पत्र सूचना कार्यालय

પરિચય

પેઢી દર પેઢી, ભારતીય પરિવારો બેંક ખાતા ખોલાવીને, વીમા પૉલિસી ખરીદીને, મ્યુચ્યુઅલ ફંડમાં રોકાણ કરીને, શેરમાંથી ડિવિડન્ડ કમાવીને અને નિવૃત્તિ માટે પૈસા અલગ રાખીને કાળજીપૂર્વક બચત કરે છે. આ નાણાકીય નિર્ણયો આશા અને જવાબદારી સાથે લેવામાં આવે છે, ઘણીવાર બાળકોના શિક્ષણને સુરક્ષિત કરવા, આરોગ્યસંભાળની જરૂરિયાતોને ટેકો આપવા અને વૃદ્ધાવસ્થામાં ગૌરવ સુનિશ્ચિત કરવા માટે.

છતાં, સમય જતાં આ મહેનતથી કમાયેલા નાણાંનો નોંધપાત્ર હિસ્સો બિનદાવાપાત્ર રહે છે. આ નાણાં ન તો અદૃશ્ય થયા છે કે ન તો તેનો દુરુપયોગ થયો છે. તે સુરક્ષિત રીતે નિયંત્રિત નાણાકીય સંસ્થાઓ પાસે છે, જાગૃતિના અભાવે, જૂના રેકોર્ડ્સ, રહેઠાણમાં ફેરફાર અથવા દસ્તાવેજોના અભાવે તેના હકદાર માલિકોથી અલગ થઈ ગયા છે. ઘણા કિસ્સાઓમાં, પરિવારો ફક્ત જાણતા નથી કે આવી સંપત્તિઓ અસ્તિત્વમાં છે.

તમારા પૈસા, તમારા અધિકારો એ નાગરિકોને આ ભૂલી ગયેલી નાણાકીય સંપત્તિઓ સાથે ફરીથી જોડવાનો અને ખાતરી કરવાનો રાષ્ટ્રવ્યાપી પ્રયાસ છે કે વ્યક્તિઓ અને પરિવારોના હકદાર નાણાં આખરે તેમને પાછા મળે.

દાવાપાત્ર નાણાકીય સંપત્તિઓ શું છે?

જ્યારે નાણાકીય સંસ્થાઓમાં રહેલા નાણાં ખાતાધારક અથવા તેમના કાનૂની વારસદારો દ્વારા લાંબા સમય સુધી દાવો ન કરાયેલ રહે છે ત્યારે દાવો ન કરાયેલ નાણાકીય સંપત્તિઓ બનાવવામાં આવે છે. આવી સંપત્તિઓમાં શામેલ છે:

• બચત ખાતા, ચાલુ ખાતા, ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ અને રિકરિંગ ડિપોઝિટ જેવી બેંક ડિપોઝિટ જે દસ વર્ષ કે તેથી વધુ સમયથી કાર્યરત નથી
• વીમા પોલિસીની આવક જે નિયત તારીખ પછી ચૂકવવામાં આવતી નથી
• મ્યુચ્યુઅલ ફંડ રિડેમ્પશન આવક અથવા ડિવિડન્ડ જે બેંક ખાતામાં ફેરફાર, બેંક ખાતું બંધ થવું, અથવા રેકોર્ડ પર અધૂરી બેંક ખાતાની માહિતી જેવા કારણોસર જમા ન થયા હોય
• ડિવિડન્ડ અને શેર જે દાવો ન કરાયેલ રહે છે અને કાનૂની સત્તાધિકારીને ટ્રાન્સફર કરવામાં આવે છે
• પેન્શન અને નિવૃત્તિ લાભો જેનો સામાન્ય સમયમાં દાવો ન કરવામાં આવે છે

મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં, નોકરી સ્થળાંતર, સંપર્ક વિગતોમાં ફેરફાર, જૂના બેંક ખાતા બંધ થવા અથવા પરિવારના સભ્યો અને કાનૂની વારસદારો વચ્ચે વાતચીતનો અભાવ જેવી રોજિંદા જીવનની ઘટનાઓને કારણે સંપત્તિ દાવો ન કરાયેલ બની જાય છે.

"તમારા પૈસા, તમારો અધિકાર" પહેલ

આ પડકારને વ્યવસ્થિત અને નાગરિક-કેન્દ્રિત રીતે સંબોધવા માટે, સરકારે ઓક્ટોબર 2025માં રાષ્ટ્રવ્યાપી જાગૃતિ અને સુવિધા અભિયાન તરીકે "તમારા પૈસા, તમારા અધિકાર" પહેલ શરૂ કરી.

આ પહેલ નાણાં મંત્રાલયના નાણાકીય સેવાઓ વિભાગ દ્વારા મુખ્ય નાણાકીય ક્ષેત્રના ભંડોળ નિયમનકારો સાથે સહયોગમાં સંકલિત કરવામાં આવી છે, જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

• ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI)
• ભારતીય વીમા નિયમનકારી અને વિકાસ સત્તામંડળ (IRDAI)
• ભારતીય સુરક્ષા અને વિનિમય બોર્ડ (SEBI)
• રોકાણકાર શિક્ષણ અને સુરક્ષા ભંડોળ સત્તામંડળ (IEPFA)
• પેન્શન ફંડ નિયમનકારી અને વિકાસ સત્તામંડળ (PFRDA)

મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય નાગરિકોને સરળ પ્રક્રિયાઓ અને પારદર્શક પ્રણાલીઓનો ઉપયોગ કરીને કાયદેસર રીતે તેમની માલિકીની નાણાકીય સંપત્તિઓને ઓળખવામાં, ઍક્સેસ કરવામાં અને પુનઃપ્રાપ્ત કરવામાં મદદ કરવાનો છે.

દાવા વગરના નાણાંનું પ્રમાણ

ભારતમાં દાવો ન કરાયેલી નાણાકીય સંપત્તિનો જથ્થો નોંધપાત્ર છે અને ઔપચારિક નાણાકીય પ્રણાલીના અનેક ભાગોમાં ફેલાયેલો છે. પ્રારંભિક અંદાજ મુજબ, ભારતીય બેંકો પાસે દાવો ન કરાયેલી થાપણોમાં આશરે ₹78,000 કરોડનો કુલ જથ્થો છે. દાવો ન કરાયેલી વીમા પોલિસીઓ આશરે ₹14,000 કરોડ હોવાનો અંદાજ છે, જ્યારે મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સમાં દાવો ન કરાયેલ ભંડોળ આશરે ₹3,000 કરોડ છે. વધુમાં, દાવો ન કરાયેલ ડિવિડન્ડ આશરે ₹9,000 કરોડ છે.

એકસાથે, આ રકમ નાગરિકોની દાવો ન કરાયેલી બચતના સ્કેલને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જે નાણાકીય પ્રણાલીમાં સુરક્ષિત હોવા છતાં, બિનઉપયોગી રહે છે.

દાવો ન કરાયેલી સંપત્તિઓ કેમ મહત્વપૂર્ણ છે

દાવા ન કરાયેલી રકમ ફક્ત નાણાકીય આંકડો નથી. પરિવારો માટે, તે શિક્ષણ, આરોગ્યસંભાળ, આજીવિકા સહાય અથવા કટોકટી માટે આવશ્યક ભંડોળની ઍક્સેસને મર્યાદિત અથવા વિલંબિત કરી શકે છે. વરિષ્ઠ નાગરિકો માટે, આમાં પેન્શન અથવા વીમા લાભો સામેલ હોઈ શકે છે જે આવશ્યક નાણાકીય સુરક્ષા પૂરી પાડે છે.

સિસ્ટમ સ્તરે, દાવો ન કરાયેલી સંપત્તિ નાગરિકો અને ઔપચારિક નાણાકીય પ્રણાલી વચ્ચેના જોડાણને નબળી પાડે છે. જ્યારે લોકો તેમના નાણાં ઍક્સેસ કરી શકતા નથી, ત્યારે તે વિશ્વાસ, ભાગીદારી અને વિશ્વાસને અસર કરે છે. "તમારા પૈસા, તમારા અધિકારો" પહેલ દ્વારા આ મુદ્દાને સંબોધવાથી પરિવારોની નાણાકીય સ્થિતિ મજબૂત બને છે, પરંતુ નાણાકીય સંસ્થાઓની વિશ્વસનીયતા અને સમાવેશકતામાં પણ વધારો થાય છે.

દાવો ન કરાયેલી સંપત્તિઓને ટ્રેક કરવા માટે ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ

દાવા ન કરાયેલી બેંક થાપણો - UDGAM પોર્ટલ

ભારતીય રિઝર્વ બેંક દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલ UDGAM પોર્ટલ, ભાગ લેતી બેંકોમાં દાવો ન કરાયેલી બેંક થાપણો માટે કેન્દ્રિય શોધ સુવિધા પૂરી પાડે છે. જ્યારે સંબંધિત બેંકો દ્વારા દાવાઓનું સમાધાન કરવામાં આવે છે, ત્યારે આ પોર્ટલ નાગરિકોને દાવો ન કરાયેલી બેલેન્સ ક્યાં છે તે ઓળખવામાં મદદ કરે છે.

જો કોઈ બેંક થાપણ દસ વર્ષ કે તેથી વધુ સમય સુધી દાવો ન કરાયેલી રહે છે, તો તે ડિપોઝિટર એજ્યુકેશન એન્ડ અવેરનેસ ફંડ (DEA ફંડ)માં ટ્રાન્સફર કરવામાં આવે છે. જો કે, પૈસા હજુ પણ ગ્રાહકના છે, અને ગ્રાહક અથવા તેમના કાનૂની વારસદારો માટે તેનો દાવો કરવા માટે કોઈ સમય મર્યાદા નથી.

પોર્ટલ અહીં ઍક્સેસ કરી શકાય છે: https://udgam.rbi.org.in/unclaimed-deposits/#/login

વીમા રકમ - વીમા ભરોસા પોર્ટલ

બીમા ભરોસા પોર્ટલ વ્યક્તિઓને દાવો ન કરાયેલ વીમા પોલિસીની રકમ શોધવા માટે સક્ષમ બનાવે છે. તે વીમાધારકો, નોમિની અને કાનૂની વારસદારોને વીમા કંપનીઓના પૂછપરછ પૃષ્ઠોની લિંક્સ પ્રદાન કરીને તપાસવાની મંજૂરી આપે છે કે કોઈ વીમા રકમ તેમના પર બાકી છે કે નહીં.

જ્યારે વીમા રકમ નિયત તારીખથી બાર મહિનાથી વધુ સમય સુધી ચૂકવવામાં ન આવે ત્યારે તેને દાવો ન કરાયેલ ગણવામાં આવે છે. દસ વર્ષથી વધુ સમય સુધી દાવો ન કરાયેલ વીમા રકમ સરકાર દ્વારા જાળવવામાં આવતા વરિષ્ઠ નાગરિક કલ્યાણ ભંડોળ (SCWF) માં ટ્રાન્સફર કરવામાં આવે છે. આવા ટ્રાન્સફર માલિકીના અધિકારોને અસર કરતા નથી, અને લાભાર્થીઓ ટ્રાન્સફરની તારીખથી 25 વર્ષ સુધી રકમનો દાવો કરવાનો અધિકાર જાળવી રાખે છે.

પોલિસીધારકો, નોમિની અથવા કાનૂની વારસદારો નિર્ધારિત પ્રક્રિયાઓ અનુસાર SCWF માં ટ્રાન્સફર થયા પછી પણ દાવા શરૂ કરવા માટે સંબંધિત વીમાદાતાનો સંપર્ક કરી શકે છે. દાવો ન કરાયેલ વીમા રકમનો દાવો કરવા માટે કોઈ ફી નથી.

આ માળખું નિવારક પગલાંને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે, જેમાં સંપર્ક વિગતો અપડેટ કરવી, નામાંકન નોંધણી અને અપડેટ કરવું, પરિવારના સભ્યોને વીમા પોલિસી વિશે માહિતી આપવી અને પોલિસી દસ્તાવેજોના ભૌતિક અથવા ડિજિટલ રેકોર્ડ જાળવવાનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં ડિજીલોકર જેવા પ્લેટફોર્મનો સમાવેશ થાય છે. સરળ ઓળખ માટે પોલિસીઓને આધાર અને PAN સાથે પણ લિંક કરી શકાય છે.

પોર્ટલ અહીં ઍક્સેસ કરી શકાય છે: https://bimabharosa.irdai.gov.in/

મ્યુચ્યુઅલ ફંડ રોકાણો - મિત્રા પોર્ટલ

MF સેન્ટ્રલ પર હોસ્ટ કરાયેલ મ્યુચ્યુઅલ ફંડ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ટ્રેસિંગ અને રીટ્રીવલ આસિસ્ટન્ટ (MITRA) રોકાણકારોને દાવો ન કરેલા અને નિષ્ક્રિય મ્યુચ્યુઅલ ફંડ રોકાણોને ટ્રેક કરવામાં મદદ કરે છે. આ પ્લેટફોર્મ રોકાણકારોને ચોક્કસ શોધ પરિમાણોનો ઉપયોગ કરીને આવા રોકાણ ધરાવતા મ્યુચ્યુઅલ ફંડને ઓળખવાની મંજૂરી આપે છે.

જ્યારે બેંક ખાતાઓમાં ફેરફાર અથવા બંધ થવા, અધૂરા રેકોર્ડ, જૂની સંપર્ક વિગતો અથવા KYC પાલન બાકી હોવા જેવા કારણોસર રોકાણકારના બેંક ખાતામાં રિડેમ્પશન, મેચ્યોરિટી પ્રોસિડ અથવા ડિવિડન્ડ જમા ન થાય ત્યારે મ્યુચ્યુઅલ ફંડની રકમનો દાવો કરવામાં આવતો નથી.

આવા કિસ્સાઓમાં, પૈસા ખોવાઈ જતા નથી; નિયત તારીખે, તે નિયુક્ત બિન-દાવાવાળી યોજનાઓમાં ટ્રાન્સફર થાય છે, જ્યાં તે દાવો ન થાય ત્યાં સુધી રહે છે. વધુમાં, જો રોકાણકાર દસ વર્ષ સુધી કોઈ વ્યવહાર ન કરે તો મ્યુચ્યુઅલ ફંડ ફોલિયોને નિષ્ક્રિય ગણવામાં આવે છે, ભલે ફોલિયોમાં યુનિટ બેલેન્સ ઉપલબ્ધ હોય.

MITRA દાવો ન કરાયેલ અથવા નિષ્ક્રિય રોકાણોને ઓળખવામાં મદદ કરે છે, જેના પછી રોકાણકારો દાવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરવા માટે સંબંધિત એસેટ મેનેજમેન્ટ કંપની (AMC) અથવા રજિસ્ટ્રાર અને ટ્રાન્સફર એજન્ટ (RTA)નો સંપર્ક કરી શકે છે.

આ માળખું નિવારક પગલાં પર પણ ભાર મૂકે છે, રોકાણકારોને KYC વિગતો, બેંક ખાતાની માહિતી અને સંપર્ક રેકોર્ડ અપડેટ રાખવા અને ભવિષ્યમાં દાવો ન કરાયેલ રોકાણોની ઘટનાઓ ટાળવા માટે નિયમિતપણે એકાઉન્ટ સ્ટેટમેન્ટની સમીક્ષા કરવા પ્રોત્સાહિત કરે છે.

પોર્ટલ અહીં ઍક્સેસ કરી શકાય છે: https://app.mfcentral.com/investor/signin

ડિવિડન્ડ અને શેર - IEPFA પોર્ટલ

કંપનીઓ દ્વારા દાવો ન કરાયેલા ડિવિડન્ડ અને શેર સાત વર્ષ સુધી સતત ચૂકવણી ન કરાયેલા અથવા દાવો ન કરાયેલા રહ્યા પછી ઇન્વેસ્ટર એજ્યુકેશન એન્ડ પ્રોટેક્શન ફંડ ઓથોરિટી (IEPFA) ને ટ્રાન્સફર કરવામાં આવે છે. IEPFA પોર્ટલ એક શોધ સુવિધા પૂરી પાડે છે જે વ્યક્તિઓને PAN, નામ અથવા કંપનીનું નામ અને ડીમેટ ID/ફોલિયો નંબર જેવી વિગતો દાખલ કરીને દાવો ન કરાયેલ ડિવિડન્ડ, શેર અથવા ડિપોઝિટ શોધવાની મંજૂરી આપે છે.

IEPFA માં દાવો દાખલ કરવા માટે કોઈ ચાર્જ નથી, અને ફંડમાં ટ્રાન્સફર કરેલી રકમનો દાવો કરવા માટે કોઈ ચોક્કસ સમય મર્યાદા નથી. ટ્રાન્સફર થયા પછી યોગ્ય દાવેદાર કોઈપણ સમયે રિફંડ માટે અરજી કરી શકે છે.

પોર્ટલ અહીંથી ઍક્સેસ કરી શકાય છે:

https://www.iepf.gov.in/content/iepf/global/master/Home/Home.html

પાયાના સ્તરે પહેલ કરવી

"તમારા પૈસા, તમારા અધિકારો" પહેલ નાગરિકો સુધી સીધા પહોંચવા પર ભાર મૂકે છે, ડિજિટલ પ્લેટફોર્મને વ્યવસ્થિત પાયાના જોડાણ સાથે જોડીને સમગ્ર દેશમાં વ્યાપક અને સમાવિષ્ટ કવરેજ સુનિશ્ચિત કરે છે.

ઓક્ટોબર 2025માં શરૂ કરાયેલ, આ પહેલ ઓક્ટોબરથી ડિસેમ્બર 2025 સુધી ત્રણ મહિનાના રાષ્ટ્રવ્યાપી અભિયાન તરીકે અમલમાં મૂકવામાં આવી હતી, જેમાં દરેક રાજ્ય અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશને આવરી લેવામાં આવ્યો હતો. આ અભિયાન 3A માળખા - જાગૃતિ, ઍક્સેસ અને કાર્યવાહી - પર આધારિત છે અને તેનો હેતુ નાગરિકોને સરળ અને પારદર્શક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા તેમની સાચી બચત ઓળખવા, ઍક્સેસ કરવા અને પુનઃપ્રાપ્ત કરવા સક્ષમ બનાવવાનો છે.

ઓક્ટોબરથી ડિસેમ્બર 19, 2025 સુધી 668 જિલ્લાઓમાં સુવિધા શિબિરોનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. જનપ્રતિનિધિઓ, જિલ્લા વહીવટીતંત્રો અને બેંકો, વીમા કંપનીઓ અને અન્ય નાણાકીય સંસ્થાઓના અધિકારીઓએ આ શિબિરોમાં સક્રિયપણે ભાગ લીધો હતો, જેનાથી સ્થાનિક સ્તરે સંકલિત અને અસરકારક સેવા વિતરણ સુનિશ્ચિત થયું હતું.

જિલ્લા-સ્તરીય પરિણામ

જિલ્લા સ્તરે અમલીકરણથી રાષ્ટ્રીય ઉદ્દેશ્યો સ્થાનિક સ્તરે માપી શકાય તેવા પરિણામોમાં પરિવર્તિત થયા. નિષ્ક્રિય અને દાવો ન કરાયેલ નાણાકીય ખાતાઓ ઓળખવામાં આવ્યા, દાવા શરૂ કરવામાં આવ્યા, અને ઘણા કિસ્સાઓમાં લાભાર્થીઓને ભંડોળ પરત કરવામાં આવ્યું, જેમાં આઉટરીચ પ્રવૃત્તિઓ દરમિયાન સ્થળ પર સમાધાનનો સમાવેશ થાય છે. બેંકો, વીમા કંપનીઓ અને અન્ય નાણાકીય સંસ્થાઓની એક સામાન્ય પ્લેટફોર્મ પર ભાગીદારીથી સંકલિત સેવા વિતરણ શક્ય બન્યું, નાગરિકો સાથે ક્રિયાપ્રતિક્રિયા સરળ બની અને પ્રક્રિયામાં વિલંબ ઓછો થયો.

પ્રગતિ પ્રાપ્ત થઈ

ઝુંબેશ દરમિયાન સરકારી વિભાગો, નિયમનકારો અને નાણાકીય સંસ્થાઓના સંકલિત પ્રયાસોના નોંધપાત્ર પરિણામો મળ્યા. લગભગ ₹2,000 કરોડ તેમના હકદાર માલિકોને પરત કરવામાં આવ્યા, જેનાથી પરિવારોને લાંબા સમય સુધી દાવો ન કરાયેલી નાણાકીય સંપત્તિઓ સાથે ફરીથી જોડવામાં આવ્યા.

નાણાકીય પુનઃપ્રાપ્તિ ઉપરાંત, આ પહેલથી નામાંકન, દસ્તાવેજીકરણ અને રેકોર્ડ-કીપિંગ અંગે જાગૃતિમાં સુધારો થયો, જેનાથી ઘરગથ્થુ સ્તરે વધુ અસરકારક નાણાકીય આયોજનને ટેકો મળ્યો.

નિષ્કર્ષ

आपकी पूंजी, आपका अधिकार - તમારા પૈસા, તમારો અધિકાર એક કેન્દ્રિત અને નાગરિક-કેન્દ્રિત પહેલ છે જે વ્યક્તિઓ અને પરિવારોને તેમની નાણાકીય સંપત્તિઓ સાથે જોડે છે જે ખરેખર તેમની છે. જાગૃતિ, સરળ સુલભતા અને સંકલિત સુવિધાને જોડીને, આ પહેલ નાણાકીય વ્યવસ્થામાં લાંબા સમયથી રહેલા અંતરને દૂર કરે છે અને ખાતરી કરે છે કે દાવો ન કરાયેલ બચત ઓળખવામાં આવે અને તેમના હકદાર માલિકોને પરત કરવામાં આવે.

વધુ વ્યાપક રીતે, આ પહેલ નાણાકીય સંસ્થાઓમાં વિશ્વાસ મજબૂત કરે છે, નાણાકીય સમાવેશને પ્રોત્સાહન આપે છે અને જવાબદાર નાણાકીય પ્રથાઓને પ્રોત્સાહન આપે છે. વ્યક્તિગત બચત સુલભ, સુરક્ષિત અને ટ્રાન્સફરેબલ રહે તેની ખાતરી કરીને, તમારા પૈસા, તમારા અધિકાર વધુ પારદર્શક, જવાબદાર અને નાગરિક-કેન્દ્રિત નાણાકીય ઇકોસિસ્ટમમાં ફાળો આપે છે.

PIB સંશોધન

સંદર્ભ

નાણા મંત્રાલય
https://financialservices.gov.in/beta/sites/default/files/2025-10/LIC-Booklet-Design-for-Finance-Ministry_SEPT-2025_ENG-07-10-25.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2180477&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2200982&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2180029&reg=3&lang=2

ડીડી ન્યૂઝ
https://ddnews.gov.in/en/pm-modi-urges-citizens-to-join-your-money-your-right-movement/

વિડિયો માટે લિંક:

https://www.youtube.com/watch?v=c1CdZ2LnwII

પીડીએફ જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

SM/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964@gmail.com