पत्र सूचना कार्यालय

હાઇલાઇટ્સ

ભારતની રેલવે જે એક સમયે મોટાભાગે ડીઝલ દ્વારા સંચાલિત હતી, હવે ઝડપથી ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેનો તરફ આગળ વધી રહી છે. આ આધુનિક અને ટકાઉ ભવિષ્ય તરફ એક મોટી છલાંગ છે. મિશન 100% વિદ્યુતીકરણ હેઠળ સમગ્ર નેટવર્ક વાયર્ડ થવાથી, રેલ સિસ્ટમ ઝડપી અને વધુ કાર્યક્ષમ બની રહી છે. આ પરિવર્તન પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે ભારતની મજબૂત પ્રતિબદ્ધતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. તે દેશ માટે સ્વચ્છ વાતાવરણ અને સ્માર્ટ પરિવહન સુનિશ્ચિત કરે છે. આજે, લગભગ આખું રેલ નેટવર્ક ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેક્શન પર ચાલે છે. સૌર ઉર્જા જેવા નવીનીકરણીય ઉર્જા સ્ત્રોતોને પણ સ્ટેશનો અને કામગીરીમાં સંકલિત કરવામાં આવી રહ્યા છે. ફોકસ સ્પષ્ટ છે: ગ્રીન ટ્રેન, વિશ્વસનીય વીજળી અને સ્વચ્છ વાતાવરણ.

ભારતમાં રેલવે વિદ્યુતીકરણની વાર્તા 1925માં શરૂ થઈ હતી, જ્યારે દેશની પ્રથમ ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેન 1500-વોલ્ટ ડીસી સિસ્ટમ દ્વારા સંચાલિત, બોમ્બે વિક્ટોરિયા ટર્મિનસ અને કુર્લા હાર્બર વચ્ચે દોડી હતી. તે એક ટૂંકી મુસાફરી હતી, પરંતુ એક ઐતિહાસિક છલાંગ હતી: ભારતમાં ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેક્શનનો પ્રથમ ઓપરેશનલ ઉપયોગ, ઊર્જા-કાર્યક્ષમ, ઉચ્ચ-ક્ષમતાવાળી રેલ મુસાફરીની શરૂઆત દર્શાવે છે.

શરૂઆતના દાયકાઓમાં પ્રગતિ સામાન્ય હતી. ભારતને સ્વતંત્રતા મળી ત્યાં સુધીમાં, ફક્ત 388 રૂટ કિલોમીટર (RKM) વિદ્યુતીકરણ કરવામાં આવ્યું હતું અને કોલસા અને ડીઝલ લોકોમોટિવ ટ્રેક પર પ્રભુત્વ ધરાવતા હતા. વર્ષોથી વીજળીકરણમાં સતત વધારો થયો, પરંતુ વાસ્તવિક પરિવર્તન છેલ્લા દાયકામાં આવ્યું, જ્યારે ભારતીય રેલવેએ સ્વચ્છ અને વધુ કાર્યક્ષમ કામગીરી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું.

તેની અસર જબરદસ્ત રહી છે. 2004 થી 2014 દરમિયાન વીજળીકરણ માત્ર 1.42 કિમી પ્રતિ દિવસથી વધીને 2019 અને 2025 દરમિયાન સરેરાશ 15 કિમી પ્રતિ દિવસથી વધુ થયું છે. આ ગતિ નેટવર્કના ઝડપી આધુનિકીકરણને દર્શાવે છે. વીજળીકૃત ટ્રેકનો હિસ્સો 2000માં 24%થી વધીને 2017માં 40% અને 2024ના અંત સુધીમાં 96%થી વધુ થયો. આજે આ સદી લાંબી સફર તેના ગંતવ્ય સ્થાનની નજીક છે. નવેમ્બર 2025 સુધીમાં ભારતે નોંધપાત્ર 69,427 RKMનું વીજળીકરણ કર્યું છે, જે તેના રેલવે નેટવર્કનો લગભગ 99.2% છે, જેમાંથી 2014 અને 2025 વચ્ચે 46,900 RKMનું વીજળીકરણ કરવામાં આવ્યું છે.

એક સદી પહેલા મુંબઈના એક નાના ઉપનગરીય વિસ્તારમાં શરૂ થયેલી આ પ્રક્રિયા હવે વિશ્વની સૌથી મોટી અને લગભગ સંપૂર્ણ ઇલેક્ટ્રિક રેલ સિસ્ટમમાં પરિવર્તિત થઈ ગઈ છે. વીજળીકરણ હવે ભારતીય રેલવેના ઉત્સર્જન ઘટાડવા, કાર્યક્ષમતા વધારવા અને દેશ માટે હરિયાળું, ઝડપી ભવિષ્ય પૂરું પાડવાના મિશનનો મુખ્ય ભાગ છે.

ભારતના 70,001-RKM બ્રોડગેજ નેટવર્કનો 99.2 ટકા ભાગ પહેલાથી જ વીજળીકૃત થઈ ગયો છે. ભારતીય રેલવે સંપૂર્ણ વીજળીકરણ પ્રાપ્ત કરવાના આરે છે, જે ટકાઉ, કાર્યક્ષમ અને ભવિષ્ય માટે તૈયાર રેલ પરિવહનમાં એક પરિવર્તનશીલ સીમાચિહ્નરૂપ છે. રાજ્યવાર વિગતો નીચે મુજબ છે.

રાજ્યોમાં રેલવે વીજળીકરણ

• 25 રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો 100% ઇલેક્ટ્રિક છે, જેમાં કોઈ બ્રોડગેજ રૂટ કિલોમીટર બાકી નથી.
• માત્ર 5 રાજ્યોમાં વીજળીકરણ હેઠળ કેટલાક ભાગો બાકી છે, કુલ ફક્ત 574 RKM, અથવા કુલ BG નેટવર્કના 0.8% છે.

બાકી રહેલા વિદ્યુતીકરણ કાર્યવાળા રાજ્યો

રેલવે વિદ્યુતીકરણ એ ભારતના ટકાઉ પરિવહન અને આર્થિક વિકાસ વ્યૂહરચનાનો મુખ્ય ઘટક છે. પર્યાવરણીય અસરો ઘટાડવા ઉપરાંત, તે ઉર્જા સુરક્ષાને મજબૂત બનાવે છે, કાર્યકારી કાર્યક્ષમતામાં વધારો કરે છે અને તમામ ક્ષેત્રોમાં સમાવિષ્ટ વિકાસને પ્રોત્સાહન આપે છે. વિદ્યુતીકરણના ફાયદા ઝડપી અને વધુ કાર્યક્ષમ ટ્રેન કામગીરીથી લઈને રેલવે કોરિડોર સાથે ઔદ્યોગિક અને ગ્રામીણ વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા સુધીના છે, જે તેને રાષ્ટ્રીય પ્રગતિ માટે એક શક્તિશાળી વાહન બનાવે છે.

99.2% રેલવે વિદ્યુતીકરણ હાંસલ કરીને, ભારતીય રેલવેએ વિશ્વના અગ્રણી રેલ નેટવર્ક્સમાં પોતાને મજબૂત રીતે સ્થાપિત કરી છે. મુખ્ય આંતરરાષ્ટ્રીય રેલવે સિસ્ટમ્સ સાથેની સરખામણી દર્શાવે છે કે વિશ્વભરમાં વિદ્યુતીકરણનું સ્તર કેવી રીતે બદલાય છે અને ભારતની પ્રગતિના માપદંડ અને મહત્વ પર ભાર મૂકે છે. ઇન્ટરનેશનલ યુનિયન ઓફ રેલવે (UIC)ના જૂન 2025ના અહેવાલ મુજબ, મુખ્ય દેશોમાં રેલવે વિદ્યુતીકરણની સ્થિતિ નીચે મુજબ છે:

આ વૈશ્વિક સરખામણી અદ્યતન રેલવે સિસ્ટમ્સમાં ભારતની સ્થિતિને પ્રકાશિત કરે છે અને કાર્યક્ષમતા, ટકાઉપણું અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પર્ધાત્મકતા પ્રાપ્ત કરવામાં સતત વિદ્યુતીકરણના વ્યૂહાત્મક મહત્વને મજબૂત બનાવે છે.

ટકાઉ અને કાર્યક્ષમ પરિવહન પર વધતા ધ્યાન સાથે, ભારતીય રેલવે ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેક્શનને પ્રાથમિકતા આપી રહી છે કારણ કે તે પર્યાવરણને અનુકૂળ છે અને ડીઝલ ટ્રેક્શન કરતાં લગભગ 70% વધુ આર્થિક છે. ભારતીય રેલવેના 100% વીજળીકરણના મિશન અંગે, બે મુખ્ય સકારાત્મક પાસાઓ બહાર આવે છે:

• મિશન મોડમાં સમગ્ર બ્રોડગેજ નેટવર્કને વીજળીકરણ કરવાની પ્રતિબદ્ધતા, જનતા માટે પર્યાવરણને અનુકૂળ, સ્વચ્છ અને ગ્રીન ટ્રાન્સપોર્ટેશન મોડ સુનિશ્ચિત કરવી.
• નવીનીકરણીય ઉર્જા, ખાસ કરીને સૌર ઉર્જાનો ઉપયોગ કરવા માટે રેલવે ટ્રેકની સાથે ઉપલબ્ધ મોટા જમીનનો ઉપયોગ કરવાનો વ્યૂહાત્મક નિર્ણય.

મુખ્ય સૌર ક્ષમતા વિસ્તરણ

ભારતીય રેલવેનું નવીનીકરણીય ઉર્જા તરફ સંક્રમણ એ હરિયાળી અને વધુ ટકાઉ પરિવહન પ્રણાલી બનાવવા તરફ એક નિર્ણાયક પગલું છે. નેટવર્કમાં સૌર ઉર્જા અપનાવવાનો સ્કેલ અને ગતિ આ પ્રતિબદ્ધતાને રેખાંકિત કરે છે.

• અભૂતપૂર્વ ક્ષમતામાં વધારો: નવેમ્બર 2025 સુધીમાં, ભારતીય રેલવેએ 898 મેગાવોટ (MW) સૌર ઉર્જા શરૂ કરી છે, જે 2014માં માત્ર 3.68 મેગાવોટથી નોંધપાત્ર ઉછાળો છે, જે સૌર ક્ષમતામાં લગભગ 244 ગણો વધારો દર્શાવે છે.
• રાષ્ટ્રીય સ્વચ્છ ઉર્જા ફૂટપ્રિન્ટ: હવે 2,626 રેલવે સ્ટેશનો પર સૌર ઉર્જા સ્થાપિત કરવામાં આવી છે, જે વિવિધ ભૌગોલિક અને કાર્યકારી ક્ષેત્રોમાં સ્વચ્છ ઉર્જા ઉકેલોના વ્યાપક અપનાવવાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

સૌર ઉર્જા રેલવે વીજળીકરણમાં કેવી રીતે મદદ કરે છે

સૌર ઉર્જા વીજળીકરણના લક્ષ્યમાં ઘણી રીતે ફાળો આપે છે:

• ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેન કામગીરીને ટેકો આપવો: કુલ 898 મેગાવોટ સૌર ક્ષમતામાંથી, 629 મેગાવોટ (આશરે 70%) ટ્રેક્શન હેતુઓ માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે, જેનો અર્થ છે કે ઉત્પન્ન થતી સૌર ઉર્જા ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેન કામગીરીની વીજળી જરૂરિયાતોમાં સીધી ફાળો આપે છે. આ ટ્રેક્શન માટે પરંપરાગત ગ્રીડ પાવર પર નિર્ભરતા ઘટાડે છે.
• ટ્રેક્શન સિવાયની ઉર્જા જરૂરિયાતો પૂરી કરવી: બાકીની 269 મેગાવોટ સૌર ક્ષમતાનો ઉપયોગ સ્ટેશન લાઇટિંગ, સર્વિસ બિલ્ડિંગ્સ, વર્કશોપ અને રેલવે ક્વાર્ટર્સ જેવા બિન-ટ્રેક્શન હેતુઓ માટે થાય છે. સૌર ઉર્જા દ્વારા આ ઉર્જા જરૂરિયાતો પૂરી કરીને, ભારતીય રેલવે પરંપરાગત ઉર્જા ઉપયોગ અને વીજળી ખર્ચને સ્વચ્છ અને ટકાઉ રીતે ઘટાડે છે, સમગ્ર નેટવર્કમાં એકંદર ઉર્જા સુરક્ષા અને કાર્યકારી કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરે છે.

વિદ્યુતીકરણ ભારતીય રેલવેની ઉર્જા રૂપરેખાને ફરીથી આકાર આપી રહ્યું છે, જૂની સિસ્ટમને સમકાલીન પાવરહાઉસમાં રૂપાંતરિત કરી રહ્યું છે. ભારતીય રેલવે, જે એક સમયે ડીઝલથી ચાલતી મહાકાય કંપની હતી, તે ઝડપથી એક સરળ, વિદ્યુત નેટવર્કમાં વિકસિત થઈ રહી છે, જે લાખો મુસાફરોને ઓછા અવાજ, ઓછા ખર્ચ અને ઓછા કાર્બન ઉત્સર્જન સાથે તેમના ગંતવ્ય સ્થાનો પર પહોંચાડે છે. આ ફક્ત આધુનિકીકરણ નથી, તે એક ગતિશીલતા છે. ભારતમાં રેલવે વિદ્યુતીકરણ હવે ફક્ત એક તકનીકી અપગ્રેડ નથી; તે એક રાષ્ટ્રીય વાર્તા છે જ્યાં માળખાગત સુવિધાઓ આકાંક્ષાઓને પૂર્ણ કરે છે, અને જ્યાં દરેક નવા ઉર્જાયુક્ત રૂટ ઝડપી, વધુ પર્યાવરણને અનુકૂળ અને વધુ કનેક્ટેડ મુસાફરીનું વચન ધરાવે છે.

રેલવે મંત્રાલય

https://core.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,294,302

https://core.indianrailways.gov.in/view_section.jsp?lang=0&id=0,294,302,530

https://indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/ele_engg/2025/Status%20of%20Railway%C2%A0Electrification%20as%20on%C2%A030_11_2025.pdf

https://nfr.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/secretary_branches/IR_Reforms/Mission%20100%25%20Railway%20Electrification%20%20Moving%20towards%20Net%20Zero%20Carbon%20Emission.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2078089

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2205232

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2204797

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2203715

મિશન 100% વિદ્યુતીકરણ: ભારતીય રેલવેના ભવિષ્યને શક્તિ આપવી

SM/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964@gmail.com