર્યક્રમોમાં પ્રધાનમંત્રીની ભાગીદારી સોમનાથ સ્વાભિમાન પર્વના રાષ્ટ્રીય મહત્વ પર ભાર મૂકે છે અને તેના આધ્યાત્મિક અને સાંસ્કૃતિક વારસાને જાળવવા અને ઉજવવા માટેની ભારતની પ્રતિબદ્ધતાને મજબૂત બનાવે છે. આ યાત્રા ભારતની સભ્યતાકીય સાતત્ય અને સામૂહિક આત્મવિશ્વાસના જીવંત અને કાયમી પ્રતીક તરીકે સોમનાથની ભૂમિકાને પણ પ્રકાશિત કરે છે.

નિષ્કર્ષ

સોમનાથ સ્વાભિમાન પર્વ ભારતની સભ્યતાપૂર્ણ આત્મવિશ્વાસને પુષ્ટિ આપે છે. તે વિનાશ પર સ્થિતિસ્થાપકતા અને ભય પર શ્રદ્ધાનું સન્માન કરે છે. સૌરાષ્ટ્રના કિનારે ઊભું, સોમનાથ મંદિર વિશ્વભરના ભારતીયોને પ્રેરણા આપતું રહે છે, દરેકને યાદ અપાવે છે કે ઇતિહાસમાં વિનાશની શક્તિઓ ખોવાઈ ગઈ છે, પરંતુ સત્ય, એકતા અને આત્મસન્માનમાં રહેલી શ્રદ્ધા કાયમ ટકી રહે છે. પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા શેર કરાયેલ નીચેનો સંસ્કૃત શ્લોક સોમનાથના આધ્યાત્મિક સારને પ્રકાશિત કરે છે:

आदिनाथेन शर्वेण सर्वप्राणिहिताय वै।

आद्यतत्त्वान्यथानीयं क्षेत्रमेतन्महाप्रभम्।

प्रभासितं महादेवि यत्र सिद्ध्यन्ति मानवाः॥

અર્થ - ભગવાન શિવે, આદિનાથના રૂપમાં, બધા જીવોના કલ્યાણ માટેના તેમના શાશ્વત સિદ્ધાંત દ્વારા પ્રભાસ ખંડ નામના આ પવિત્ર અને અત્યંત શક્તિશાળી પ્રદેશને પ્રગટ કર્યો. દિવ્ય પ્રકાશથી શણગારેલી આ પવિત્ર ભૂમિ, તે સ્થાન છે જ્યાં મનુષ્યો આધ્યાત્મિક પૂર્ણતા, સદ્ગુણ અને મુક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે.

સંદર્ભ:

1. https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=154536&ModuleId=3&reg=3&lang=2
2. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2122423&reg=3&lang=2
3. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2212756&reg=3&lang=2
4. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2212686&reg=3&lang=1
5. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2212293&reg=3&lang=1
6. https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2212686&reg=3&lang=2
7. https://www.newsonair.gov.in/hm-amit-shah-appeals-to-nation-to-join-somnath-swabhiman-parv/
8. https://somnath.org/
9. https://somnath.org/jay-somnath
10. https://somnath.org/somnath-darshan/
11. https://somnath.org/social-activities/
12. https://girsomnath.nic.in/about-district/history
13. ડીઆઈપીઆર, ગુજરાત

પીડીએફ જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

SM/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964@gmail.com