पत्र सूचना कार्यालय

ਜਾਣ-ਪਛਾਣ

ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਦੇ ਤਹਿਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਵਿਦਿਅਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ 2020 (NEP 2020) ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ, ਰੱਟੇ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਉਤਸੁਕਤਾ-ਅਧਾਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਹਨ ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਤਸੁਕਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਅਤੇ  ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕੈਂਪਸਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੀਨਤਾ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਔਸਤ ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬਲੈਕਬੋਰਡ, ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ, ਰੱਟੇ ਮਾਰ ਕੇ ਯਾਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬੋਰਡ-ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਟੌਪ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਰਟ, ਡਿਜੀਟਲੀ ਸਮਰਥਿਤ ਕਲਾਸਰੂਮਾਂ ਨੇ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। AI-ਸੰਚਾਲਿਤ ਐਪਸ ਹੁਣ ਨਿਜੀ ਮਦਦ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਹਿਯੋਗੀ ਏਆਰ (AR) ਟੂਲਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਜਲਵਾਯੂ-ਐਕਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼-ਅਧਾਰਿਤ ਜੈਨਰੇਟਿਵ ਏਆਈ ਐਨਸੀਈਆਰਟੀ (AI NCERT) ਪਾਠਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਜ ਦੀ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਲਾਸਰੂਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ - ਜਿੱਥੇ ਐਨਈਪੀ 2020 ਰੱਟੇ ਮਾਰ ਕੇ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਥਾਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਅਤੇ ਖੇਡ-ਅਧਾਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ।

ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ 2020: ਰਚਨਾਤਮਕ ਸਿੱਖਿਆ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ

ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ 2020 (NEP 2020), ਸਪਸ਼ਟ  ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੱਟੇ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਮੂਲ ਢੰਗ ਵਜੋਂ ਰੱਦ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਐਲਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸੋਚ, ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ, ਸੰਵਾਦ ਕੌਸ਼ਲ, ਸਹਿਯੋਗ, ਸਮੱਸਿਆ-ਹੱਲ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।

ਹਰੇਕ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਲਿਆਉਣ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਲਈ, NEP 2020 ਸਾਰੇ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵੀ ਅਤੇ ਅਨੰਦਮਈ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਸੰਸਥਾਗਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਕੂਲੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ, ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ 10+2 ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ 5+3+3+4 ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਨਾਲ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੁੱਢਲੇ ਸਾਲ (ਉਮਰ 3-8) 100% ਖੇਡ-ਅਧਾਰਿਤ ਹਨ; ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਕਲਾ-ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਸੈਕੰਡਰੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਸਟ੍ਰੀਮ ਢਾਂਚੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਸਮੈਸਟਰ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਕਿੱਤਾਮੁਖੀ ਜਾਂ ਨਵੀਨਤਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਹਰ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ, ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੱਤਰ ਅਤੇ ਹਰ ਕਲਾਸਰੂਮ ਗਤੀਵਿਧੀ ਹੁਣ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦ ਕਰਨਾ। ਨਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੇਂਦਰ (PARAKH) ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਬੋਰਡ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ, ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਲਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਡਿਜੀਟਲ ਏਕੀਕਰਣ ਨੇ ਇਸ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ PM e-VIDYA ਅਤੇ DIKSHA ਵਰਗੀਆਂ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਨੇ ਔਨਲਾਈਨ ਸਰੋਤਾਂ, ਵਰਚੁਅਲ ਲੈਬਸ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਸਿਖਲਾਈ ਪਲੈਟਫਾਰਮਾਂ ਤੱਕ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਪਹੁੰਚ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ, 25 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਕੂਲੀ ਬੱਚਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ COVID-19 ਮਹਾਮਾਰੀ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਹੈ। ਕੇਂਦਰੀ ਬਜਟ 2025-26 ਸਿੱਖਿਆ ਫੰਡਿੰਗ ਵਿੱਚ 6.22% ਵਾਧੇ ਨਾਲ 1,28,650 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਇਹਨਾਂ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 78,572 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ।

ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਢਾਂਚੇ ਦੁਆਰਾ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੇ ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਜੋ ਅਨੁਭਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮੁਲਾਂਕਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ ਜੋ ਅਸਲ ਸਮਝ ਅਤੇ ਸਮੀਕਰਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ, ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੀਨਤਾ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸੋਚ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਅਟਲ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਮਿਸ਼ਨ (AIM)

ਅਟਲ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਮਿਸ਼ਨ (ਏਆਈਐਮ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਤਮਕ ਉਤੇਜਨਾ ਨੂੰ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਬਣਾ ਕੇ ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਹੈ। ਨੀਤੀ ਆਯੋਗ ਦੁਆਰਾ 2016 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਟਲ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਮਿਸ਼ਨ (ਏਆਈਐੱਮ) ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਨਵੀਨਤਾ ਅਤੇ ਉੱਦਮਤਾ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਹਿਲ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਅਤੇ ਨੀਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਏਆਈਐੱਮ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੀਨਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਵੀਨਤਾ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਹਿੱਸੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਲੈਟਫਾਰਮ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਏਆਈਐੱਮ ਦੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਸਕੂਲਾਂ, ਕਾਲਜਾਂ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ, ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਨਿਜੀ ਅਤੇ ਐੱਮਐਸਐੱਮਈ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਏਆਈਐੱਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਟਲ ਟਿੰਕਰਿੰਗ ਲੈਬਸ  ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ - ਇਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਏਆਈਐੱਮ, ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਅਟਲ ਇਨਕਿਊਬੇਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ  ਜੋ ਸਟਾਰਟ-ਅੱਪਸ ਦੇ ਵਧਣ-ਫੁੱਲਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੱਧਰੀ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ ; ਅਟਲ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਘੱਟ ਸੇਵਾ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਨਵੀਨਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਹੁਨਰਮੰਦ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਨੌਜਵਾਨ ਏਟੀਐਲ ਇਨੋਵੇਟਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋ-ਬੋਨੋ ਸਲਾਹ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਏਆਈਐੱਮ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਏਆਈਐੱਮ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (ਏਈਡੀਪੀ) ਦੁਆਰਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਕੱਠੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਟਿੰਕਰ ਤੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਇਨੋਵੇਟਰ ਤੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉੱਦਮੀ ਤੱਕ ਦੇ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਾਉਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਸਾਰੀਆਂ ਅਟਲ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਮਿਸ਼ਨ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਐਡਵਾਂਸਡ ਐੱਮਆਈਐੱਸ (ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਸਿਸਟਮ) ਅਤੇ ਇੰਟਰਐਕਟਿਵ ਡੈਸ਼ਬੋਰਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਸਲ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਟਰੈਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

ਅਟਲ ਟਿੰਕਰਿੰਗ ਲੈਬਸ  (ATLs)

ਅਟਲ ਟਿੰਕਰਿੰਗ ਲੈਬਸ (ATL) ਭਾਰਤ ਭਰ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਸਮਰਪਿਤ ਮੇਕਰਸਪੇਸ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਉਤਸੁਕਤਾ, ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ, ਕਲਪਨਾ, ਅਤੇ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁਨਰਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡਿਜ਼ਾਈਨਡ ਮਾਨਸਿਕਤਾ, ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨਲ ਸੋਚ, ਅਨੁਕੂਲ ਸਿਖਲਾਈ, ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਕੇ ਨਵੀਨਤਾ ਅਤੇ ਉੱਦਮਤਾ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੈਬਸ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪਿੰਗ ਲਈ ਔਜ਼ਾਰਾਂ ਤੱਕ ਹੱਥੀਂ ਪਹੁੰਚ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ DIY ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕ ਕਿੱਟਾਂ, 3D ਪ੍ਰਿੰਟਰ, ਸੈਂਸਰ, ਰੋਬੋਟਿਕਸ ਉਪਕਰਣ ਅਤੇ ਮਕੈਨੀਕਲ ਟੂਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ-ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਲੱਭਣ, ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਏਟੀਐਲ  ਦਾ ਉਦੇਸ਼ 'ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਿਲੀਅਨ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਓਟ੍ਰਿਕ ਇਨੋਵੇਟਰ ਵਜੋਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ' ਹੈ। ਮੁੱਖ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ, ਅਤੇ 6,200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੈਂਟਰ ਆਫ਼ ਚੇਂਜ ਤੋਂ STEM (ਵਿਗਿਆਨ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ, ਅਤੇ ਗਣਿਤ) ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਕੂਲ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਏਕੀਕਰਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ । ਟਿੰਕਰਿੰਗ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਦਮ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਏਟੀਐਲ ਨੇ ATL ਸਟੂਡੈਂਟ ਇਨੋਵੇਟਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (SIP) ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਅਟਲ ਇਨਕਿਊਬੇਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰਾਂ ਦੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੈਕਾਥੌਨ, ਏਟੀਐਲ ਮੈਰਾਥਨ ਅਤੇ ਟਿੰਕਰ-ਪ੍ਰੀਨਿਓਰਸ਼ਿਪ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਏਟੀਐਲ ਅਧੀਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਲਾਨਾ ਏਟੀਐਲ ਮੈਰਾਥਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ - ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਨਵੀਨਤਾ ਚੁਣੌਤੀ ਜਿੱਥੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।

2016 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ 10,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ATLs ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧਿਆਨ ਵਾਂਝੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ 'ਤੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਛੁਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੇ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਸਮਾਨ ਨਵੀਨਤਾ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ AI ਟੂਲਕਿੱਟਾਂ ਅਤੇ IoT ਡਿਵਾਈਸਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਉੱਭਰਦੀਆਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਲੈਬ ਉਪਕਰਣਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਅਪਗ੍ਰੇਡ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨਵੰਬਰ 2025 ਤੱਕ, ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ 35 ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ 722 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ 1.1 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ATLs ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, 2025 ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ 50,000 ਅਟਲ ਟਿੰਕਰਿੰਗ ਲੈਬਸ  (ਏਟੀਐਲ) ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ , ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੀਨਤਾ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਜਗਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ATL ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਮੁੱਦਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਟਿਕਾਊ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਦ, ਸਿਹਤ ਉਪਕਰਣ, ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਹੱਲ, ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕਈ ਪੇਟੈਂਟ, ਸਟਾਰਟਅੱਪ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ। ATL ਮੈਰਾਥਨ ਵਰਗੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇੰਟਰਨਸ਼ਿਪ, ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਤਨਾਂ ਨੇ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਧੱਕੇ ਗਏ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਸ਼ਕਤ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਨਵੀਨਤਾ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਹੈ।

ਅਟਲ ਇਨਕਿਊਬੇਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ (AICs): ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਟਾਰਟਅੱਪ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ

ਅਟਲ ਇਨਕਿਊਬੇਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਇਨਕਿਊਬੇਟਰ ਹਨ ਜੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ, ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ ਸਟਾਰਟਅੱਪਸ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਅਕਾਂਖੀ ਉੱਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਏਆਈਐੱਮ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ 72 ਏਆਈਸੀਜ਼ ਨੂੰ ਸੰਚਾਲਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਟਾਰਟਅੱਪਸ ਨੂੰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ, ਸਲਾਹ, ਬੀਜ ਫੰਡਿੰਗ, ਉਦਯੋਗ ਨੈੱਟਵਰਕ, ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਸਹਿ-ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੇਂਦਰਾਂ ਨੇ ਹੈਲਥਟੈੱਕ, ਫਿਨਟੈੱਕ, ਐਡਟੈੱਕ, ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਡਰੋਨ ਟੈੱਕ, ਏਆਰ/ਵੀਆਰ, ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਸੈੱਸਿੰਗ ਅਤੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ 3,500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਟਾਰਟਅੱਪਸ ਨੂੰ ਇਨਕਿਊਬੇਟ ਕੀਤਾ ਹੈ, 32,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੌਕਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ 1,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹਿਲਾਵਾਂ  ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਉੱਦਮਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਅਟਲ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ (ਏ.ਸੀ.ਆਈ.ਸੀ.): ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਅਤੇ ਵਾਂਝੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ

ਟੀਅਰ-2/3 ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਖਾਹਿਸ਼ੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ, ਕਬਾਇਲੀ, ਪਹਾੜੀ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਕਨਾਲੋਜੀ-ਅਧਾਰਿਤ ਨਵੀਨਤਾ ਲਿਆਉਣ ਲਈ, AIM ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸਹਿ-ਫੰਡਿੰਗ ਮਾਡਲ (AIM ਤੋਂ ₹ 2.5 ਕਰੋੜ ਤੱਕ ਦੀ ਗ੍ਰਾਂਟ, ਭਾਈਵਾਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਜਾਂ ਵੱਧ) ਰਾਹੀਂ ਅਟਲ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ ( ACIC ) ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਹੁਣ ਤੱਕ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਛੜੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਵੀਨਤਾ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀਕਰਣ ਕਰਨ ਲਈ 14 ACIC  ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਅਟਲ ਨਿਊ ਇੰਡੀਆ ਚੁਣੌਤੀਆਂ (ਏਐਨਆਈਸੀ): ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹੱਤਵ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਨਵੀਨਤਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣਾ

ਅਟਲ ਨਿਊ ਇੰਡੀਆ ਚੈਲੇਂਜ ਏਆਈਐੱਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੈ ਜੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੇਤਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀ-ਅਧਾਰਿਤ ਨਵੀਨਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਫੰਡਿੰਗ ਅਤੇ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਟਾਰਟਅੱਪਸ ਨੂੰ 12-18 ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਵਪਾਰੀਕਰਣ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਨਾਲ 1 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਦੀ ਗ੍ਰਾਂਟ-ਇਨ-ਏਡ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪੜਾਅ 1 ਵਿੱਚ 53 ਸਟਾਰਟਅੱਪਸ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੜਾਅ 2 ਵਿੱਚ ਫੰਡਿੰਗ ਅਤੇ ਸਲਾਹ ਲਈ 88 ਸਟਾਰਟਅੱਪਸ ਨੂੰ ਸ਼ੌਰਟ ਲਿਸਟ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਮੈਂਟਰ ਆਫ਼ ਚੇਂਜ ਇਨੀਸ਼ੀਏਟਿਵ: ਇੱਕ ਨੇਸ਼ਨਵਾਈਡ ਮੈਂਟਰਸ਼ਿਪ ਨੈੱਟਵਰਕ ਬਣਾਉਣਾ

ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ, ਏਆਈਐੱਮ ਨੇ "ਮੈਂਟਰ ਇੰਡੀਆ - ਦ ਮੈਂਟਰਜ਼ ਆਫ਼ ਚੇਂਜ" ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮੈਂਟਰ ਇੰਗੇਜ਼ਮੈਂਟ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਉਦਯੋਗ, ਅਕਾਦਮਿਕ, ਐਨਜੀਓ ਅਤੇ ਜਨਤਕ-ਨਿਜੀ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਦੇ 6,200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੈਂਟਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਰਜਿਸਟਰਡ ਹਨ, ਜੋ ਏਆਈਐੱਮ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ, ਮੁਹਾਰਤ ਅਤੇ ਭਾਈਵਾਲੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਲਈ, ਅਟਲ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਮਿਸ਼ਨ (AIM) ਵਿਲੱਖਣ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਵੀਨਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਸਕੂਲ ਗਤੀਵਿਧੀ ਜਾਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਘਟਨਾ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ; ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਇਹ ਇੱਕ ਸਹਿਜ, ਅੰਤ-ਤੋਂ-ਅੰਤ ਨਵੀਨਤਾ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ, ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਸਟਾਰਟਅੱਪਸ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਕੇ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਨਵੀਨਤਾ ਦੀ ਲੜ੍ਹੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਟਲ ਟਿੰਕਰਿੰਗ ਲੈਬਸ  (ATLs) ਰਾਹੀਂ, 6ਵੀਂ ਤੋਂ 12ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮੱਸਿਆ-ਸਮਾਧਾਨ, ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਸੋਚ ਅਤੇ ਉੱਭਰਦੀਆਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਤਸੁਕਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਿਰਮਾਤਾ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਬੁਨਿਆਦ ਨੂੰ ਸੁਚਾਰੂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਅਟਲ ਇਨਕਿਊਬੇਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰਾਂ (AICs) ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਅਸਲ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ-ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਨਵੀਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਟਲ ਨਿਊ ਇੰਡੀਆ ਚੈਲੇਂਜ, ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰਾਂ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਭਾਈਵਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਉਸੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਰਾਹੀਂ ਸਕੇਲਿੰਗ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਰਾਬਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਅਤੇ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉੱਭਰ ਰਹੀਆਂ ਨਵੀਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂਟਰ ਆਫ਼ ਚੇਂਜ ਨੈੱਟਵਰਕ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਕੂਲ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਫੀਡ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਤਿ-ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਚਾਰ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਏਆਈਐੱਮ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ, ਉੱਦਮਤਾ, ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੱਕ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੀ ਨਵੀਨਤਾ ਪਾਈਪਲਾਈਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ-ਤਾਂ ਜੋ ਸਕੂਲੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਉਤਸੁਕਤਾ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਾ ਰਹੇ ਸਗੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਮਾਧਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਣ।

ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਰੱਟੇ ਮਾਰਨ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਰਚਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ-ਅਧਾਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਲਈ ਕਈ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਹਨ । ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਮੁੱਖ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

ਸਕੂਲ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਕੌਂਸਲ (SIC)

ਸਕੂਲ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਕੌਂਸਲ (SIC) ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਸੈੱਲ (MIC) ਦੁਆਰਾ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕੌਂਸਲ ਫਾਰ ਟੈਕਨੀਕਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ (AICTE) ਅਤੇ ਸੈਂਟਰਲ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਸੈਕੰਡਰੀ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ (CBSE ) ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ 1 ਜੁਲਾਈ, 2022 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ । ਇਹ ਸਕੂਲੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੀਨਤਾ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ, ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਸੋਚ ਅਤੇ ਉੱਦਮਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਅੰਬ੍ਰੇਲਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਆਊਟ ਆਫ ਦ ਬੌਕਸ ਸੋਚ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਨਵੀਨਤਾ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। SIC ਸਕੂਲਾਂ ਅੰਦਰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੌਂਸਲਾਂ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੇਅਰਪਰਸਨ (ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ), ਕਨਵੀਨਰ/ ਗਤੀਵਿਧੀ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ, ਅਧਿਆਪਕ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ (ਸਿਖਿਅਤ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਅੰਬੈਸਡਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਸਮੇਤ), ਮਾਹਿਰ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉੱਦਮੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਪੇਸ਼ੇਵਰ), ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। SIC ਕੈਲੰਡਰ 2024-2025 ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਮੁੱਖ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ  ਵਿੱਚ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਪੈਨਲ ਚਰਚਾਵਾਂ, ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ ਫੀਲਡ ਵਿਜ਼ਿਟ, ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ 'ਤੇ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ, ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਮਾਡਲ ਵਿਕਾਸ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਅਤੇ ਸਬੂਤ-ਸੰਕਲਪਾਂ (POCs) ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਡੈਮੋ-ਡੇਅ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਸਰੋਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰਨ, ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਾਉਣ ਅਤੇ ਪੰਜ-ਸਿਤਾਰਾ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਪੁਆਇੰਟ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਸਟਾਰ ਰੇਟਿੰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਧਿਕਾਰਤ SIC ਪੋਰਟਲ 'ਤੇ ਰਜਿਸਟਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸਾਰਥਕਤਾ ਅਤੇ ਉਮੀਦ ਕੀਤੇ ਨਤੀਜੇ

SIC, ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਉੱਦਮਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਕੇ NEP 2020 ਦੇ ਸੰਪੂਰਨ, ਅਨੁਭਵੀ ਅਤੇ ਕਿੱਤਾਮੁਖੀ ਸਿੱਖਿਆ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ 2047 ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਘਨ, ਅਕਾਦਮਿਕ, ਉਦਯੋਗ, HEI, ਅਤੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਰੱਟੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖਣ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੱਟ ਸੇਵਾ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ SIC ਬੂਟਕੈਂਪ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਆਤਮਨਿਰਭਰ ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਚਿਆਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਸਟਾਰਟਅੱਪ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ STEM ਕੌਸ਼ਲਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਕੂਲ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਅੰਬੈਸਡਰ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (SIATP) ਵਰਗੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਧਿਆਪਕ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਟਿਕਾਊ ਲਾਗੂਕਰਨ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸਕੂਲ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਅੰਬੈਸਡਰ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (SIATP)

ਸਕੂਲ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਅੰਬੈਸਡਰ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (SIATP) ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਅਪਸਕਿਲਿੰਗ ਪਹਿਲ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਸੈੱਲ (MIC) ਦੁਆਰਾ AICTE , CBSE , ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ । ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਸੋਚ, ਬੌਧਿਕ ਸੰਪਤੀ ਅਧਿਕਾਰ (IPR), ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਉੱਦਮਤਾ, ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਢੰਗਾਂ, ਸਟਾਰਟਅੱਪ ਈਕੋਸਿਸਟਮ, ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਹੈਂਡਹੋਲਡਿੰਗ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਮੌਡਿਊਲਾਂ ਵਿੱਚ 72 ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਤੀਬਰ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਅੰਬੈਸਡਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਸਾਰਥਕਤਾ ਅਤੇ ਉਮੀਦ ਕੀਤੇ ਨਤੀਜੇ

SIATP ਸਕੂਲ ਆਗੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਅਕਾਂ ਲਈ ਨਵੀਨਤਾ ਸਿਖਲਾਈ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਬਣਾ ਕੇ ਨਿਰੰਤਰ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਵਿਕਾਸ ਲਈ NEP 2020 ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ, ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸੋਚ ਅਤੇ ਉੱਦਮੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਲਈ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਹੁਨਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਕਰਕੇ, ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਰੱਟੇ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਣ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵੀ, ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ-ਅਧਾਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਵੱਲ ਬਦਲਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਵਿਧਾਕਰਤਾ ਵਜੋਂ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਕੇ, SIATP ਸਕੂਲ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਕੌਂਸਲਾਂ (SICs) ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਤੇ ਅਟਲ ਟਿੰਕਰਿੰਗ ਲੈਬਸ  (ATLs) ਵਰਗੀਆਂ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਨਾਲ ਏਕੀਕਰਣ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ - ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੀਨਤਾ ਸਿੱਖਿਆ ਤੱਕ ਬਰਾਬਰ ਪਹੁੰਚ ਲਈ ਇੱਕ ਸਕੇਲੇਬਲ ਮਾਡਲ ਬਣਾਉਣਾ।

SIATP ਰਾਹੀਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਅੰਬੈਸਡਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ-ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ - ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪਿੰਗ ਅਤੇ ਪੇਟੈਂਟ ਫਾਈਲਿੰਗ ਤੱਕ। ਇਹ ਅੰਬੈਸਡਰ ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਡੈਮੋ ਡੇਅ, ਹੈਕਾਥੌਨ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮਾਰਟ ਇੰਡੀਆ ਹੈਕਾਥੌਨ ਅਤੇ ATL ਮੈਰਾਥਨ ਵਰਗੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੁਲਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ।

ਇੰਸਪਾਇਰ ਅਵਾਰਡ - ਮਾਨਕ (MANAK)

ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਇਨ ਸਾਇੰਸ ਪਰਸੂਟ ਫਾਰ ਇੰਸਪਾਇਰਡ ਰਿਸਰਚ (INSPIRE) ਸਕੀਮ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿਭਾਗ (DST) ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। DST ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ INSPIRE - MANAK (ਮਿਲੀਅਨ ਮਾਈਂਡਸ ਔਗਮੈਂਟਿੰਗ ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਸਪੀਰੇਸ਼ਨਜ਼ ਐਂਡ ਨਾਲੇਜ),

ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਦਸ ਲੱਖ ਮੌਲਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚਾਰਾਂ  'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਟੀਚੇ ਨਾਲ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ (NIF) ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ।

ਸਕੂਲ ਵਿਆਪਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਰਾਜ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਕਾਰਜਕਰਤਾਵਾਂ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ, ਖੇਤਰੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਨਿਰਮਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ E-MIAS ਔਨਲਾਈਨ ਪੋਰਟਲ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ 5 ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਿਚਾਰ (ਸਿਰਫ਼ 11-12ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 2, ਸਾਇੰਸ ਸਟ੍ਰੀਮ) ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਚਾਰ ਸਧਾਰਨ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਪਹਿਲਾਂ, 1 ਲੱਖ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਰਟਲਿਸਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਬੈਂਕ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਰਾਹੀਂ ₹10,000 ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅੱਗੇ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ-ਪੱਧਰੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਚੋਟੀ ਦੇ 10,000 ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਫਿਰ, ਰਾਜ ਮੁਕਾਬਲੇ 1,000 ਜੇਤੂਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਾਹਰ ਸਲਾਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਸਾਰੇ 1,000 ਨਵੀਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਵੀਨਤਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਸਥਿਰਤਾ, ਉਪਭੋਗਤਾ-ਮਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਯੋਗਤਾ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੋਟੀ ਦੇ 60 ਨਵੀਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਨਵੀਨਤਾ ਅਤੇ ਉੱਦਮਤਾ ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਤਿਉਹਾਰ (FINE) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ।

ਸਾਰਥਕਤਾ ਅਤੇ ਉਮੀਦ ਕੀਤੇ ਨਤੀਜੇ

ਇੰਸਪਾਇਰ ਅਵਾਰਡ - MANAK ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ (NEP) 2020 ਦੇ ਅਨੁਭਵੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸੋਚ, ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਸਕੂਲ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਨਵੀਨਤਾ ਨੂੰ ਜੋੜਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ STEM ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਥਾਨਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਸਮਾਧਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਕੇ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਉੱਦਮਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ 2047 ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਗਲੋਬਲ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਹੱਬ ਬਣਨ ਦੇ ਟੀਚੇ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯੋਜਨਾ 36 ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਾਜਾਂ/ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 720 (ਲਗਭਗ) ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਤੋਂ 6 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ 600 ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜੇਤੂਆਂ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ 68 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ । 

ਹੈਕਾਥੌਨ ਅਤੇ ਮੈਰਾਥਨ

ਹੈਕਾਥੌਨ ਅਤੇ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਮੈਰਾਥਨ ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਪਲੈਟਟਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ ਹਨ ਜੋ ਸਕੂਲੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ  ਉਤਸੁਕਤਾ ਨੂੰ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ, ਅਸਲ-ਸੰਸਾਰ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਸਮਾਧਾਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵਿਆਪਕ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਨੈਕਟਰਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਲਾਸਰੂਮ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਇਨੋਵੇਟਰਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਮਾਧਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਕੇਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਪਸ਼ਟ ਰਸਤੇ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ: ਸਲਾਨਾ ਸਕੂਲ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਮੈਰਾਥਨ ਅਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਭਾਰਤ ਬਿਲਡਾਥੌਨ 2025।

ਸਕੂਲ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਮੈਰਾਥਨ

29 ਜੁਲਾਈ, 2024 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਕੂਲ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਮੈਰਾਥਨ, ਅਟਲ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਮਿਸ਼ਨ (AIM), ਨੀਤੀ ਆਯੋਗ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਸੈੱਲ (MIC), AICTE, ਅਤੇ UNICEF YuWaah ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਲਾਨਾ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਹੈ। ਅਟਲ ਟਿੰਕਰਿੰਗ ਲੈਬਸ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਸਕੂਲਾਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ, ਇਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ ਭਾਰਤ 2047 ਵਿਜ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਭਾਈਚਾਰਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ।

ਇਸ ਮੈਰਾਥਨ ਵਿੱਚ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਸੋਚ, ਰੋਬੋਟਿਕਸ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਸੰਪਦਾ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ( IPR ) 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸਮਰੱਥਾ-ਨਿਰਮਾਣ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਮਾਧਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੇ ਹੁਨਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੱਥੀਂ ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਪਹਿਲ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਮੁਹਾਰਤ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਪੂਰਨ ਪਹੁੰਚ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਵੀਨਤਾ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟਿਕਾਊ, ਸਕੇਲੇਬਲ ਸਮਾਧਾਨਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਸਕੂਲ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਮੈਰਾਥਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਠੋਸ ਅਤੇ ਦੂਰਗਾਮੀ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ - 2024-25  ਸ਼ੈਸ਼ਨ ਲਈ 1000 ਟੀਮਾਂ ਅਤੇ 2023-24  ਲਈ 500 ਟੀਮਾਂ । ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ 2047 ਤੱਕ ਵਿਕਸਿਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ।

ਵਿਕਸਿਤ ਭਾਰਤ ਬਿਲਡਾਥੌਨ 2025

ਵਿਕਸਿਤ ਭਾਰਤ ਬਿਲਡਾਥੌਨ 2025 ਇੱਕ ਦੇਸ਼ਵਿਆਪੀ ਸਕੂਲ-ਪੱਧਰੀ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਹੈਕਾਥੌਨ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਾਖਰਤਾ ਵਿਭਾਗ (DoSEL) ਦੁਆਰਾ ਅਟਲ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਮਿਸ਼ਨ (AIM), ਨੀਤੀ ਆਯੋਗ, ਅਤੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕੌਂਸਲ ਫਾਰ ਟੈਕਨੀਕਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ (AICTE) ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 6ਵੀਂ ਤੋਂ 12ਵੀਂ ਕਲਾਸ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਥੀਮਾਂ: ਵੋਕਲ ਫਾਰ ਲੋਕਲ, ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਭਾਰਤ, ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ 'ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਕਾਲੀ ਲਾਈਵ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਸੈਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਬਮਿਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 23 ਸਤੰਬਰ, 2025 ਨੂੰ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨਾਂ https://vbb.mic.gov.in/ ਪੋਰਟਲ ਰਾਹੀਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ । 

ਸਾਰਥਕਤਾ ਅਤੇ ਨਤੀਜਾ

ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰਤਾ, ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸੋਚ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇ ਸਕਣ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਕਸਿਤ ਭਾਰਤ 2047 ਦੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਸਕੂਲ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਮੈਰਾਥਨ 2024 ' ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗਲੋਬਲ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਹੱਬ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਬਿਲਡਾਥੌਨ ਜਨਵਰੀ 2026 ਵਿੱਚ 1,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੇਤੂਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ 10 ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਜੇਤੂਆਂ , 100 ਰਾਜ ਪੱਧਰੀ ਜੇਤੂਆਂ, ਅਤੇ 1,000 ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰੀ ਜੇਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਗਏ 1 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪੂਲ ਹੈ [30] । ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਟੂਡੈਂਟ ਇਨੋਵੇਟਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (SIP ) ਅਤੇ ਸਟੂਡੈਂਟ ਐਂਟਰਪ੍ਰਨਿਓਰਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ( SEP ), ਨਾਲ ਹੀ ਸਬੰਧਿਤ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਤੋਂ ਪੇਟੈਂਟ ਅਤੇ ਸਟਾਰਟਅੱਪਸ।

ਸਿੱਟਾ: ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੱਲ੍ਹ ਲਈ ਇੱਕ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਵਿਦਿਅਕ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣਾਉਣਾ

ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਤਬਦੀਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ (NEP) 2020 ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਲਿਤ ਹੈ। ਵਿਕਾਸ ਭਾਰਤ ਬਿਲਡਾਥੌਨ, ਸਕੂਲ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਮੈਰਾਥਨ, ਅਟਲ ਟਿੰਕਰਿੰਗ ਲੈਬਸ , ਸਕੂਲ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਕੌਂਸਲਾਂ, SIATP, ਅਤੇ INSPIRE ਅਵਾਰਡਸ-MANAK ਵਰਗੀਆਂ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ ਸਰਕਾਰੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੱਟੇ ਨਾਲ ਸਿਖਲਾਈ ਤੋਂ ਅਨੁਭਵੀ, ਹੁਨਰ-ਅਧਾਰਿਤ  ਸਿੱਖਿਆ ਵੱਲ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸੋਚ, AI ਤਿਆਰੀ, ਉੱਦਮਤਾ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਡਿਜੀਟਲ ਪਲੈਟਫਾਰਮਾਂ, ਹੱਥੀਂ ਟਿੰਕਰਿੰਗ, ਅਧਿਆਪਕ ਅਪਸਕਿਲਿੰਗ, ਅਤੇ ਪਛੜੇ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਇਹਨਾਂ ਯਤਨਾਂ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਲੱਖਾਂ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ, ਪੇਟੈਂਟ ਅਤੇ ਸਟਾਰਟਅੱਪ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੇ ਰਿਕਾਰਡ-ਤੋੜ ਨਵੀਨਤਾ ਸਮਾਗਮਾਂ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਟੀਚਿਆਂ ਵਰਗੇ ਠੋਸ ਨਤੀਜੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਵਧੀ ਹੋਈ ਫੰਡਿੰਗ ਅਤੇ 2030 ਤੱਕ 100% GER ਪ੍ਰਤੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਾਰਤ ਨਿਰਣਾਇਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਗਲੋਬਲ ਇਨੋਵੇਟਰਾਂ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, 2047 ਤੱਕ ਵਿਕਸਿਤ ਭਾਰਤ ਲਈ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ:

Press Information Bureau:

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1838743

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2098805

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2097864

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2170192

https://www.pib.gov.in/FactsheetDetails.aspx?id=150345&NoteId=150345&ModuleId=16

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2178518

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2170192

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2155388

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2166700#:~:text=The%20Hon'ble%20Prime%20Minister,%2C%20Atal%20Innovation%20Mission%2C%20said

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1847064#:~:text=School%20Innovation%20Council%20(SIC)%2C,of%20the%20best%20prototypes%20etc

https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1847064#:~:text=In%20order%20to%20strengthen%20the,Property%20Rights(IPR);%205.

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2025/sep/doc2025928649601.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1642049#:~:text=With%20emphasis%20on%20Early%20Childhood,HFW)%2C%20and%20Tibal%20Affairs

ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ:

https://ddnews.gov.in/en/shaping-viksit-bharat-50000-atal-tinkering-labs-to-drive-innovation/

https://www.newsonair.gov.in/indias-largest-school-hackathon-viksit-bharat-buildathon-2025-begins-today/

ਅਟਲ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਮਿਸ਼ਨ:

https://aim.gov.in/pdf/Final-List-Top-1000-teams.pdf

https://www.aim.gov.in/pdf/Results-Top-500-Teams-ATL-Marathon-2023-24.pdf

https://aim.gov.in/atl.php

https://aim.gov.in/atl.php#:~:text=Impact%20created,ਨਵੀਨਤਾ%20ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ%20Created

https://atl.unisolve.org/#:~:text=Hear%20what%20our%20teacher%20and,for%20societal%20and%20humanitarian%20benefit%22

https://aim.gov.in/aim-ecosystem-development-program.php

https://aim.gov.in/overview.php

ਸਕੂਲ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਕੌਂਸਲ:

https://sic.mic.gov.in/aboutus

https://sicmicstadiag.blob.core.windows.net/sicwebsite/static/downloads/SIC-Guidelines-2024.pdf

https://sia.mic.gov.in/

ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕੌਂਸਲ ਫਾਰ ਟੈਕਨੀਕਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ :

https://aicte.gov.in/downloads/initiatives/AICTE-VISION-MERGED.pdf

ਸਕੂਲ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਮਿਸ਼ਨ:

http://it.delhigovt.nic.in/writereaddata/Cir2024525900.pdf

ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿਭਾਗ:

https://www.inspireawards-dst.gov.in/UserP/award.aspx

https://www.inspireawards-dst.gov.in/

ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲਾ:

https://www.education.gov.in/sites/upload_files/mhrd/files/NEP_Final_English_0.pdf

https://www.education.gov.in/sites/upload_files/mhrd/files/nep/Background_Notes_Thematic_Sessions.pdf

https://www.education.gov.in/shikshakparv/docs/Examination_and_Assessment_Reforms.pdf

ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਫਾਰ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਰਿਸਰਚ ਐਂਡ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ (NCERT):

https://www.ncert.nic.in/pdf/NCF_for_Foundational_Stage_20_October_2022.pdf

Click here to see PDF

**************

ਆਰ.ਕੇ./ਏ.ਕੇ