पत्र सूचना कार्यालय

વિશ્વ બ્રેઇલ દિવસ

દર વર્ષે 4 જાન્યુઆરીએ ઉજવવામાં આવતો વિશ્વ બ્રેઇલ દિવસ, ફક્ત વાંચન પ્રણાલી તરીકે જ નહીં, પરંતુ દૃષ્ટિહીન વ્યક્તિઓ માટે શિક્ષણ, ગૌરવ અને સમાન ભાગીદારીના પ્રવેશદ્વાર તરીકે બ્રેઇલને પ્રકાશિત કરે છે. આ મહત્વ સમાવિષ્ટ શિક્ષણ માટે બ્રેઇલ અપનાવવા અને પ્રમાણિત કરવાના ભારતના પ્રયાસોમાં પણ પ્રતિબિંબિત થાય છે. ભારતમાં 1887માં બ્રેઇલ લિપિનો ઉપયોગ શરૂ થયો હતો. જોકે, 1951માં, ભારતીય ભાષાઓ માટે એક સમાન કોડ ધરાવતું એક જ રાષ્ટ્રીય ધોરણ, ભારતી બ્રેઇલ, અપનાવવામાં આવ્યું હતું. 2011ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, ભારતમાં 50,32,463 દૃષ્ટિહીન વ્યક્તિઓ છે, જેમને આરોગ્યસંભાળ, શિક્ષણ અને રોજગાર મેળવવામાં નોંધપાત્ર અવરોધોનો સામનો કરવો પડે છે. આ વસ્તીની જરૂરિયાતોને ઓળખીને, ભારતમાં બ્રેઇલ લિપિ દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓના અધિકારો અધિનિયમ, 2016 અને રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP) 2020 જેવી પહેલો, કૃત્યો અને નીતિઓ પર આધારિત અધિકાર-આધારિત ઇકોસિસ્ટમમાં સમાવિષ્ટ છે. આ પ્રયાસો બ્રેઇલને સાક્ષરતા સાધન અને જાહેર ઍક્સેસ ધોરણ બંને તરીકે સ્થાપિત કરે છે.

બ્રેઇલ શું છે અને તે કેવી રીતે કાર્ય કરે છે?

બ્રેઇલ એ સ્પર્શ-લેખન અને વાંચન પ્રણાલી છે જેનો ઉપયોગ અંધ અથવા ઓછી દ્રષ્ટિ ધરાવતા લોકો દ્વારા કરવામાં આવે છે. તે છ-બિંદુ કોષો પર આધારિત છે જે ત્રણ બિંદુઓના બે સ્તંભોમાં ગોઠવાયેલા છે. બિંદુઓના વિવિધ સંયોજનો અક્ષરો, સંખ્યાઓ, વિરામચિહ્નો અને પ્રતીકોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જે વપરાશકર્તાઓને સ્પર્શ દ્વારા વાંચવાની મંજૂરી આપે છે.

બ્રેઇલ (19મી સદીના ફ્રાન્સમાં તેના શોધક, લુઇસ બ્રેઇલના નામ પરથી નામ આપવામાં આવ્યું છે) એક ભાષા નથી પરંતુ એક કોડ છે જે ઘણી ભાષાઓને સ્પર્શ-વાંચન અને લખવાની મંજૂરી આપે છે.

બ્રેઇલનું મહત્વ

દ્રષ્ટિહીન વ્યક્તિઓ માટે સાક્ષરતા, સ્વતંત્રતા અને સશક્તિકરણ સુનિશ્ચિત કરવામાં બ્રેઇલ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. તે સમાવિષ્ટ શિક્ષણ અને સામાજિક અને આર્થિક જીવનમાં સમાન ભાગીદારી માટે કેન્દ્રિય છે.

ભારત, દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓના અધિકારો પર સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંમેલન (UNCRPD)ના રાજ્ય પક્ષ તરીકે, બ્રેઇલ સહિત સુલભ ફોર્મેટમાં માહિતી અને શિક્ષણની ઍક્સેસ સુનિશ્ચિત કરવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે.

ભારત સરકાર: બ્રેઇલને ટેકો આપતી નીતિ અને કાર્યક્રમ ઇકોસિસ્ટમ

ભારત સરકારે દ્રષ્ટિહીન વ્યક્તિઓના સમાવેશ અને સશક્તિકરણ માટે એક મહત્વપૂર્ણ સાધન તરીકે બ્રેઇલના વિકાસ, પ્રસાર અને ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે એક વ્યાપક ઇકોસિસ્ટમ સ્થાપિત કરી છે. સમાનતા, ગૌરવ અને સામાજિક ન્યાય પ્રત્યે બંધારણીય પ્રતિબદ્ધતાઓમાં મૂળ, આ પહેલો શિક્ષણ, સામાજિક કલ્યાણ, કૌશલ્ય વિકાસ અને ડિજિટલ ઍક્સેસને આવરી લે છે.

1) કાનૂની પાયો: દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓના અધિકારો અધિનિયમ, 2016 (RPwD અધિનિયમ)

ભારતની બ્રેઇલ ઇકોસિસ્ટમ દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓના અધિકારો અધિનિયમ, 2016 દ્વારા અધિકારો-આધારિત કાનૂની માળખામાં મૂળ ધરાવે છે. આ અધિનિયમ દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓ માટે સમાવિષ્ટ શિક્ષણને ફરજિયાત બનાવે છે, જે બ્રેઇલ અને સાક્ષરતાની ઍક્સેસને મુખ્ય આવશ્યકતા બનાવે છે.

• શૈક્ષણિક સંસ્થાઓની ફરજ તરીકે સમાવિષ્ટ શિક્ષણ: આ કાયદો સરકાર દ્વારા ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવતી/માન્યતા પ્રાપ્ત શૈક્ષણિક સંસ્થાઓને સમાવિષ્ટ શિક્ષણ અને સુલભ માળખા (ઇમારતો/કેમ્પસ/સુવિધાઓ), પૂરતી સુવિધાઓ અને યોગ્ય સહાય સુનિશ્ચિત કરવાનો આદેશ આપે છે.
• શાળામાં બ્રેઇલ અને સંદેશાવ્યવહારની પદ્ધતિઓ: અંધ (અથવા બહેરા-અંધ) વિદ્યાર્થીઓ માટે, આ કાયદો સૌથી યોગ્ય ભાષાઓ અને સંદેશાવ્યવહારની પદ્ધતિઓ/માધ્યમોમાં શિક્ષણ પર ભાર મૂકે છે અને બ્રેઇલ અને સંબંધિત ફોર્મેટને સ્પષ્ટપણે સમર્થન આપે છે.
• મફત શિક્ષણ સામગ્રી અને સહાય (18 વર્ષ સુધી): આ કાયદામાં બેન્ચમાર્ક દિવ્યાંગતા ધરાવતા વિદ્યાર્થીઓને મફતમાં પુસ્તકો/શિક્ષણ સામગ્રી અને સહાય પૂરી પાડવા જેવા પગલાં સામેલ છે.

2) ભારતી બ્રેઇલ: ભારતની પ્રમાણિત બ્રેઇલ લિપિ

ભારત સરકાર ભારતી બ્રેઇલને અનેક ભારતીય ભાષાઓ માટે એકીકૃત લિપિ તરીકે માન્યતા આપે છે. દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓના સશક્તિકરણ વિભાગ અને રાષ્ટ્રીય દ્રષ્ટિ દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓના સશક્તિકરણ સંસ્થા (NIEPVD)ના નેજા હેઠળ, 4 જાન્યુઆરી, 2025ના રોજ એક પ્રમાણભૂત ભારતી બ્રેઇલ કોડ (યુનિકોડ મેપિંગ સાથે) પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં શિક્ષણ અને સુલભતા માટે ભારતીય ભાષાઓ માટે સત્તાવાર રીતે એકીકૃત બ્રેઇલ સિસ્ટમ અપનાવવામાં આવી હતી. 3 ડિસેમ્બર, 2024ના રોજ પ્રકાશિત થયેલા ડ્રાફ્ટ પર જાહેર પરામર્શ બાદ આ અપનાવવામાં આવ્યું હતું.

ભારતી બ્રેઇલ કેવી રીતે કાર્ય કરે છે

1. ભારતીય ભાષાઓ માટે એકીકૃત બ્રેઇલ સિસ્ટમ

• ભારતી બ્રેઇલ એ મોટાભાગની ભારતીય ભાષાઓ માટે વપરાતી પ્રમાણિત સ્પર્શેન્દ્રિય લેખન પ્રણાલી છે.
• તે વિવિધ ભાષાઓમાં અસ્તિત્વમાં રહેલી ઘણી વિવિધ બ્રેઇલ લિપિઓને એક જ, સુસંગત કોડમાં સુમેળ કરવા માટે વિકસાવવામાં આવી હતી.
• આ ખાતરી કરે છે કે દૃષ્ટિહીન વાચકો ઘણી ભારતીય ભાષાઓમાં એક સામાન્ય બ્રેઇલ સિસ્ટમ શીખી શકે છે અને તેનો ઉપયોગ કરી શકે છે.
• તે પ્રમાણભૂત છ-બિંદુ બ્રેઇલ કોષોનો ઉપયોગ કરે છે.

2. માનકીકરણ અને યુનિકોડ મેપિંગ

• સરકારે (NIEPVD/DEPwD દ્વારા) પ્રમાણભૂત ભારતી બ્રેઇલ કોડ બહાર પાડ્યા છે જેમાં યુનિકોડ મેપિંગનો સમાવેશ થાય છે, જે ડિજિટલ સુસંગતતાને સક્ષમ બનાવે છે.
• આનો અર્થ એ છે કે દરેક બ્રેઇલ સેલ પેટર્ન ચોક્કસ યુનિકોડ કોડ પોઇન્ટ સાથે મેપ કરવામાં આવે છે, જે ડિજિટલ વાંચનક્ષમતા, સ્ક્રીન રીડર સપોર્ટ, બ્રેઇલ ડિસ્પ્લે અને સોફ્ટવેર એપ્લિકેશન્સને સરળ બનાવે છે.
• ભારતી બ્રેઇલમાં સુલભ ડિજિટલ સામગ્રી માટે યુનિકોડ મેપિંગ મહત્વપૂર્ણ છે.

૩. ભાષાઓમાં સુસંગત પ્રતિનિધિત્વ

• માનક ભારતી બ્રેઇલ કોડ્સ એક સામાન્ય સ્પર્શેન્દ્રિય માળખાનો ઉપયોગ કરીને વિવિધ ભારતીય લિપિઓ, જેમ કે હિન્દી, મરાઠી, બંગાળી, તેલુગુ, કન્નડ, મલયાલમ અને અન્યમાં સ્વર, વ્યંજન, અંકો અને વિરામચિહ્નોનું પ્રતિનિધિત્વ કરવા માટેના નિયમો પ્રદાન કરે છે.
• આ દૃષ્ટિહીન શીખનારાઓને બ્રેઇલ વાંચતી વખતે વિવિધ બ્રેઇલ કોડ ફરીથી શીખ્યા વિના ભાષાઓ વચ્ચે સ્વિચ કરવામાં મદદ કરે છે.

4. શિક્ષણ, પ્રકાશન અને ડિજિટલ સુલભતા માટેનો પાયો

• ભારતી બ્રેઇલ ભારતમાં બ્રેઇલ શિક્ષણ, ટ્રાન્સક્રિપ્શન, પ્રકાશન અને સુલભતા સામગ્રી ઉત્પાદન માટે પાયા તરીકે સેવા આપે છે.
• પ્રકાશકો, બ્રેઇલ પ્રેસ અને સુલભતા અમલીકરણકર્તાઓ આ ધોરણોનો ઉપયોગ પાઠ્યપુસ્તકો, શિક્ષણ સામગ્રી અને ડિજિટલ બ્રેઇલ સામગ્રી બનાવવા માટે કરે છે જે સુસંગત અને વિશ્વસનીય છે.
• આ ધોરણ સમાવિષ્ટ શિક્ષણ અને સાક્ષરતા માટે રાષ્ટ્રીય પહેલોને સમર્થન આપે છે.

તાજેતરના પગલાં:

• નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર ધ એમ્પાવરમેન્ટ ઓફ પર્સન્સ વિથ વિઝ્યુઅલ ડિસેબિલિટીઝ (NIEPVD) એ ટેકનોલોજી ઇન્ટિગ્રેશન માટે સંશોધિત ભારતી બ્રેઇલની માન્યતા પર એક પ્રોજેક્ટ હાથ ધર્યો છે અને લિબ્લોઇસ કોષ્ટકોને માન્ય કર્યા પછી ડ્રાફ્ટ ભારતી બ્રેઇલ 2.1 તૈયાર કર્યો છે. આ ડ્રાફ્ટ દેશના વિવિધ પ્રદેશોમાં ફોકલ ગ્રુપ ચર્ચાઓ દ્વારા યોજાયેલી માન્યતા વર્કશોપ અને પરામર્શ દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યો હતો. આ ડ્રાફ્ટ 4 જાન્યુઆરી, 2026 (વિશ્વ બ્રેઇલ દિવસ) થી શરૂ થતા 15 દિવસના સમયગાળા માટે NIEPVD વેબસાઇટ પર અપલોડ કરવામાં આવી રહ્યો છે, જેમાં શિક્ષકો, બ્રેઇલ નિષ્ણાતો, દૃષ્ટિહીન વ્યક્તિઓ, પ્રકાશકો, સંશોધકો અને ટેકનોલોજી વિકાસકર્તાઓ સહિત તમામ હિસ્સેદારો પાસેથી ટિપ્પણીઓ અને પ્રતિસાદ આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા છે.
• NIEPVD પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં ભારતી બ્રેઇલ પર તાલીમ પણ ચલાવી રહ્યું છે. તાજેતરમાં, સંસ્થાએ તમિલ, મલયાલમ અને ઓડિયા બ્રેઇલ પર તાલીમનું આયોજન કર્યું હતું.

૩) સુલભ ભારત અભિયાન: માળખાગત સુવિધાઓ, ગતિશીલતા અને માહિતી અને સંદેશાવ્યવહાર તકનીકોમાં સમાવિષ્ટ ઍક્સેસને મજબૂત બનાવવું

સુલભ ભારત અભિયાન એ ભારતની એક રાષ્ટ્રીય પહેલ છે, જે 2015માં દિવ્યાંગજન સશક્તિકરણ વિભાગ (DEPwD) દ્વારા દિવ્યાંગો (PwDs), જેમાં દ્રષ્ટિની ક્ષતિઓ પણ શામેલ છે, માટે અવરોધ-મુક્ત, સમાવિષ્ટ વાતાવરણ બનાવવા માટે શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ અભિયાન બિલ્ટ પર્યાવરણ (ઇમારતો, પરિવહન), માહિતી અને સંદેશાવ્યવહાર ઇકોસિસ્ટમ (વેબસાઇટ્સ, મીડિયા) અને પરિવહન પ્રણાલીઓને સાર્વત્રિક રીતે સુલભ બનાવીને સુલભતા માટે એક સર્વાંગી અભિગમ અપનાવે છે. તે ઇમારતો અને જાહેર જગ્યાઓ (2,000 થી વધુ રેલવે સ્ટેશનોને આવરી લેતા)માં બ્રેઇલ સાઇનેજ સ્થાપિત કરવા, રેલવે, મેટ્રો સ્ટેશનો અને એરપોર્ટ પર માળખાગત સુવિધાઓ સુધારવા અને રાષ્ટ્રીય વેબસાઇટ સુલભતા માર્ગદર્શિકા લાગુ કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

૪) NEP 2020નું બ્રેઇલ એકીકરણ

રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP) 2020 સ્પષ્ટપણે સ્વીકારે છે કે સમાવેશ માટે વ્યવહારુ શિક્ષણ સહાયની જરૂર છે - જેમ કે સહાયક ઉપકરણો અને ઉપયોગમાં સરળ શિક્ષણ-શિક્ષણ સામગ્રી, જેમાં બ્રેઇલનો સમાવેશ થાય છે.

• NEP દિવ્યાંગ બાળકોની ભાગીદારીને પ્રાથમિકતા આપે છે અને જણાવે છે કે ભાષા-યોગ્ય શિક્ષણ અને શિક્ષણ સામગ્રી - જેમાં મોટા પ્રિન્ટ અને બ્રેઇલ જેવા વાંચવા માટે સરળ ફોર્મેટમાં પાઠ્યપુસ્તકોનો સમાવેશ થાય છે - વર્ગખંડોમાં એકીકરણને ટેકો આપવા માટે ઉપલબ્ધ કરાવવી જોઈએ.
• NCERT NEP 2020 અનુસાર શાળા અભ્યાસક્રમ અને પાઠ્યપુસ્તકો વિકસાવે છે, અને શાળા શિક્ષણ માટે બ્રેઇલ અને વાંચવા માટે સરળ ફોર્મેટમાં પાઠ્યપુસ્તકો બનાવવા અને ઉપલબ્ધ કરાવવા માટે જવાબદાર છે. NEP દિવ્યાંગ બાળકોની ભાગીદારીને પ્રાથમિકતા આપે છે, અને જણાવે છે કે ભાષા-યોગ્ય શિક્ષણ અને શીખવાની સામગ્રી - જેમાં મોટા પ્રિન્ટ અને બ્રેઇલ જેવા સુલભ ફોર્મેટમાં પાઠ્યપુસ્તકોનો સમાવેશ થાય છે - વર્ગખંડોમાં એકીકરણને સમર્થન આપવા માટે ઉપલબ્ધ કરાવવી જોઈએ.

૫) ઉચ્ચ શિક્ષણ અને સંસ્થાઓમાં બ્રેઇલની સુલભતા

જેમ-જેમ દૃષ્ટિહીન વિદ્યાર્થીઓ ઉચ્ચ શિક્ષણમાં પ્રવેશ કરે છે, તેમ-તેમ બ્રેઇલ અને અન્ય વાંચવા માટે સરળ ફોર્મેટને મુખ્ય પ્રવાહની શૈક્ષણિક પ્રણાલીમાં એકીકૃત કરવાની જરૂર છે. સરકાર દ્વારા સમર્થિત ડિજિટલ પુસ્તકાલયો અને સંસ્થાકીય આદેશો યુનિવર્સિટીઓને કામચલાઉ વ્યવસ્થાઓથી માળખાગત, કેમ્પસ-વ્યાપી સુલભતા પ્રથાઓ તરફ આગળ વધવા સક્ષમ બનાવી રહ્યા છે. DALM પ્રોજેક્ટ તેની અમલીકરણ એજન્સીઓ દ્વારા મફત બ્રેઇલ પુસ્તકો પ્રદાન કરીને ઉચ્ચ શિક્ષણ પ્રાપ્ત કરી રહેલા દૃષ્ટિહીન વિદ્યાર્થીઓને સહાય કરે છે.

સુગમય પુસ્તકાલય

આ દૃષ્ટિહીન અને અન્ય પ્રિન્ટ ડિસેબિલિટી ધરાવતા વ્યક્તિઓ માટે એક વ્યાપક ડિજિટલ લાઇબ્રેરી છે, જેમાં બહુવિધ ભાષાઓમાં વાંચવા માટે સરળ પુસ્તકો અને વૈશ્વિક સ્ત્રોતોની લિંક્સ છે. તે નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર એમ્પાવરમેન્ટ ઓફ પર્સન્સ વિથ વિઝ્યુઅલ ડિસેબિલિટીઝ (NIEPVD), ટાટા કન્સલ્ટન્સી સર્વિસીસ અને ડેઝી ફોરમ ઓફ ઇન્ડિયા નામની બિન-લાભકારી સંસ્થા વચ્ચેના સહયોગી પ્રયાસ તરીકે શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ પોર્ટલ ડિજિટલ બ્રેઇલ ફોર્મેટમાં પુસ્તકો અને શિક્ષણ સામગ્રીની ઍક્સેસ પ્રદાન કરે છે. ભાગ લેતી સંસ્થાઓએ:

• સરળતાથી વાંચી શકાય તેવા ફોર્મેટમાં પુસ્તકો શોધો
• જો ઉપલબ્ધ ન હોય તો કન્વર્ટ કરો
• ડુપ્લિકેશન ટાળવા માટે સુલભ લાઇબ્રેરીમાં અપલોડ કરો
• પ્રિન્ટ ડિસેબિલિટી ધરાવતા વિદ્યાર્થીઓ/ફેકલ્ટીઓને સબ્સ્ક્રિપ્શન્સ પ્રદાન કરો.

6) બ્રેઇલ શિક્ષણ સામગ્રીને ભંડોળ પૂરું પાડતા અને અમલમાં મૂકતા કાર્યક્રમો

ભારત સરકારે બ્રેઇલ ઍક્સેસને વાસ્તવિક, વ્યાપક શિક્ષણ સામગ્રીમાં રૂપાંતરિત કરવા માટે ચોક્કસ ભંડોળ પદ્ધતિઓ સ્થાપિત કરી છે. આ કાર્યક્રમો મોટા પાયે ઉત્પાદન, મફત વિતરણ અને સંસ્થાકીય ક્ષમતા નિર્માણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે જેથી ખાતરી કરી શકાય કે સુલભ સામગ્રીના અભાવને કારણે દૃષ્ટિની ક્ષતિ ધરાવતા વિદ્યાર્થીઓ બાકાત ન રહે.

DALM (સુલભ શિક્ષણ સામગ્રીના વિકાસ માટે નાણાકીય સહાય પરનો પ્રોજેક્ટ)

SIPDA (સ્કીમ ફોર ઇમ્પ્લીમેન્ટેશન ઓફ ધ પર્સન વીથ ડિસબિલિટીઝ એક્ટ) હેઠળ અમલમાં મૂકાયેલ DALM પ્રોજેક્ટ (અગાઉ "બ્રેઇલ પ્રેસ પ્રોજેક્ટ" તરીકે ઓળખાતો હતો), શાળા અને ઉચ્ચ શિક્ષણ બંને સહિત સમગ્ર ભારતમાં દૃષ્ટિની ક્ષતિ ધરાવતા લોકોને મફત બ્રેઇલ પાઠ્યપુસ્તકો અને અભ્યાસક્રમ સામગ્રી પૂરી પાડે છે. 2014માં તેની શરૂઆત થઈ ત્યારથી, આ પ્રોજેક્ટે 169,782 વિદ્યાર્થીઓને સુલભ-ફોર્મેટ શાળા પાઠ્યપુસ્તકો અને અન્ય શિક્ષણ સામગ્રીનું વિતરણ કર્યું છે.

7) બ્રેઇલ (તાલીમ, વિશેષ શિક્ષણ) ટકાવી રાખવા માટે ક્ષમતા નિર્માણ

સરકારી સંસ્થાઓ અને વૈધાનિક નિયમનકારો દેશભરમાં તાલીમનું માનકીકરણ, સંસ્થાઓને માન્યતા આપવા અને વ્યાવસાયિક ગુણવત્તા જાળવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. NIEPVD, દેહરાદૂન, બ્રેઇલ સાક્ષરતા અને બ્રેઇલ વિકાસ પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપવા માટે વિવિધ તાલીમ કાર્યક્રમોનું સંચાલન કરી રહ્યું છે.

ભારતીય પુનર્વસન પરિષદ

ભારતીય પુનર્વસન પરિષદ (RCI) એ ભારત સરકારની એક વૈધાનિક સંસ્થા છે જેની સ્થાપના પુનર્વસન પરિષદ અધિનિયમ, 1992 હેઠળ કરવામાં આવી હતી. તે 22 જૂન, 1993ના રોજ અસ્તિત્વમાં આવી, જ્યારે સંસદ દ્વારા આ કાયદો ઘડવામાં આવ્યો. 2000માં થયેલા સુધારાએ તેના કાર્યક્ષેત્રને વધુ વિસ્તૃત કર્યું. તેના ઉદ્દેશ્યો છે:

• સમગ્ર ભારતમાં દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓ સાથે કામ કરતા વ્યાવસાયિકો માટે પુનર્વસન શિક્ષણ અને તાલીમનું નિયમન અને પ્રમાણીકરણ કરવું.
• પુનર્જીવન સેવાઓમાં ગુણવત્તા અને એકરૂપતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે લઘુત્તમ શૈક્ષણિક અને તાલીમ ધોરણો નક્કી કરવા અને લાગુ કરવા.
• પુનર્જીવન અને વિશેષ શિક્ષણના ક્ષેત્રમાં સ્થાનિક અને વિદેશી લાયકાત સહિત સંસ્થાઓ અને અભ્યાસક્રમોને માન્યતા અને દેખરેખ આપવી.
• લાયક પુનર્વસન વ્યાવસાયિકો અને કર્મચારીઓની નોંધણી અને નિયમન માટે કેન્દ્રીય પુનર્વસન રજિસ્ટર (CRR) જાળવવું.
• પુનર્વસન અને વિશેષ શિક્ષણમાં સંશોધન, ડેટા સંગ્રહ અને સતત વ્યાવસાયિક વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવું.

સામાજિક ન્યાય અને સશક્તિકરણ મંત્રાલય હેઠળ વ્યાવસાયિક, રાષ્ટ્રીય અને ટોચની દિવ્યાંગ સંસ્થાઓ અને તેમના કર્મચારીઓને ઓળખીને અને નોંધણી કરીને માનવ સંસાધન વિકાસને મજબૂત બનાવો.

નિષ્કર્ષ: અવરોધ-મુક્ત ભવિષ્ય તરફ

વિશ્વ બ્રેઇલ દિવસ એક સરળ પણ શક્તિશાળી સત્ય પર ભાર મૂકે છે: માહિતીની ઍક્સેસ તકોની ઍક્સેસ નક્કી કરે છે. ભારતની વધતી જતી બ્રેઇલ ઇકોસિસ્ટમ કાયદા પર આધારિત છે, સંસ્થાકીય પદ્ધતિઓ દ્વારા મજબૂત બને છે, અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રના અધિકાર-આધારિત અભિગમ સાથે જોડાયેલી છે. બ્રેઇલને માનક બનાવીને અને સુલભ શિક્ષણ સામગ્રીમાં રોકાણ કરીને, ભારત સમાવિષ્ટ શિક્ષણના પાયાને વધુ મજબૂત બનાવી રહ્યું છે. સ્પર્શેન્દ્રિય માહિતીને જાહેર સેવાઓમાં એકીકૃત કરીને અને વ્યાવસાયિક ક્ષમતાનું નિર્માણ કરીને બંધારણીય સિદ્ધાંતોને અર્થપૂર્ણ, મૂર્ત ઍક્સેસમાં રૂપાંતરિત કરવામાં વધુ મદદ મળી રહી છે. જેમ જેમ આ પ્રયાસો વધશે, બ્રેઇલ ફક્ત એક વિશેષાધિકાર તરીકે જ નહીં, પરંતુ દૃષ્ટિહીન વ્યક્તિઓ માટે સમાનતા, ભાગીદારી અને ગૌરવ માટેના મહત્વપૂર્ણ પુલ તરીકે વધુને વધુ ઓળખાશે.

સંદર્ભ:

સામાજિક ન્યાય અને સશક્તિકરણ મંત્રાલય:

• https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/15939/1/the_rights_of_persons_with_disabilities_act%2C_2016.pdf
• હોમપેજ | દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓના સશક્તિકરણ વિભાગ ( DEPwD ) -હોમ | DEPwD | ભારત
• https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s36ee69d3769e832ec77c9584e0b7ba112/uploads/2024/12/20241213710399415.pdf
• માઈક્રોસોફ્ટ વર્ડ - પ્રોજેક્ટ માર્ગદર્શિકા - DALM Project.docx
• https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s36ee69d3769e832ec77c9584e0b7ba112/uploads/2024/12/20241213710399415.pdf
• https://rehabcouncil.nic.in/objectives/
• https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s36ee69d3769e832ec77c9584e0b7ba112/uploads/2025/01/20250104954295710.pdf
• https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s36ee69d3769e832ec77c9584e0b7ba112/uploads/2024/12/202412131431869544.pdf

શિક્ષણ મંત્રાલય

• https://www.ugc.gov.in/pdfnews/8572354_Final-Accessibility-Guidelines.pdf
• https://www.education.gov.in/sites/upload_files/mhrd/files/NEP_Final_English_0.pdf

સંયુક્ત રાષ્ટ્ર:

• https://social.desa.un.org/issues/disability/news/shaping-a-future-where-everyone-is-included
• https://www.un.org/en/observances/world-braille-day
• https://www.un.org/en/observances/braille-day/background

ભારત સરકાર (કેન્દ્ર સરકાર ) અને દિલ્હીની રાષ્ટ્રીય રાજધાની (એનસીટી) સરકાર

• https://x.com/OfficialDMRC/status/1182246500283244545

PDF ડાઉનલોડ કરો

SM/DK/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964@gmail.com