Press Note Details: Press Information Bureau

Social Welfare

ਸੁਸ਼ਾਸਨ ਦਿਵਸ

ਗੁੱਡ ਗਵਰਨੈਂਸ ਇੰਡੈਕਸ ਦੁਆਰਾ ਜਵਾਬਦੇਹ, ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਸ਼ਾਸਨ ਮਾਪਿਆ ਗਿਆ

Posted On: 24 DEC 2025 4:41PM

ਮੁੱਖ ਗੱਲਾਂ

ਸੁਸ਼ਾਸਨ ਦਿਵਸ (25 ਦਸੰਬਰ) ਨੂੰ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਨ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਵਾਬਦੇਹੀ, ਪਾਰਦਰਸ਼ਿਤਾ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਜਨਤਕ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।
ਗੁੱਡ ਗਵਰਨੈਂਸ ਇੰਡੈਕਸ (GGI) ਇੱਕ ਡਾਇਗਨੌਸਟਿਕ ਟੂਲ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸੁਧਾਰਾਂ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਵਿਭਾਗ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਲਈ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਹ ਦਸ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਕਈ ਸੂਚਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਮਾਪਦਾ ਹੈ , ਜੋ ਸਬੂਤ-ਅਧਾਰਿਤ ਸੁਧਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜ/ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬੈਂਚਮਾਰਕਿੰਗ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਜਾਣ-ਪਛਾਣ

ਸੁਸ਼ਾਸਨ ਦਿਵਸ ਹਰ ਸਾਲ 25 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ ਦੀ ਜਯੰਤੀ 'ਤੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬਦੇਹੀ, ਪਾਰਦਰਸ਼ਿਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਦਿਨ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਸਨ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਹਰੇਕ ਨਾਗਰਿਕ ਲਈ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਬਾਰੇ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਲਈ, ਪਰਸੋਨਲ, ਜਨਤਕ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਅਤੇ ਪੈਨਸ਼ਨ ਮੰਤਰਾਲਾ ਸੁਸ਼ਾਸਨ ਸੂਚਕਾਂਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ - ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਮੁਲਾਂਕਣ, ਨੀਤੀਗਤ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਮਾਪਣਯੋਗ, ਨਾਗਰਿਕ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਹਫ਼ਤਾ ਭਰ ਚੱਲੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਪਿੰਡਾਂ ਤੱਕ ਸੁਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਫੈਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਕਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ-ਪੱਧਰੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੇ ਲਾਗੂਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਲਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਰੱਕੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਜਨ-ਨਾਇਕ: ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ

ਸ਼੍ਰੀ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ (1924–2018) ਨੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੰਸਦੀ ਕਰੀਅਰ ਰਿਹਾ, ਉਹ 9 ਵਾਰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਲਈ ਅਤੇ ਦੋ ਵਾਰ ਰਾਜ ਸਭਾ ਲਈ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਅਹੁਦੇ ਤੱਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਨਿਰਸੁਆਰਥ ਸਮਰਪਣ ਲਈ 1992 ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 2015 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਰਬਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ, ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਸ਼੍ਰੀ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ ਨੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਆਦਰਸ਼ਾਂ, ਮਹਿਲਾ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ - ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗਾਂ, ਪੇਂਡੂ ਸੜਕਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ, ਦੂਰਸੰਚਾਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ, ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ, ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ਿਤਾ, ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ, ਨਾਗਰਿਕ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ। 1994 ਵਿੱਚ "ਸਰਬਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਾਂਸਦ" ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ "ਇੱਕ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ" ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਿਸਦਾ ਕੰਮ ਲਗਾਤਾਰ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਪ੍ਰਤੀ ਅਟੁੱਟ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ 'ਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚੰਗੇ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਮਾਪਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੁਸ਼ਾਸਨ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਵਾਲਾ, ਆਮ ਸਹਿਮਤੀ-ਅਧਾਰਿਤ, ਜਵਾਬਦੇਹ, ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ, ਜਿੰਮੇਵਾਰ, ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ, ਬਰਾਬਰੀ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ।

ਸੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਮਾਪਣ

ਸੁਸ਼ਾਸਨ ਸੂਚਕਾਂਕ

ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਵਿਭਾਗ (DARPG) ਨੇ 25 ਦਸੰਬਰ, 2019 ਨੂੰ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸੁਸ਼ਾਸਨ ਸੂਚਕਾਂਕ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ । ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ, ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਈ ਸੁਸ਼ਾਸਨ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਸੂਚਕਾਂਕ 10 ਮੁੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਾਗਰਿਕ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤਤਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ 58 ਸੂਚਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਣ

ਭੂਗੋਲ, ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, DARPG ਨੇ ਨਿਰਪੱਖ ਤੁਲਨਾ ਲਈ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ। 2020-21 ਸੂਚਕਾਂਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਹਨ:

ਏ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਰਾਜ	ਬੀ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਰਾਜ	ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜ	ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
ਆਂਧਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਗੋਆ ਗੁਜਰਾਤ ਹਰਿਆਣਾ ਕਰਨਾਟਕ ਕੇਰਲ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਪੰਜਾਬ ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ ਤੇਲੰਗਾਨਾ	ਬਿਹਾਰ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਝਾਰਖੰਡ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਉੜੀਸਾ ਰਾਜਸਥਾਨ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ	ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਸਾਮ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਮਨੀਪੁਰ ਮੇਘਾਲਿਆ ਮਿਜ਼ੋਰਮ ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਸਿੱਕਮ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਉਤਰਾਖੰਡ	ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਦ੍ਵੀਪ ਸਮੁਹ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦਾਦਰਾ ਅਤੇ ਨਗਰ ਹਵੇਲੀ ਦਮਨ ਅਤੇ ਦੀਉ ਲਕਸ਼ਦ੍ਵੀਪ ਦਿੱਲੀ ਪੁਡੂਚੇਰੀ

ਸੁਸ਼ਾਸਨ ਸੂਚਕਾਂਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 2020-21 ਵਿੱਚ ਸਰਬਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜ

ਗਰੁੱਪ ਏ ਦੇ ਰਾਜ ਗਰੁੱਪ ਬੀ ਦੇ ਰਾਜ

ਦਰਜਾ	ਰਾਜ/ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼	ਸਥਿਤੀ
1	ਗੁਜਰਾਤ	ਪਹਿਲਾ
2	ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ	ਦੂਜਾ
3	ਗੋਆ	ਤੀਜਾ

ਦਰਜਾ	ਰਾਜ/ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼	ਸਥਿਤੀ
1	ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼	ਪਹਿਲਾ
2	ਰਾਜਸਥਾਨ	ਦੂਜਾ
3	ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ	ਤੀਜਾ

ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼

ਦਰਜਾ	ਰਾਜ/ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼	ਸਥਿਤੀ
1	ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼	ਪਹਿਲਾ
2	ਮਿਜ਼ੋਰਮ	ਦੂਜਾ

ਦਰਜਾ	ਯੂਟੀ	ਸਥਿਤੀ
1	ਦਿੱਲੀ	ਪਹਿਲਾ

ਸੁਸ਼ਾਸਨ ਸੂਚਕਾਂਕ 2019 - ਚੋਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ

ਰਾਜ/ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼

ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ

ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ

ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼

ਪੁਡੂਚੇਰੀ

ਚੋਣਵੇਂ ਸੂਚਕਾਂਕ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਤਰ-ਵਾਰ ਪ੍ਰਗਤੀ

ਸੁਸ਼ਾਸਨ ਸੂਚਕਾਂਕ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ, ਜਵਾਬਦੇਹ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਰੰਤਰ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ 58 ਪਛਾਣੇ ਗਏ ਸੂਚਕਾਂਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ 'ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇੱਥੇ ਹੈ:

1. ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਖੇਤਰ

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਤੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਮੁੱਖ ਸੂਚਕਾਂਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਿਕਾਸ
ਅਨਾਜ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ
ਬਾਗਬਾਨੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ
ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ
ਮੀਟ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ
ਅੰਡਾ/ਪੋਲਟ੍ਰੀ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ
ਫਸਲ ਬੀਮਾ
ਈ-ਮਾਰਕੀਟ ਵਿੱਚ ਰਜਿਸਟਰਡ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਡੀਆਂ

A close-up of a posterAI-generated content may be incorrect.

2. ਵਣਜ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ

ਵਣਜ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਤੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਮੁੱਖ ਸੂਚਕਾਂਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:

1. ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨੀ (EoDB)

2. ਉਦਯੋਗਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ

3. ਔਨਲਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਅਧਾਰ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਧੀਨ ਰਜਿਸਟਰਡ MSME ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ

4. ਜੀਐੱਸਟੀ ਅਧੀਨ ਰਜਿਸਟਰਡ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ।

5. ਨਵੀਨਤਾ ਦੇ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਵਾਤਾਵਰਣ

3. ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਵਿਕਾਸ

ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਵਿਕਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਤੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਮੁੱਖ ਸੂਚਕਾਂਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:

ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ
ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣਾ
ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ
ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਨਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਨੁਪਾਤ
ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਣ / ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ
ਹੁਨਰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਾ ਲਾਗੂਰਕਰਨ
ਸਵੈ-ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਸਮੇਤ ਪਲੇਸਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ

4. ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ

ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਤੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਮੁੱਖ ਸੂਚਕਾਂਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:

ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣਾ
ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਹੈਲਥ ਸੈਂਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ
ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ
ਮਾਤ੍ਰਿ ਮੌਤ ਦਰ (MMR)
ਬਾਲ ਮੌਤ ਦਰ (IMR)
ਟੀਕਾਕਰਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ
ਪ੍ਰਤੀ 1000 ਆਬਾਦੀ ਲਈ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਸਤਰਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ

5. ਜਨਤਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਅਤੇ ਸਹੂਲਤਾਂ

ਜਨਤਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਅਤੇ ਉਪਯੋਗਤਾਵਾਂ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਤੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਮੁੱਖ ਸੂਚਕਾਂਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:

ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ
ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ
ਸਾਫ਼ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਾਲਣ (ਐਲਪੀਜੀ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ
ਜ਼ਰੂਰਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਊਰਜਾ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ
ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਬਿਜਲੀ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ
ਡੀਟੀਡੀ ਕੂੜਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਕਵਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਾਰਡ (ਸ਼ਹਿਰੀ)

6. ਆਰਥਿਕ ਸ਼ਾਸਨ

ਆਰਥਿਕ ਸ਼ਾਸਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਤੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਮੁੱਖ ਸੂਚਕਾਂਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:

ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਜੀਐੱਸਡੀਪੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ
ਜੀਐੱਸਡੀਪੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਵਜੋਂ ਵਿੱਤੀ ਘਾਟਾ
ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਟੈਕਸ ਮਾਲੀਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਤੋਂ ਕੁੱਲ ਮਾਲੀਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਤੱਕ
ਜੀਐੱਸਡੀਪੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਜ਼ਾ (ਕੁੱਲ ਬਕਾਇਆ ਦੇਣਦਾਰੀਆਂ)

7. ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ

ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਤੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਮੁੱਖ ਸੂਚਕਾਂਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:

1. ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ

2. ਸਿਹਤ ਬੀਮਾ ਕਵਰੇਜ

3. ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਗਰੰਟੀ

4. ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਦਰ

5. ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਰਿਹਾਇਸ਼

6. ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦਾ ਆਰਥਿਕ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਣ

7. ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ, ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਨਜਾਤੀਆਂ, ਹੋਰ ਪਛੜੇ ਵਰਗਾਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦਾ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਣ

8. ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੁਆਰਾ SC/ST ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ

9. ਪ੍ਰਤੀ 100,000 ਆਬਾਦੀ 'ਤੇ ਬੈਂਕਿੰਗ ਆਊਟਲੈੱਟ

10. ਆਧਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਾਸ਼ਨ ਕਾਰਡ

8. ਨਿਆਪਾਲਿਕਾ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੁਰੱਖਿਆ

ਨਿਆਪਾਲਿਕਾ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਤੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਮੁੱਖ ਸੂਚਕਾਂਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:

1. ਸਜ਼ਾ ਦਰ

2. ਪੁਲਿਸ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ

3. ਮਹਿਲਾ ਪੁਲਿਸ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ

4. ਅਦਾਲਤੀ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ

5. ਖਪਤਕਾਰ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ

9. ਵਾਤਾਵਰਣ

ਵਾਤਾਵਰਣ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਤੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਮੁੱਖ ਸੂਚਕਾਂਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:

ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ
ਵੇਸਟ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਵੇਸਟ ਦੀ ਰੀਸਾਈਕਲਿੰਗ
ਬੰਜਰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ
ਗਰਿੱਡ ਇੰਟਰਐਕਟਿਵ ਰੀਨਿਊਏਬਲ ਪਾਵਰ ਦੀ ਸਥਾਪਿਤ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ

10. ਨਾਗਰਿਕ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸ਼ਾਸਨ

ਨਾਗਰਿਕ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸ਼ਾਸਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਤੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਮੁੱਖ ਸੂਚਕਾਂਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:

1. ਰਾਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਐਕਟ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ

2. ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਨਿਵਾਰਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ

3. ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਔਨਲਾਈਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ

2025 ਵਿੱਚ ਸੁਸ਼ਾਸਨ ਬਾਰੇ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਅਤੇ ਸੈਸ਼ਨ

2025 ਵਿੱਚ, ਡੀਏਆਰਪੀਜੀ ਨੇ ਸੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸਬੰਧਿਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ, ਵੈਬਿਨਾਰ ਅਤੇ ਸੈਸ਼ਨ ਕਰਵਾਏ:

ਈ-ਗਵਰਨੈਂਸ 'ਤੇ 28ਵੀਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨਫਰੰਸ (NCeG), 22-23 ਸਤੰਬਰ, 2025, ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ, ਆਂਧਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ : 'ਵਿਕਸਿਤ ਭਾਰਤ: ਸਿਵਿਲ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਪਰਿਵਰਤਨ' ਥੀਮ ਵਾਲੀ ਇਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ 1,000+ ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਈ-ਗਵਰਨੈਂਸ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ ਘੋਸ਼ਣਾ ਪੱਤਰ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਭਾਰਤ 2047 ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਡਿਜੀਟਲ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਟਿਊਟ ਆਫ਼ ਐਡਮਿਨਿਸਟ੍ਰੇਟਿਵ ਸਾਇੰਸਜ਼-ਡੀਏਆਰਪੀਜੀ ਕਾਨਫਰੰਸ, 10-14 ਫਰਵਰੀ, 2025 ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ : 58 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ 66 ਬ੍ਰੇਕਆਉਟ ਸੈਸ਼ਨ, 7 ਪਲੈਨਰੀ ਸੈਸ਼ਨ, ਅਤੇ 750+ ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। 710 ਪੰਨਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਵਿਕਸਿਤ ਭਾਰਤ@2047 - ਗਵਰਨੈਂਸ ਟ੍ਰਾਂਸਫਾਰਮਡ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ । ਸਕੱਤਰ ਡੀਏਆਰਪੀਜੀ ਵੀ. ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ 62% ਵੋਟਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਆਈਆਈਏਐੱਸ ਪ੍ਰਧਾਨ (2025-2028) ਬਣੇ ।

ਸਟੇਟ ਕੋਲੈਬੋਰੇਟਿਵ ਇਨੀਸ਼ੀਏਟਿਵ ਸਕੀਮ (SCI), 2025 : ਰਾਜ/ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਦੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਊਟਰੀਚ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਨੇ AI-ਸਮਰੱਥ ਪਲੈਟਫਾਰਮਾਂ, ਔਨਲਾਈਨ ਸੇਵਾ ਪੋਰਟਲਾਂ ਅਤੇ ਰੀਅਲ-ਟਾਈਮ ਡੈਸ਼ਬੋਰਡਾਂ ਲਈ 80+ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ। ਇੱਕ ਸਮਰਪਿਤ SCI ਪੋਰਟਲ ਪ੍ਰਗਤੀ ਅਤੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਟਰੈਕ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਟਾ

ਸੁਸ਼ਾਸਨ ਦਿਵਸ 2025 ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ ਦੇ ਜਵਾਬਦੇਹ, ਨਾਗਰਿਕ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁਸ਼ਾਸਨ ਸੂਚਕਾਂਕ ਦਸ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮਾਪਦੰਡ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਬੂਤ-ਅਧਾਰਿਤ ਸੁਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮ ਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਉਮੀਦ ਕੀਤੇ ਨਤੀਜੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਵਿਕਸਿਤ ਭਾਰਤ 2047 ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਨਵੀਨਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਨੀਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਬਰਾਬਰ, ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਪੀਡੀਐਫ ਫਾਈਲ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ

***

ਪੀਆਈਬੀ ਰਿਸਰਚ

ਹਵਾਲੇ

https://www.un.org/en/chronicle/article/global-and-national-leadership-good-governance

ਨਾਗਰਿਕ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸ਼ਾਸਨ

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2118276®=3&lang=2 https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2188319®=3&lang=2 https://www.pib.gov.in/PressReleseDetail.aspx?PRID=2203218®=6&lang=1#:~:text=DARPG%20Awarded%20Rajbhasha%20Kirti%20Award,Private%20Sector%20attended%20the%20event

ਕਰੋਮ-ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://uidai.gov.in/images/AadhaarSaturationReport.pdf?utm

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2123192®=3&lang=2 https://www.pib.gov.in/FactsheetDetails.aspx?Id=149256®=3&lang=2 https://www.pib.gov.in/PressReleseDetail.aspx?PRID=2203218®=6&lang=1#:~:text=DARPG%20Awar ded%20Rajbhasha%20Kirti%20Award,Private%20Sector%20attended%20the%20event

ਆਰਥਿਕ ਸ਼ਾਸਨ, ਅਤੇ ਵਣਜ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ

https://www.indiabudget.gov.in/economicsurvey/doc/Statistical-Appendix-in-English.pdf

chrome- extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/Publications/PDFs/0STATEFINANCE2024AE6FF65F475C4934B53CC8ABE7FAB30E.PDF https://www.pib.gov.in/FactsheetDetails.aspx?Id=149260®=3&lang=2 https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2201280®=3&lang=2

https://www.nsws.gov.in/

https://udyamregistration.gov.in/Government-India/Ministry-MSME-registration.htm

https://www.gst.gov.in/download/gststatistics

https://tutorial.gst.gov.in/offlineutilities/gst_statistics/8YearsReport.pdf

https://www.startupindia.gov.in/

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2170168®=3&lang=2#:~:text=ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ %2C%20the%20number%20of%20unicorn,harnessed%20to%20create%20unicorn%20startups

https://www.startupindia.gov.in/srf/portal/SRF_2022_Result_page/National_Report_14_01_2024.pdf

ਵਾਤਾਵਰਣ

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2182269®=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2170998®=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1946401®=3&lang=2

ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਵਿਕਾਸ

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2025/feb/doc2025213501401.pdf

https://dsel.education.gov.in/sites/default/files/update/PIB2161543.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2161543®=3&lang=2

chrome-extension:://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://www.education.gov.in/sites/upload_files/mhrd/files/PIB2101363.pdf

https://www.skillindiadigital.gov.in/pmkvy-dashboard

https://aishe.gov.in/aishe-final-report/

https://dashboard.udiseplus.gov.in/

ਜਨਤਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਅਤੇ ਸਹੂਲਤਾਂ

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=155710&ModuleId=3®=3&lang=1 https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?ModuleId=3&NoteId=155199&utm

https://pmgsy.dord.gov.in/dbweb/

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2154248&utm

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2198768®=3&lang=1

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2025/jun/doc2025610568001.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2089243®=3&lang=2

https://sbmurban.org/swachh-bharat-mission-progess

ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ

https://aam.mohfw.gov.in/ https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2113800®=3&lang=2#:~:text=global%20health%20goals.-,One%20of%20the%20key%20indicators%20of%20maternal%20mortality%20is%20the,live%20births%20in%202018%2D20 . https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/46177/download/50425/SRS_MMR_Bulletin_2021_2023.pdf

https://www.mohfw.gov.in/?q=en/pressrelease/india-witnesses-steady-downward-trend-maternal-and-child-mortality-towards-achievement

https://data.worldbank.org/indicator/SH.MED.BEDS.ZS

ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ

https://www.newsonair.gov.in/sex-ratio-at-birth-rises-from-918-to-930-girls-enrollment-improves-under-beti-bachao-beti-padhao-scheme-govt/

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2185049®=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=155855&ModuleId=3®=3&lang=2

https://dashboard.dord.gov.in/dashboardnew/mgnrega.aspx

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2190790®=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2148477®=3&lang=2

https://pmay-urban.gov.in/

chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://pmay-urban.gov.in/uploads/progress-pdfs/68ac528160e77-Achievement_under_PMAY-U_&_PMAY-U2.0_cropped.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2146872®=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2119045®=3&lang=2

ਕਰੋਮ-ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://socialjustice.gov.in/writereaddata/UploadFile/13781760681319.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2150801®=3&lang=2

https://nhapoa.gov.in/en/cms/statewise-reports

https://nfsa.gov.in/public/nfsadashboard/publicrcdashboard.aspx

https://sansad.in/getFile/annex/269/AU1278_VNmaQY.pdf?source=pqars

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=154660&ModuleId=3®=3&lang=1

ਖੇਤੀਬਾੜੀ

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2098424®=3&lang=2

https://www.newsonair.gov.in/pm-modi-releases-21st-pm-kisan-installment-in-coimbatore/

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetail.aspx?PRID=2190074&lang=1®=6&utm