पत्र सूचना कार्यालय

মুখ্য তথ্য :

ভাৰত বিশ্বৰ সৰ্বাধিক গাখীৰ উৎপাদনকাৰী দেশ, ২০২৬ চনৰ ভিতৰত ইয়াৰ উৎপাদন ২৩৯.৩০ মিলিয়ন টন হ’ব আৰু ২৪২ মিলিয়ন টনলৈ বৃদ্ধি পাব বুলি আশা কৰা হৈছে, যিয়ে বিশ্বৰ গাখীৰ যোগানলৈ ৩২% অৰিহণা যোগাব।

আমুলে বিশ্বব্যাপী সমবায় ৰেংকিঙত শীৰ্ষস্থান দখল কৰিছে আৰু ২০২৪–২৫ চনত ৯০,০০০ কোটিৰো অধিক ব্যৱসায়েৰে অভিলেখ গঢ়িছে।

ৰাষ্ট্ৰীয় দুগ্ধ উন্নয়ন কাৰ্যসূচীয়ে ৩১ হাজাৰৰো অধিক দুগ্ধ সমবায় সমিতিক পুনৰুজ্জীৱিত কৰাৰ লগতে গাখীৰ শীতলীকৰণ আৰু গুণগত পৰীক্ষণৰ সুবিধা শক্তিশালী কৰিছে।

শ্বেত বিপ্লৱ ২.০ৰ লক্ষ্য হৈছে ২০২৮–২৯ চনৰ ভিতৰত ৭৫,০০০ নতুন দুগ্ধ সমবায় স্থাপন আৰু গাখীৰ ক্ৰয় আৰু সংসাধন  ক্ষমতা যথেষ্ট পৰিমাণে বৃদ্ধি কৰা।

পাতনি

ভাৰতৰ খাদ্যৰ এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ গাখীৰ। ই উচ্চমানৰ প্ৰটিন আৰু কেলচিয়াম, মেগনেছিয়াম, পটাছিয়াম আদি প্ৰয়োজনীয় পুষ্টিকৰ উপাদান প্ৰদান কৰে, যিবোৰ শৰীৰে সহজে শোষণ কৰে। গাখীৰে বৃদ্ধিত সহায় কৰে, হাড় মজবুত কৰে, সকলো বয়সতে মানুহক সুস্থ কৰি ৰাখে। বিশ্বৰ মুঠ গাখীৰ উৎপাদনৰ প্ৰায় এক চতুৰ্থাংশ ভাৰতবৰ্ষই বিশ্বৰ সৰ্বাধিক গাখীৰ উৎপাদনকাৰী দেশ। বিগত ১১ বছৰত ভাৰতৰ দুগ্ধ খণ্ড প্ৰায় ৭০ শতাংশ বৃদ্ধি পাইছে। এতিয়া ই ৰাষ্ট্ৰীয় অৰ্থনীতিত প্ৰায় ৫ শতাংশ অৰিহণা যোগায় আৰু ৮ কোটিতকৈ অধিক কৃষকক প্ৰত্যক্ষভাৱে কৰ্মসংস্থাপন প্ৰদান কৰে (ৰাষ্ট্ৰীয় হিচাপ পৰিসংখ্যা অনুসৰি)। গাখীৰ উৎপাদন আৰু সংগ্ৰহত মহিলা কৃষকসকলেও মুখ্য ভূমিকা পালন কৰে, যাৰ ফলত দুগ্ধ খণ্ডই সৰ্বাংগীন আৰু মহিলা নেতৃত্বাধীন বৃদ্ধিৰ এক শক্তিশালী উৎস হৈ পৰে।

ভাৰতত “শ্বেত বিপ্লৱৰ পিতৃ” হিচাপে পৰিচিত ড০ ভাৰ্গেজ কুৰিয়েনৰ জন্ম বাৰ্ষিকী উপলক্ষে প্ৰতি বছৰে ২৬ নৱেম্বৰত ৰাষ্ট্ৰীয় দুগ্ধ দিৱস পালন কৰা হয়। এই দিৱসটো সেই লাখ লাখ কৃষকৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধাঞ্জলি জ্ঞাপন কৰা হৈছে, যিসকলৰ কঠোৰ পৰিশ্ৰমে ভাৰতক গাখীৰ উৎপাদনৰ ক্ষেত্ৰত শীৰ্ষস্থানত ৰাখিছে আৰু দেশৰ বাবে এক শক্তিশালী, সৰ্বাংগীন, আৰু সুস্থ ভৱিষ্যত গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে।

ভাৰতৰ দুগ্ধ খণ্ডৰ ঐতিহাসিক যাত্ৰাপথ

১৯৫০ আৰু ১৯৬০ৰ দশকত ভাৰতে গাখীৰৰ অভাৱৰ সমূখীন হৈছিল আৰু আমদানিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিবলগীয়া হৈছিল। স্বাধীনতাৰ পিছৰ প্ৰথম ১০ বছৰত গাখীৰৰ উৎপাদন বছৰি প্ৰায় ১.৬৪% লাহে লাহে বৃদ্ধি পায় আৰু ১৯৬০ চনৰ ভিতৰত এই বৃদ্ধিৰ হাৰ আৰু হ্ৰাস পাই ১.১৫% হয়। এইটো আশ্চৰ্যজনক কাৰণ যে সেই সময়তো ভাৰতত বিশ্বৰ ভিতৰতে সৰ্বাধিক সংখ্যক গৰু আছিল। ভাৰতৰ আধুনিক দুগ্ধ খণ্ডৰ ভেটি স্থাপন কৰা হৈছিল চৰ্দাৰ বল্লভভাই পেটেল, মহাত্মা গান্ধী, ত্ৰিভুৱন দাস পেটেলৰ দৰে নেতাৰ নিৰ্দেশনাত বৃদ্ধি পোৱা আনন্দ সমবায় আৰ্হিৰ সফলতাৰ জৰিয়তে। এই আৰ্হিটো সমগ্ৰ দেশতে সম্প্ৰসাৰণ কৰিবলৈ ১৯৬৫ চনত ৰাষ্ট্ৰীয় দুগ্ধ উন্নয়ন ব’ৰ্ড (NDDB) গঠন কৰা হয়, আৰু ভাৰ্গেজ কুৰিয়েনক ইয়াৰ প্ৰথম অধ্যক্ষ হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হয়। NDDB ৰ মূল লক্ষ্য আছিল কৃষকসকলক শক্তিশালী গাঁও পৰ্যায়ৰ গাখীৰ উৎপাদক সমাজত সংগঠিত কৰা আৰু আনন্দ আৰ্হি সমগ্ৰ ভাৰতত বিয়পাই দিয়া।

পিছলৈ আমুল হোৱা কাইৰা জিলা সমবায় গাখীৰ উৎপাদক সংঘৰ সফলতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ৰাষ্ট্ৰীয় দুগ্ধ উন্নয়ন ব’ৰ্ডে (NDDB) ১৯৭০ চনত অপাৰেচন ফ্লাড আৰম্ভ কৰে। এই বৃহৎ কাৰ্যসূচীৰ লক্ষ্য আছিল গাঁৱত গাখীৰ উৎপাদন বৃদ্ধি কৰা আৰু এক কাৰ্যক্ষম ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলা যাতে গাখীৰ উৎপাদন কৰা অঞ্চলৰ সমবায়সমূহে বৃহৎ চহৰসমূহলৈ সহজে গাখীৰ যোগান ধৰিব পাৰে। এই প্ৰচেষ্টাৰ বাবেই ভাৰতে গাখীৰৰ অভাৱ হোৱা দেশৰ পৰা বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ গাখীৰ উৎপাদনকাৰী দেশলৈ পৰিৱৰ্তিত হ’ল। জাতিলৈ আগবঢ়োৱা ডাঙৰ অৱদানৰ স্বীকৃতি স্বৰূপে ১৯৮৭ চনত ভাৰতৰ সংসদৰ আইনৰ দ্বাৰা NDDB ক ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰতিষ্ঠান হিচাপে ঘোষণা কৰা হয়।

ভাৰতৰ গাখীৰ অৰ্থনীতিৰ ৰূপান্তৰ: প্ৰগতিৰ এটা দশক

যোৱা দহ বছৰত ভাৰতৰ দুগ্ধ খণ্ড অতি দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছে। গাখীৰৰ উৎপাদন প্ৰায় ৬৪ শতাংশ বৃদ্ধি পাইছে, ২০১৪–১৫ চনত ১৪৬.৩০ মিলিয়ন টনৰ পৰা ২০২৩–২৪ চনত ২৩৯.৩০ মিলিয়ন টনলৈ বৃদ্ধি পাইছে। একে সময়তে প্ৰতিজন ব্যক্তিয়ে প্ৰতিদিনে পোৱা গাখীৰৰ পৰিমাণ তীব্ৰভাৱে বৃদ্ধি পাইছে, ১২৪ গ্ৰামৰ পৰা ৪৭১ গ্ৰামলৈ। ইয়াৰ পৰা দেখা যায় যে সমগ্ৰ দেশতে গাখীৰ উৎপাদন আৰু উপলব্ধতা কিমান শক্তিশালীভাৱে উন্নত হৈছে।

ভাৰতৰ দুগ্ধ অৰ্থনীতিৰ বাবে গৰু, ম’হ, মেথোনকে ধৰি প্ৰায় ৩০ কোটি ৩৭৬ লাখ গৰুৰ বৃহৎ জনসংখ্যাই সহায় কৰে। ২০১৪ চনৰ পৰা ২০২২ চনলৈ এই প্ৰাণীবোৰৰ উৎপাদনশীলতা প্ৰায় ২৭.৩৯ শতাংশ বৃদ্ধি পাইছে, যিটো বিশ্বৰ ভিতৰতে সৰ্বাধিক বৃদ্ধিৰ হাৰ। বিশ্বৰ গড় বৃদ্ধি প্ৰায় ১৩.৯৭ শতাংশতকৈ বহু বেছি।

বিশেষকৈ শুকান আৰু অৰ্ধ শুকান অঞ্চলত ভেড়া (৭৪.২৬ মিলিয়ন) আৰু ছাগলী (১৪৮.৮৮ মিলিয়ন)য়েও গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে, য’ত ইহঁতে গাখীৰ উৎপাদনত সহায় কৰে। গাখীৰ দিয়া জীৱ-জন্তুৰ সংখ্যা ৮.৬ কোটিৰ পৰা ১১.২ কোটিলৈ বৃদ্ধি পাইছে। একে সময়তে থলুৱা গৰুৰ জাতৰ পৰা গাখীৰ উৎপাদন ২.৯ কোটি টনৰ পৰা ৫ কোটি টনলৈ বৃদ্ধি পাইছে।

এই অগ্ৰগতিৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় গোকুল মিছন আৰু পশুধন স্বাস্থ্য আৰু ৰোগ নিয়ন্ত্ৰণ কাৰ্যসূচী (LHDCP)ৰ দৰে চৰকাৰী কাৰ্যসূচীয়ে সহায় কৰিছে। এই আঁচনিসমূহে উন্নত প্ৰজনন, পশুৰ গুণাগুণ উন্নত কৰা, পশুধনক সুস্থ কৰি ৰখাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। ইয়াৰ উপৰিও আয়ুৰ্বেদৰ লগতে ইথন’ভেটেৰিনেৰী মেডিচিন (EVM)ৰ ব্যৱহাৰে এন্টিবায়টিকৰ সলনি কম খৰচী আৰু প্ৰাকৃতিক বিকল্প প্ৰদান কৰে, যিয়ে পশুধনৰ সামগ্ৰিক স্বাস্থ্য আৰু শক্তি বহনক্ষমভাৱে উন্নত কৰাত সহায় কৰে।

ৰাষ্ট্ৰীয় গোকুল মিছনৰ অধীনত অগ্ৰগতি

পশুপালন আৰু দুগ্ধ বিভাগে ২০১৪ চনৰ পৰা ৰাষ্ট্ৰীয় গোকুল অভিযান চলাই আহিছে। ইয়াৰ মূল লক্ষ্য হৈছে থলুৱা গৰু আৰু ম’হৰ জাতক সুৰক্ষা আৰু উন্নত কৰা, ইয়াৰ জিনীয় গুণগত মান বৃদ্ধি কৰা, আৰু গাখীৰ উৎপাদন আৰু সামগ্ৰিক উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰা। ২০২৫ চনৰ মাৰ্চ মাহত পশুপালন খণ্ডৰ বৃদ্ধি ক্ষিপ্ৰতাৰে আঁচনিখন শক্তিশালী কৰা হয়। এতিয়া ই উন্নয়ন কাৰ্যসূচীৰ অধীনত কেন্দ্ৰীয় খণ্ডৰ আঁচনি, ১০০০ কোটি টকাৰ অতিৰিক্ত পুঁজিৰে, যাৰ ফলত ১৫ নং বিত্ত আয়োগৰ অধীনত ২০২১ চনৰ পৰা ২০২৬ চনলৈকে মুঠ বাজেট ৩৪০০ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি পাইছে। আপডেট কৰা মিছনে পূৰ্বৰ কাৰ্য্যকলাপসমূহ অব্যাহত ৰাখিছে যদিও বীৰ্য্য ষ্টেচনসমূহ উন্নত কৰা, কৃত্ৰিম প্ৰজনন নেটৱৰ্ক সম্প্ৰসাৰণ, আৰু লিংগ-বিভাজিত বীৰ্য্য আৰু দ্ৰুত উন্নতি কাৰ্যসূচী ব্যৱহাৰ কৰি বৈজ্ঞানিক প্ৰজননক প্ৰসাৰিত কৰাত অধিক গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। এতিয়ালৈকে এই মিছনৰ দ্বাৰা ৯.২ কোটিতকৈ অধিক জীৱ-জন্তুৱে উপকৃত হৈছে, যিয়ে সমগ্ৰ দেশৰ ৫.৬ কোটিতকৈ অধিক কৃষকক সহায় কৰিছে।

কৃত্ৰিম প্ৰজনন: কৃত্ৰিম প্ৰজনন গৰুৰ গাখীৰ উৎপাদন বৃদ্ধি আৰু গুণগত মান উন্নত কৰাৰ অন্যতম ফলপ্ৰসূ উপায়। বৰ্তমান ভাৰতত প্ৰজননযোগ্য প্ৰাণীৰ প্ৰায় ৩৩ শতাংশহে এই পদ্ধতিৰ অধীনত সামৰি লোৱা হৈছে, আনহাতে প্ৰায় ৭০ শতাংশ এতিয়াও অজ্ঞাত জিনীয় গুণৰ স্থানীয় স্ক্ৰাব ম’হৰ দ্বাৰা প্ৰজনন কৰা হয়। ২০২৪–২৫ চনত সমগ্ৰ দেশতে মুঠ ৫৬৫.৫৫ লাখ কৃত্ৰিম প্ৰজনন কৰা হৈছিল, যিয়ে বৈজ্ঞানিক প্ৰজনন পদ্ধতিৰ ব্যৱহাৰৰ প্ৰবল বৃদ্ধি দেখুৱাইছে।

ৰাষ্ট্ৰীয় কৃত্ৰিম প্ৰজনন কাৰ্যসূচী (NAIP): ৰাষ্ট্ৰীয় কৃত্ৰিম প্ৰজনন কাৰ্যসূচীৰ অধীনত কৃষকসকলে তেওঁলোকৰ দুৱাৰমুখতে বিনামূলীয়াকৈ কৃত্ৰিম প্ৰজনন সেৱা লাভ কৰে। ২০২৫ চনৰ আগষ্ট মাহলৈকে এই কাৰ্যসূচীয়ে ৯.১৬ কোটি জীৱ-জন্তু সামৰি লৈছিল আৰু ১৪.১২ কোটি প্ৰজনন সম্পন্ন কৰিছিল, যিয়ে ৫.৫ কোটিতকৈ অধিক কৃষকক সহায় কৰিছিল। উন্নত প্ৰজনন কামত সহায় কৰিবলৈ সমগ্ৰ দেশতে ২২টা আইভিএফ পৰীক্ষাগাৰ স্থাপন কৰা হৈছে। লিংগ বিভাজিত বীৰ্যৰ এক কোটিতকৈ অধিক ড’জ উৎপাদন কৰা হৈছে, আৰু ইতিমধ্যে ৭০ লাখ ড’জ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। ইয়াৰ ফলত কৃষকসকলে অধিক মাইকী পোৱালি পোৱাৰ লগতে ভৱিষ্যতে গাখীৰ উৎপাদনত উন্নতি সাধন কৰিছে।

মৈত্ৰী: গাঁৱত প্ৰজনন সেৱা সহজে উপলব্ধ কৰিবলৈ MAITRI নামেৰে জনাজাত প্ৰশিক্ষিত বহুমুখী AI টেকনিচিয়ানক নিয়োগ কৰা হৈছে। এই কাৰিকৰী বিদ্যাবিদসকলে তিনিমাহৰ প্ৰশিক্ষণ লাভ কৰাৰ লগতে প্ৰয়োজনীয় সঁজুলি ক্ৰয় কৰিবলৈ ৫০ হাজাৰ টকা পৰ্যন্ত আৰ্থিক সাহায্য প্ৰদান কৰা হয়। সময়ৰ লগে লগে তেওঁলোকে সেৱা চাৰ্জৰ জৰিয়তে উপাৰ্জন কৰি স্বাৱলম্বী হৈ পৰে। যোৱা চাৰি বছৰত ৩৮,৭৩৬ গৰাকী MAITRI নিয়োজিত কৰা হৈছে, আৰু এতিয়া তেওঁলোকে গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ কৃষকসকলক দুৱাৰমুখত পশু চিকিৎসা আৰু প্ৰজনন সেৱা প্ৰদান কৰাত মূল ভূমিকা পালন কৰি আছে।

বংশ পৰীক্ষা: ম’হৰ বিজ্ঞানসন্মত পৰীক্ষাক প্ৰজেনী টেষ্টিং বা বংশ পৰীক্ষা নামৰ প্ৰক্ৰিয়াৰে কৰা হয়, য’ত চেউৰীৰ কৰ্মক্ষমতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ইহঁতৰ জিনীয় গুণগত মান বিচাৰ কৰা হয়। ২০২১ চনৰ পৰা ২০২৪ চনৰ ভিতৰত ৪,১১১ টা লক্ষ্যৰ বিপৰীতে ৩,৭৪৭ টা এনে পৰীক্ষা কৰা ম’হ উৎপাদন কৰা হৈছিল। কৃষকসকলে যাতে উন্নত মানৰ জীৱ-জন্তু লাভ কৰে তাৰ বাবে সমগ্ৰ দেশতে ১৩২ টা জাতৰ বৃদ্ধিৰ ক্ষেত্ৰত অনুমোদন জনোৱা হৈছে।

দুগ্ধ উন্নয়নৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় কাৰ্যসূচীৰ অধীনত অগ্ৰগতি (NPDD)

২০১৪–১৫ চনৰ পৰা গাখীৰ আৰু গাখীৰৰ পৰা উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ মান উন্নত কৰাৰ বাবে, আৰু গাখীৰ সংগ্ৰহ, সংসাধন , আৰু বিপণনৰ বাবে সংগঠিত ব্যৱস্থা সম্প্ৰসাৰণৰ বাবে সমগ্ৰ দেশতে ৰাষ্ট্ৰীয় দুগ্ধ উন্নয়ন কাৰ্যসূচী (NPDD) ৰূপায়ণ কৰা হৈছে। এই আঁচনিখনে গুৰুত্বপূৰ্ণ আন্তঃগাঁথনি সৃষ্টি আৰু শক্তিশালী কৰাত সহায় কৰিছে, যাৰ ফলত সমবায় ফেডাৰেচন, ইউনিয়ন, আৰু উৎপাদক কোম্পানীসমূহৰ অংশ দুগ্ধ পালকসকলক উপকৃত হৈছে।

২০২১-২২ চনৰ পৰা ২০২৫-২৬ চনলৈ ৰূপায়ণৰ বাবে ২০২১ চনৰ জুলাই মাহত তলত দিয়া দুটা উপাদানৰ সৈতে আঁচনিখন পুনৰ্গঠন/ পুনৰ সংহতি কৰা হৈছে:

(ক) ৰাষ্ট্ৰীয় দুগ্ধ উন্নয়ন কাৰ্যসূচী (NPDD)ৰ উপাদান ‘ক’ৰ অধীনত গাখীৰৰ গুণাগুণ আৰু পৰিচালনা উন্নত কৰাৰ বাবে আন্তঃগাঁথনি সৃষ্টি বা উন্নীত কৰা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত আধুনিক গাখীৰ পৰীক্ষাৰ সঁজুলি আৰু প্ৰাথমিক শীতল কৰাৰ সুবিধা স্থাপন কৰাটোও অন্তৰ্ভুক্ত। এই সুবিধাসমূহ ৰাজ্যিক সমবায় দুগ্ধ ফেডাৰেচন, জিলা সমবায় গাখীৰ উৎপাদক সংঘ, আত্মসহায়ক গোট (SHG), গাখীৰ উৎপাদক কোম্পানী, আৰু কৃষক উৎপাদক সংস্থাসমূহৰ বাবে প্ৰদান কৰা হয় যাতে তেওঁলোকে গাখীৰ সংগ্ৰহ আৰু পৰিচালনা কৰাত সহায় কৰে।

(খ) “সমবায়ৰ জৰিয়তে দুগ্ধ উন্নয়ন” নামৰ ৰাষ্ট্ৰীয় দুগ্ধ উন্নয়ন কাৰ্যসূচীৰ (NPDD) উপাদান ‘বি’ৰ অধীনত কৃষকসকলক অধিক গাখীৰ আৰু দুগ্ধজাত সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰাত সহায় কৰাত গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। ই সংগঠিত বজাৰত তেওঁলোকৰ প্ৰৱেশ উন্নত কৰি, দুগ্ধ সংসাধন  ইউনিটসমূহ উন্নীত কৰি, বিপণনৰ সুবিধাসমূহ শক্তিশালী কৰি, কৃষকৰ মালিকানাধীন আৰু সমবায় প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ সামৰ্থ্য গঢ়ি তুলি এই কাম কৰে।

সমবায় দুগ্ধ নেটৱৰ্ক

বছৰ বছৰ ধৰি ৩১,৯০৮খন দুগ্ধ সমবায় সমিতি গঠন বা পুনৰুজ্জীৱিত হৈছে, যাৰ ফলত ১৭.৬৩ লাখ নতুন গাখীৰ উৎপাদক এই ব্যৱস্থালৈ আহিছে আৰু দৈনিক গাখীৰ সংগ্ৰহ ১২০.৬৮ লাখ কিলোগ্ৰাম বৃদ্ধি পাইছে। এই কাৰ্যসূচীয়ে গাঁও পৰ্যায়ৰ ৬১,৬৭৭টা গাখীৰ পৰীক্ষাগাৰ আৰু প্ৰায় ৬,০০০টা বাল্ক গাখীৰ কুলাৰ স্থাপন কৰাত সহায় কৰিছে যাৰ মুঠ শীতল ক্ষমতা ১৪৯.৩৫ লাখ লিটাৰ। ইয়াৰ উপৰিও ২৭৯ টা দুগ্ধ উদ্যোগৰ পৰীক্ষাগাৰ আধুনিক প্ৰযুক্তিৰে উন্নীত কৰি গাখীৰৰ মিশ্ৰণ ধৰা পেলোৱা হৈছে। শেহতীয়া ৰাজ্যিক প্ৰতিবেদন অনুসৰি, কেৱল এই বছৰতে ১,৮০৪খন নতুন দুগ্ধ সমবায় সমিতি গঠন কৰা হৈছে, যাৰ ফলত ৩৭,৭৯৩ গৰাকী দুগ্ধ উৎপাদকৰ বাবে নতুন সুযোগৰ সৃষ্টি হৈছে।

এই কাৰ্যসূচীৰ অধীনত ২০২৫ চনৰ অক্টোবৰ মাহত কেইবাটাও ডাঙৰ দুগ্ধ আন্তঃগাঁথনি প্ৰকল্পও উদ্বোধন কৰা হৈছিল।ইয়াৰ ভিতৰত মেহছানা, ইন্দোৰ, আৰু ভিলৱাৰাত নতুন গাখীৰৰ গুড়ি আৰু ইউএইচটি (অতি-উচ্চ উষ্ণতা) উদ্যোগ, আৰু তেলেংগানাৰ কৰিমনগৰত নতুন গ্ৰীণফিল্ড দুগ্ধ উদ্যোগ। ইয়াৰ উপৰিও অন্ধ্ৰ প্ৰদেশৰ চিট্টোৰ জিলাত এটা সংহত দুগ্ধ উদ্যোগ আৰু গো-খাদ্য ইউনিটৰ বাবে ভেটিৰ কাম আৰম্ভ কৰা হৈছে, মুঠ বিনিয়োগ ২১৯ কোটি টকা। ভাৰতৰ সমবায় দুগ্ধ নেটৱৰ্কত আজি ২২টা গাখীৰ ফেডাৰেচন, ২৪১টা জিলা সংঘ, ২৮টা বিপণন দুগ্ধ প্ৰতিষ্ঠান, আৰু ২৫টা গাখীৰ উৎপাদক সংস্থা অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। তেওঁলোকে একেলগে ২.৩৫ লাখ গাঁৱত কাম কৰে আৰু ১.৭২ কোটি দুগ্ধ পালকৰ সৈতে সংযুক্ত হৈ তেওঁলোকক উচিত মূল্য লাভ কৰাত সহায় কৰে আৰু গাখীৰৰ দক্ষ সংসাধন  আৰু বিপণন নিশ্চিত কৰে।

ভাৰতৰ দুগ্ধ খণ্ডত মহিলাৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। দুগ্ধজাত কৰ্মশক্তিৰ প্ৰায় ৭০ শতাংশ আৰু সকলো সমবায় সদস্যৰ প্ৰায় ৩৫ শতাংশ তেওঁলোকে গঠন কৰে। আজি এনডিডিবি দুগ্ধ সেৱাৰ অধীনত পৰিচালিত ৪৮ হাজাৰতকৈ অধিক মহিলা নেতৃত্বাধীন সমবায় আৰু ১৬টা সৰ্বমহিলা গাখীৰ উৎপাদক সংস্থাই (এমপিঅ’) ৩৫,০০০ গাঁৱৰ প্ৰায় ১২ লাখ মহিলা উৎপাদকক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। মহিলা সৱলীকৰণৰ এক উজ্জ্বল উদাহৰণ হ’ল অন্ধ্ৰ প্ৰদেশৰ সৰ্বমহিলা শ্ৰীজা গাখীৰ উৎপাদক সংস্থা। ই চিকাগোত অনুষ্ঠিত বিশ্ব দুগ্ধ সন্মিলনত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় দুগ্ধ ফেডাৰেচনৰ পৰা দুগ্ধ উদ্ভাৱন বঁটা লাভ কৰে, য’ত দুগ্ধ খণ্ডৰ মহিলাসকলৰ শক্তি আৰু সফলতাৰ ওপৰত আলোকপাত কৰা হয়।

দুগ্ধ খণ্ডত নতুন জি এছ টি সংস্কাৰ

ভাৰতৰ দুগ্ধ খণ্ডই ২০২৫ চনৰ ৩ ছেপ্টেম্বৰত ডাঙৰ উত্থান লাভ কৰিছিল, যেতিয়া ৫৬ সংখ্যক জি এছ টি পৰিষদে গাখীৰ আৰু গাখীৰৰ সামগ্ৰীৰ ওপৰত কৰ ডাঙৰ পৰিৱৰ্তনত অনুমোদন জনাইছিল। দুগ্ধ উদ্যোগত জি এছ টিৰ হাৰত এতিয়ালৈকে হোৱা অন্যতম বৃহৎ পৰিৱৰ্তন এইটোৱেই আছিল। এই সিদ্ধান্তৰ বাবেই এতিয়া সাধাৰণতে ব্যৱহৃত বহু দুগ্ধজাত সামগ্ৰী হয় সম্পূৰ্ণ কৰমুক্ত নহয় ৫% কম হাৰত কৰ আৰোপ কৰা হৈছে।

২০২৫ চনৰ ২২ ছেপ্টেম্বৰৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা নতুন কৰ হাৰে সমগ্ৰ দুগ্ধ খণ্ডত ডাঙৰ সকাহ কঢ়িয়াই আনিছিল। আল্ট্ৰা-হাই টেম্পাৰেশ্যাৰ (UHT) গাখীৰ আৰু প্ৰি-পেকেজ কৰা পানীৰ এতিয়া সম্পূৰ্ণ কৰমুক্ত। মাখন, ঘিউ, ডেইৰী স্প্ৰেড, পনীৰ, কণ্ডেন্সড মিল্ক, দুগ্ধভিত্তিক পানীয় আদি সামগ্ৰী ১২% কৰৰ পৰা মাত্ৰ ৫%লৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছে। পূৰ্বে ১৮% কৰ আৰোপ কৰা আইচক্ৰীমৰ ওপৰত এতিয়া মাত্ৰ ৫% কৰ আৰোপ কৰা হৈছে। গাখীৰৰ কেনবোৰো এতিয়া সস্তা হৈছে, কিয়নো ইয়াৰ কৰ ১২%ৰ পৰা ৫%লৈ হ্ৰাস কৰা হৈছে।

এই সংস্কাৰে কৃষক আৰু গ্ৰাহক উভয়ৰে ওপৰত আৰ্থিক বোজা কমাই দুগ্ধ খণ্ডক শক্তিশালী কৰি তুলিব বুলি আশা কৰা হৈছে। উপাৰ্জনৰ বাবে দুগ্ধ পালনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল ক্ষুদ্ৰ, প্ৰান্তীয়, আৰু ভূমিহীন কৃষককে ধৰি ৮ কোটিতকৈ অধিক গ্ৰাম্য পৰিয়ালে এই কম কৰ পোনপটীয়াকৈ লাভৱান হ’ব। হ্ৰাস কৰা কৰ হাৰেও উৎপাদন ব্যয় কমাব, মিশ্ৰণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব, আৰু ভাৰতীয় দুগ্ধজাত সামগ্ৰীক ভাৰতীয় আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় লউভয় বজাৰতে অধিক প্ৰতিযোগিতামূলক কৰি তুলিব।

দুগ্ধ উৎপাদনৰ বাবে চলি থকা ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰচেষ্টা

শ্বেত বিপ্লৱ ২.০

শ্বেত বিপ্লৱ ২.০ৰ বাবে ষ্টেণ্ডাৰ্ড অপাৰেটিং প্ৰচিডিউৰ ২০২৪ চনৰ ১৯ ​​ছেপ্টেম্বৰত আৰম্ভ কৰা হৈছিল আৰু ২০২৪ চনৰ ২৫ ডিচেম্বৰৰ পৰা আনুষ্ঠানিকভাৱে আৰম্ভ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ দ্বাৰা দুগ্ধ সমবায় শক্তিশালী কৰা, অধিক চাকৰি সৃষ্টি কৰা, সংগঠিত দুগ্ধ পালনত মহিলাৰ অংশগ্ৰহণ বৃদ্ধিৰ বাবে চৰকাৰৰ নৱীকৃত প্ৰচেষ্টা দেখুওৱা হৈছে। এই কাৰ্যসূচী ৫ বছৰ ধৰি চলিব, ২০২৪–২৫ চনৰ পৰা ২০২৮–২৯ চনলৈকে। এই সময়ছোৱাত সমবায়ৰ দ্বাৰা গাখীৰ সংগ্ৰহ প্ৰতিদিনে ১০০৭ লাখ কিলোগ্ৰামলৈ বৃদ্ধি পোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে।

এই কাৰ্যসূচীৰ এটা মূল অংশ হৈছে ৭৫ হাজাৰ নতুন দুগ্ধ সমবায় সমিতি গঠন কৰি সমবায় নেটৱৰ্ক সম্প্ৰসাৰণ কৰা। যিবোৰ গাঁও এতিয়াও সংগঠিত দুগ্ধ ব্যৱস্থাৰ অংশ নহয়, সেইবোৰ গাঁৱত এইবোৰ আৰম্ভ কৰা হ’ব, মহিলা কৃষকসকলক অন্তৰ্ভুক্ত কৰাত বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া হ’ব। একে সময়তে বৰ্তমানৰ ৪৬,৪২২ খন দুগ্ধ সমবায় সমিতিক শক্তিশালী কৰি উন্নত সেৱা প্ৰদান কৰাৰ লগতে তেওঁলোকৰ সদস্যসকলৰ আয় বৃদ্ধিত সহায় কৰা হ’ব।

দুগ্ধ বিপ্লৱ ২.০ এ পৰিৱেশ সুৰক্ষা আৰু সম্পদসমূহ বুদ্ধিমানৰূপে ব্যৱহাৰ কৰাটোকো যথেষ্ট গুৰুত্ব দিয়ে। এই কাৰ্যসূচীৰ অধীনত তিনিখন বিশেষ বহুৰাজ্যিক সমবায় সমিতি (MSCS) গঠন কৰা হৈছে। এখন সমাজে গৰুৰ খাদ্য, খনিজ মিশ্ৰণ, আৰু অন্যান্য গুৰুত্বপূৰ্ণ সামগ্ৰী যোগান ধৰিব। দ্বিতীয়টোৱে জৈৱিক গোবৰ উৎপাদনত সহায় কৰিব আৰু জৈৱ সাৰ আৰু জৈৱ গেছ তৈয়াৰ কৰিবলৈ গৰুৰ গোবৰ আৰু পামৰ আৱৰ্জনাসমূহৰ বৈজ্ঞানিক ব্যৱহাৰক প্ৰসাৰিত কৰিব, প্ৰাকৃতিক কৃষি আৰু বৃত্তাকাৰ অৰ্থনীতিক সমৰ্থন কৰিব। তৃতীয়খন সমাজে মৃত জীৱ-জন্তুৰ ছাল, হাড়, শিং পৰিষ্কাৰ, সংগঠিত আৰু পৰিৱেশ-বন্ধুত্বপূৰ্ণভাৱে পৰিচালনা কৰিব।

ছাবাৰ দুগ্ধ উদ্যোগে সমবায় বিকাশক উদগনি যোগাইছে

২০২৫ চনৰ ৩ অক্টোবৰত হাৰিয়ানাৰ ৰোহটকত কেন্দ্ৰীয় গৃহমন্ত্ৰী তথা সহযোগিতা মন্ত্ৰীয়ে ছবাৰ দুগ্ধ উদ্যোগ মুকলি কৰে। প্ৰায় ৩৫০ কোটি টকা ব্যয় সাপেক্ষে নিৰ্মাণ কৰা এই উদ্যোগটো এতিয়া দেশৰ ভিতৰতে দৈ, মাখন, দৈ প্ৰস্তুতৰ সৰ্ববৃহৎ সুবিধা হিচাপে পৰিগণিত হৈছে। ইয়াক গাখীৰ খেতিয়কসকলক সহায় কৰিবলৈ প্ৰস্তুত কৰা হৈছে আৰু ই হাৰিয়ানাক দিল্লী ৰাষ্ট্ৰীয় ৰাজধানী অঞ্চল (দিল্লী-এনচিআৰ)ৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সকলো দুগ্ধজাত সামগ্ৰী যোগান ধৰাত সহায় কৰিব।

উদ্বোধনী অনুষ্ঠানত কোৱা হৈছিল যে গুজৰাটত ছাবাৰ দুগ্ধ উদ্যোগে এক সমবায় হিচাপে আৰম্ভ কৰা হৈছিল আৰু এতিয়া ৯খন ৰাজ্যলৈ নিজৰ কৰ্মক্ষেত্ৰ সম্প্ৰসাৰণ কৰিছে এই ডেইৰীয়ে। ই কৃষকৰ বাবে নতুন নতুন সুযোগ সৃষ্টি কৰি আহিছে। এই সমবায় আন্দোলনে ৩৫ লাখ মহিলাক সবল কৰি তুলিছে, যিসকলে একেলগে কেৱল গুজৰাটতে প্ৰতি বছৰে ৮৫ হাজাৰ কোটি টকাৰ ব্যৱসায় চম্ভালে।

ৰোহটক উদ্যোগটোৰ উৎপাদন ক্ষমতা বৃহৎ। প্ৰতিদিনে ১৫০ মেট্ৰিক টন দৈ, ১০ মেট্ৰিক টন দৈ, ৩ লাখ লিটাৰ মাখন, আৰু ১০ হাজাৰ কিলোগ্ৰাম মিঠাই উৎপাদন কৰিব পাৰে। এই বৃহৎ পৰিসৰৰ উৎপাদনে কৃষকৰ আয় বৃদ্ধি কৰাৰ লগতে ৰাজস্থান, হাৰিয়ানা, মহাৰাষ্ট্ৰ, পঞ্জাৱ, উত্তৰ প্ৰদেশ, আৰু বিহাৰৰ দৰে ৰাজ্যৰ সমবায় দুগ্ধ নেটৱৰ্ক শক্তিশালী কৰিব বুলি আশা কৰা হৈছে।

ভাৰতৰ সম্প্ৰসাৰিত দুগ্ধৰ পৰিৱেশ আৰু ভৱিষ্যতৰ দৃষ্টিভংগী

২০২৫ চনৰ ছেপ্টেম্বৰৰ বাবে কৃষি আৰু প্ৰক্ৰিয়াকৃত খাদ্য সামগ্ৰী ৰপ্তানি উন্নয়ন কৰ্তৃপক্ষ (APEDA) ৰ মাহেকীয়া প্ৰতিবেদন অনুসৰি অনাগত বছৰবোৰত ভাৰতৰ গাখীৰ উৎপাদন বৃদ্ধি পাই থাকিব বুলি আশা কৰা হৈছে। এই বৃদ্ধিৰ কাৰণ হৈছে দেশৰ ভিতৰত প্ৰবল চাহিদা, উন্নত প্ৰজনন পদ্ধতি, আৰু সহায়ক চৰকাৰী নীতি। কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা আৰু লিংগভিত্তিক বীৰ্যৰ দৰে আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰে কৃষকসকলক তেওঁলোকৰ গৰু-ম’হৰ গুণগত মান উন্নত কৰাৰ লগতে গাখীৰ উৎপাদন বৃদ্ধি কৰাত সহায় কৰিছে। ২০২৫–২৬ চনত ভাৰতে বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ গাখীৰ উৎপাদনকাৰী দেশ হিচাপে নিজৰ স্থান অক্ষুণ্ণ ৰাখি বিশ্বৰ মুঠ গাখীৰ যোগানৰ প্ৰায় ৩২% অৰিহণা যোগাব বুলি আশা কৰা হৈছে। APEDA ই লগতে অনুমান কৰিছে যে ২০২৬ চনত ভাৰতৰ গাখীৰ উৎপাদন ২৪২ মিলিয়ন টন হ’ব। ইয়াৰ উপৰিও দেশৰ গৰু-ম’হৰ সংখ্যা ২০২৪ চনত ৩৫%ৰ পৰা ২০২৫ চনত ৩৬%লৈ ক্ৰমাগতভাৱে বৃদ্ধি পাইছে, যিয়ে ভাৰতৰ দুগ্ধ খণ্ডৰ দীৰ্ঘম্যাদী শক্তিৰ কথা প্ৰকাশ কৰিছে।

ভাৰতে ২০২৮–২৯ চনৰ ভিতৰত গাখীৰ সংসাধন  ক্ষমতা ১০ কোটি লিটাৰলৈ বৃদ্ধি কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰিছে, যিটো বৰ্তমান প্ৰতিদিনে ৬৬০ লাখ লিটাৰৰ তুলনাত বৃহৎ বৃদ্ধি। পশুধন পদক্ষেপৰ অধীনত পশুধনৰ সম্পূৰ্ণ তথ্য সংগ্ৰহ কৰি উন্নত পৰিকল্পনা আৰু কেন্দ্ৰীভূত সমৰ্থনত সহায় কৰা হৈছে। গৰুৰ জাতৰ উন্নতিৰ বাবেও বহু কাম কৰা হৈছে, আৰু গৰু-ম’হক ফুট-এণ্ড-মাউথ ডিজিজ আৰু ব্ৰুচেল’ছিছৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ বৃহৎ টিকাকৰণ কাৰ্যসূচী চলি আছে। এই ভেকচিনসমূহ বিনামূলীয়াকৈ দিয়া হৈছে, ২০৩০ চনৰ ভিতৰত দুয়োটা ৰোগ সম্পূৰ্ণৰূপে নিৰ্মূল কৰাৰ ৰাষ্ট্ৰীয় লক্ষ্যৰে।এই সকলো প্ৰচেষ্টাই একেলগে উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰিব, দুগ্ধজাত সামগ্ৰীৰ মূল্য শৃংখল শক্তিশালী কৰিব, আৰু অদূৰ ভৱিষ্যতে ভাৰতক গাখীৰৰ প্ৰধান ৰপ্তানিকাৰক হিচাপে গঢ়ি তোলাত সহায় কৰিব বুলি আশা কৰা হৈছে। সংশোধিত ৰাষ্ট্ৰীয় দুগ্ধ উন্নয়ন কাৰ্যসূচী (NPDD) ৰ অধীনত ২০২৫–২৬ চনত ২১,৯০২খন নতুন দুগ্ধ সমবায় সমিতি স্থাপনৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে। ইয়াৰ বাবে মুঠ ৪০৭.৩৭ কোটি টকাৰ বাজেট অনুমোদন কৰা হৈছে, ইয়াৰে ২১১.৯০ কোটি টকা ভাৰত চৰকাৰে প্ৰদান কৰিব।

দুগ্ধ খণ্ডত উৎকৃষ্টতাক সন্মান

পশুপালন আৰু দুগ্ধ বিভাগে পশুপালন আৰু দুগ্ধ খণ্ডৰ অসাধাৰণ কামক সন্মান জনাই ৰাষ্ট্ৰীয় গোপাল ৰত্ন বঁটা ২০২৫ ঘোষণা কৰিছে। এই বঁটাসমূহ ২০২৫ চনৰ ২৬ নৱেম্বৰত প্ৰদান কৰা হ’ব, যিটো ৰাষ্ট্ৰীয় দুগ্ধ দিৱস হিচাপে পালন কৰা হয়, যাৰ ফলত এই অনুষ্ঠানটো দুগ্ধ উদ্যোগৰ বাবে আৰু অধিক বিশেষ হৈ পৰিব।

এই বঁটাসমূহে থলুৱা গৰু বা ম’হ পালন কৰা শ্ৰেষ্ঠ দুগ্ধ পালকসকলৰ লগতে শীৰ্ষ প্ৰদৰ্শনকাৰী দুগ্ধ সমবায় বা গাখীৰ উৎপাদক সংস্থা, আৰু দক্ষ কৃত্ৰিম প্ৰজনন কাৰিকৰী বিদ্যাবিদসকলক সন্মান জনোৱা হ’ব। প্ৰথম দুটা শাখাত বিজয়ীসকলে প্ৰথম স্থানৰ বাবে ৫ লাখ টকা, দ্বিতীয় স্থানৰ বাবে ৩ লাখ টকা, তৃতীয় স্থানৰ বাবে ২ লাখ টকাৰ পুৰস্কাৰ ধন লাভ কৰিব। এই বঁটাসমূহৰ লক্ষ্য হৈছে দুগ্ধ খণ্ডত উৎকৃষ্টতা, উদ্ভাৱন, আৰু কঠোৰ পৰিশ্ৰমক উৎসাহিত কৰা আৰু ভাৰতৰ বহনক্ষম আৰু সৰ্বাংগীন দুগ্ধ বিকাশৰ লক্ষ্যক সমৰ্থন কৰা।

সামৰণি

ৰাষ্ট্ৰীয় দুগ্ধ দিৱস ২০২৫ য়ে দেখুৱাইছে যে ভাৰতৰ দুগ্ধ খণ্ড আনন্দত আৰম্ভ হোৱা আৰম্ভণিৰ সমবায় আন্দোলনৰ পৰা আজি বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ গাখীৰ উৎপাদক হিচাপে পৰিগণিত হৈছে। অপাৰেচন ফ্লাডৰ সফলতা, দুগ্ধ সমবায়সমূহ শক্তিশালী কৰা, আৰু চৰকাৰৰ পৰা নিৰন্তৰ সমৰ্থনে মুঠ গাখীৰ উৎপাদন বৃদ্ধি, প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ গাখীৰৰ উপলব্ধতা বৃদ্ধি, আৰু গৰুৰ উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰাত সহায় কৰিছে। ৰাষ্ট্ৰীয় গোকুল মিছন, ৰাষ্ট্ৰীয় কৃত্ৰিম প্ৰজনন কাৰ্যসূচী, আৰু দুগ্ধ উন্নয়নৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় কাৰ্যসূচীৰ দৰে আঁচনিসমূহে সমগ্ৰ দেশতে বৈজ্ঞানিক প্ৰজনন পদ্ধতি বিয়পোৱা, পশুৰ স্বাস্থ্যসেৱা উন্নত কৰা, আৰু দুগ্ধৰ আন্তঃগাঁথনি শক্তিশালী কৰাত সহায় কৰিছে।

মহিলা নেতৃত্বাধীন সমবায়, বৃহৎ উৎপাদক সংস্থা, আৰু আমুল আৰু ছবাৰ ডেইৰীৰ দৰে ডাঙৰ দুগ্ধ প্ৰতিষ্ঠানৰ ক্ৰমবৰ্ধমান ভূমিকাই দেখুৱাইছে যে ভাৰতৰ দুগ্ধ খণ্ড অধিক অন্তৰ্ভুক্ত আৰু অৰ্থনৈতিকভাৱে শক্তিশালী হৈ পৰিছে। জি এছ টি কাউন্সিলৰ সংস্কাৰ, অধিক গাখীৰ সংসাধন  ক্ষমতা, আৰু শ্বেত বিপ্লৱ ২.০ৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়াটোৱে ভাৰতৰ অধিক শক্তিশালী আৰু অধিক বহনক্ষম দুগ্ধ ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি আৰু অধিক দেখুৱাইছে। দেশখনে ৰাষ্ট্ৰীয় দুগ্ধ দিৱস উদযাপন কৰাৰ লগে লগে ইয়াৰ দ্বাৰা সেই কৃষক আৰু সমবায়সমূহক সন্মান জনোৱা হয়, যাৰ কঠোৰ পৰিশ্ৰমেৰে এক শক্তিশালী, উৎপাদনশীল, আৰু ভৱিষ্যতৰ বাবে সাজু দুগ্ধ অৰ্থনীতি গঢ়ি তোলা হৈছে।

সমল

Ministry of Fisheries, Animal Husbandry and Dairying

https://dahd.gov.in/sites/default/files/2025-05/Annual-Report202425.pdf

National Dairy Development Board

https://www.nddb.coop/sites/default/files/pdfs/NDDB_AR_2023_24_Eng.pdf

APEDA

https://apeda.gov.in/sites/default/files/2025-10/MIC_Monthly_dashboard_Dairy_30102025.pdf

PIB Press Release

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2077029

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2174456

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=155298&ModuleId=3

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2172880

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2152462

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2112693

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2178028

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2188432

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2163730

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2077736

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2190731

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2031242

***

DPS/RD