पत्र सूचना कार्यालय

এখন দেশৰ অৰ্থনৈতিক সফলতা বহু পৰিমাণে নিৰ্ভৰ কৰে ইয়াৰ বিত্তীয় ব্যৱস্থাৰ ওপৰত। সাধাৰণতে বেংকিং প্ৰতিষ্ঠানসমূহে বিভিন্ন ধৰণৰ সেৱা আগবঢ়ায়, যেনে- জমা ধন গ্ৰহণ কৰা, ঋণ প্ৰদান কৰা, লেনদেনৰ সুবিধা প্ৰদানআৰু ক্ৰেডিট কাৰ্ড, সঞ্চয় একাউণ্ট, ঋণকে ধৰি বিভিন্ন বিত্তীয় সেৱা জনসাধাৰণক প্ৰদান কৰা হয়। ভাৰতৰ বেংকিং ব্যৱস্থাই বিনিয়োগ আৰু ব্যক্তিগত আৰ্থিক প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰাত সহায় কৰে আৰু সেয়েহে দেশৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।

ভাৰতৰ বেংকিং খণ্ডই সঁচা অৰ্থত এক উল্লেখযোগ্য পৰিৱৰ্তন সাধন কৰিছে, কাগজভিত্তিক, শাখাকেন্দ্ৰিক ব্যৱস্থাৰ পৰা আগবাঢ়ি ডিজিটেল পৰিৱেশলৈ বিকশিত হৈছে, যিটো প্ৰধান প্ৰযুক্তিগত আৰু নীতিগত কৃতিত্বৰ দ্বাৰা সমৰ্থিত। ই পৰম্পৰাগত বেংকিং আৰু আগতীয়া কম্পিউটাৰাইজেচনক বায়’মেট্ৰিক চিনাক্তকৰণ ব্যৱস্থা—আধাৰলৈ ৰূপান্তৰিত কৰি প্ৰধানমন্ত্ৰী জন ধন যোজনাৰ জৰিয়তে লাখ লাখ বেংকবিহীন লোকক আনুষ্ঠানিক বিত্তীয় ব্যৱস্থালৈ আনিছে। এনে চৰকাৰী পদক্ষেপে নগৰ আৰু গ্ৰাম্য জনসংখ্যাৰ মাজৰ ব্যৱধান দূৰ কৰি আৰু আনুষ্ঠানিক বেংকিং সেৱা লাখ লাখ লোকৰ মাজলৈ লৈ গৈ বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তিৰ প্ৰসাৰত উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰিছে।

বেংকিং নিয়মাৱলী (সংশোধনী) আইন, ২০২৫ হল ৰাজহুৱা খণ্ডৰ বেংকসমূহত (PSB) অডিটৰ গুণগত মান উন্নত হোৱাৰ লগতে বেংকসমূহে ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকক প্ৰতিবেদন দিয়াৰ ক্ষেত্ৰত সাদৃশ্য নিশ্চিত কৰি বেংকিং খণ্ডত শাসনৰ মানদণ্ড শক্তিশালী কৰাৰ দিশত এক পদক্ষেপ। এই আইনখনে উন্নত মনোনয়ন সুবিধাৰ জৰিয়তে গ্ৰাহকৰ সুবিধা বৃদ্ধি কৰি জমাকাৰী আৰু বিনিয়োগকাৰীৰ সুৰক্ষাও উন্নত কৰে।

ভাৰতৰ বেংকিং নিয়ন্ত্ৰণ দেশৰ অৰ্থনৈতিক আৰু প্ৰতিষ্ঠানিক বিকাশৰ সমান্তৰালভাৱে বিকশিত হৈছে, ইয়াৰ বিত্তীয় গাঁথনি নিৰ্ধাৰণ পাঁচখন মৌলিক আইনৰ দ্বাৰা পৰিচালিত।

ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক হৈছে দেশৰ কেন্দ্ৰীয় বেংক। ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক আইন, ১৯৩৪ (১৯৩৪ চনৰ দ্বিতীয় আইন)য়ে বেংকৰ কাম-কাজৰ আইনী ভেটি স্থাপন কৰে। ইয়াক মূলতঃ বেংকনোট জাৰি নিয়ন্ত্ৰণ কৰা, মুদ্ৰাৰ স্থিতিশীলতা নিশ্চিত কৰিবলৈ সক্ষমতা বৰ্তাই ৰখা আৰু দেশৰ ঋণ তথা মুদ্ৰা ব্যৱস্থাৰ বাবে স্থাপন কৰা হৈছিল। দেশৰ বিত্তীয় গাঁথনি শক্তিশালী কৰিবলৈ বেংকে ইউনিট ট্ৰাষ্ট অব্ ইণ্ডিয়া, ইণ্ডাষ্ট্ৰিয়েল ডেভেলপমেণ্ট বেংক অব্ ইণ্ডিয়া আৰু নেচনেল বেংক ফৰ এগ্ৰিকালচাৰ এণ্ড ৰুৰেল ডেভেলপমেণ্ট আদি সংস্থা প্ৰতিষ্ঠাতো মূল ভূমিকা পালন কৰিছিল।

স্বাধীনতাৰ পাছতে প্ৰণয়ন হোৱা বেংকিং নিয়ামক আইন, ১৯৪৯য়ে বেংকিং কাৰ্য্যকলাপ নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে একে আইনী আধাৰ স্থাপন কৰিছিল। ই ভাৰতৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ আইনগত পৰিকাঠামো, যি স্থিতিশীলতা, নিৰাপত্তা আৰু বিকাশ নিশ্চিত কৰিবলৈ বেংকিং খণ্ডক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।

ভাৰতীয় ষ্টেট বেংক আইন, ১৯৫৫ৰ জৰিয়তে ভাৰতীয় ষ্টেট বেংক (SBI) আনুষ্ঠানিকভাৱে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়, ইম্পেৰিয়েল বেংক অব ইণ্ডিয়াৰ ঠাইত বৃহৎ পৰিসৰত, বিশেষকৈ গ্ৰাম্য আৰু অৰ্ধ-নগৰীয়াঅঞ্চলত বেংকিং সুবিধা সম্প্ৰসাৰণ কৰাৰ লগতে ইয়াক অন্যান্য বিভিন্ন ৰাজহুৱা কাম-কাজ পূৰণৰ দায়িত্ব প্ৰদান কৰে।

ৰাষ্ট্ৰীয় নীতিৰ লক্ষ্য অনুসৰি অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ ভালদৰে পূৰণ কৰিবলৈ ১৯৬৯ চনত ৫০ কোটি টকাতকৈ অধিক জমা থকা ১৪টা গুৰুত্বপূৰ্ণ ভাৰতীয় অনুসূচিত বাণিজ্যিক বেংকক ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি নতুন অধ্যাদেশ জাৰি কৰি পিছলৈ বেংকিং কোম্পানী (অধিগ্ৰহণ আৰু হস্তান্তৰ) আইন, ১৯৭০ প্ৰণয়ন কৰা হয়।জনসাধাৰণৰ কল্যাণ সম্প্ৰসাৰিত কৰাৰ বাবেকিছুমান বেংকিং কোম্পানীৰ অধিগ্ৰহণ আৰু হস্তান্তৰৰ ব্যৱস্থাৰ বাবেবেংকিং উদ্যোগ(ট্ৰেন্সফাৰ অব আণ্ডাৰটেকিংছ) আইন, ১৯৮০ গৃহীত কৰা হয়।

ইয়াৰ উপৰি ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক আইনত কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ সংশোধনী কৰা হয়, যেনে- বেংকিং নিয়ামক (সংশোধনী) আইন, ১৯৯৪, বেংকিং কোম্পানী (অধিগ্ৰহণ আৰু হস্তান্তৰ) সংশোধনী আইন, ১৯৯৪, বেংকিং নিয়ামক (সংশোধনী) আইন, ২০০৭আৰু বেংকিং নিয়মাৱলী (সংশোধনী) আইন, ২০১২- যাৰ দ্বাৰা শাসন ​​ব্যৱস্থা, মূলধনৰ নমনীয়তা, বিধিগত লিকুইডিটি অনুপাত (SLR) বা নগদ সংৰক্ষিত অনুপাত (CRR) ভিত্তিক লিকুইডিটি ব্যৱস্থাপনা প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল, যাৰ ফলত ভাৰতৰ বেংকিং পৰিকাঠামোৰ সংস্কাৰ সাধন হৈছিল।

বেংকিং নিয়ামক (সংশোধনী) আইন, ২০২০ৰ জৰিয়তে ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকক সমবায় বেংকৰ কাৰ্যকৰী নিয়ন্ত্ৰণ আৰু অধিক আগুৱাই নিয়াৰ বাবে অতিৰিক্ত ক্ষমতা প্ৰদান কৰা হয়। এই গতি অব্যাহত ৰাখি শেহতীয়া সংস্কাৰত বেংকিং নিয়মাৱলী (সংশোধনী) আইন, ২০২৫ত পাঁচখন আইন সংশোধন কৰা হৈছে, সেইবোৰ হ’ল ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক আইন, ১৯৩৪, বেংকিং নিয়ামক আইন, ১৯৪৯, ভাৰতীয় ষ্টেট বেংক আইন, ১৯৫৫, বেংকিং কোম্পানী (অধিগ্ৰহণ আৰু উদ্যোগ হস্তান্তৰ) আইন, ১৯৭০ আৰু বেংকিং কোম্পানী (অধিগ্ৰহণ আৰু হস্তান্তৰ অব্ আণ্ডাৰটেকিং) আইন, ১৯৮০। এই পদক্ষেপৰ লক্ষ্য হৈছে বেংকিং পৰিচালনা বৃদ্ধি কৰা, অডিটৰ স্বচ্ছতা উন্নত কৰা, জমাকাৰীৰ সুৰক্ষা শক্তিশালী কৰা আৰু সমবায় বেংকসমূহক অধিক শক্তিশালী নিয়ন্ত্ৰণ পৰিকাঠামোৰ অধীনলৈ অনা।

শেহতীয়াকৈ বেংকিং ব্যৱস্থাৰ ওপৰত ঘৰুৱা নিৰ্ভৰশীলতা বৃদ্ধি পাইছে, কিয়নো চৰকাৰে পূৰ্বতে কম সেৱা লাভ কৰা দেশৰ বৃহৎ জনসংখ্যাক বিত্তীয় সেৱা প্ৰদান কৰি নিজৰ বিকাশৰ সম্ভাৱনা উন্নত কৰাৰ লক্ষ্য লৈছে। বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তিৰ ক্ৰমবৰ্ধমান জটিলতা আৰু সমগ্ৰ দেশতে বেংকৰ প্ৰৱেশযোগ্যতাৰ সম্প্ৰসাৰণৰ সৈতে খোজ মিলাবলৈ হ’লে হস্ত শ্ৰম হ্ৰাস কৰা, উদ্যোগটোৰ পৰিসৰ আৰু প্ৰযুক্তিৰ সৈতে কাৰ্য্যকলাপক একাকাৰ কৰা আৰু উন্নত অনুসৰণৰ বাবে বিধিগত সময়সীমা সংশোধন কৰাটো প্ৰয়োজনীয় হৈ পৰে।

দ্ৰুত ডিজিটেল বিকাশ আৰু সম্প্ৰসাৰিত বিত্তীয় প্ৰত্যাহ্বানৰ মাজতে বেংকিং সংশোধনী আইন, ২০২৫ প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে। এই সংস্কাৰে সমসাময়িক উদ্যোগৰ গতিশীলতা আৰু উদীয়মান প্ৰযুক্তিৰ সৈতে শাসন আৰু অনুসৰণৰ পৰিকাঠামোক একাকাৰ কৰিবলৈ বিচাৰিছে। এই বিধানসমূহ মূলতঃ নিম্নোক্ত বিষয়সমূহৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় :

বেংকিং নিয়মাৱলী (সংশোধনী) আইন, ২০২৫য়ে জমাকাৰীক সুৰক্ষা দিয়া, পৰিচালন ব্যৱস্থা শক্তিশালী কৰাআৰু মানসিক চাপৰ তৎকালীন সমাধানৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা মূল সংস্কাৰ প্ৰৱৰ্তন কৰে। গাঁথনিগত উন্নীতকৰণৰ উপৰি ২০২৫ চনৰ আইনখনে বেংকিং তত্বাৱধান আৰু শাসন ব্যৱস্থাৰ উন্নতিৰ বাবে ভাৰতৰ চলিত প্ৰচেষ্টাক আৰু অধিক শক্তিশালী কৰে। এই পৰিৱৰ্তনসমূহ বিগত দশকত সন্মুখীন হোৱা ব্যৱহাৰিক প্ৰত্যাহ্বানৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৰা হৈছে। আইনখনৰ বিধানসমূহ দুটা পৰ্যায়ত অধিসূচনা কৰা হৈছিল: ৩ৰ পৰা ৫ আৰু ১৫ৰ পৰা২০ ধাৰাসমূহ প্ৰথম পৰ্যায়ত (১ আগষ্ট, ২০২৫) অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল, আনহাতে ১০ৰ পৰা ১৩ ধাৰাসমূহ দ্বিতীয় পৰ্যায়ত (১ নৱেম্বৰ, ২০২৫) অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল।

মূল সংস্কাৰসমূহৰ বিষয়ে তলত বিতংভাৱে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে আৰু বৰ্তমানৰ ব্যৱস্থা আৰু প্ৰক্ৰিয়াসমূহ উন্নত কৰাৰ বাবে ৰূপায়ণ কৰা মূল সংস্কাৰসমূহৰ ওপৰত আলোকপাত কৰা হৈছে-

মূল সংস্কাৰসমূহ তলত বিতংভাৱে বৰ্ণনা কৰা হৈছে, য'ত বৰ্তমানৰ ব্যৱস্থা আৰু প্ৰক্ৰিয়াসমূহ উন্নত কৰিবলৈ ৰূপায়ণ কৰা প্ৰধান উন্নতিসমূহৰ ৰূপৰেখা দিয়া হৈছে

এই আইনসমূহ প্ৰণয়নে ভাৰতীয় বেংকিং খণ্ডৰ আইনী, নিয়ন্ত্ৰণমূলকআৰু প্ৰশাসনিক পৰিকাঠামো শক্তিশালী কৰাৰ দিশত এক ডাঙৰ পদক্ষেপ হিচাপে চিহ্নিত হৈছে। ২০২৫ চনৰ সংশোধনীসমূহে জমাকাৰী আৰু সেৱা প্ৰদানকাৰীসকলৰ ওপৰত পৰিৱৰ্তনশীল প্ৰভাৱ পেলাব।

বেংকিং নিয়মাৱলী (সংশোধনী) আইন, ২০২৫ ভাৰতৰ বিত্তীয় আন্তঃগাঁথনিক আধুনিকীকৰণৰ দিশত এক বৃহৎ পদক্ষেপ। শাসনৰ নীতি-নিয়ম, জমাকাৰী সুৰক্ষাআৰু নিৰীক্ষণ পদ্ধতিসমূহক বৰ্তমানৰ অৰ্থনৈতিক বাস্তৱতাৰ সৈতে একাকাৰ কৰি এই আইনখনে জনসাধাৰণৰ আস্থাক শক্তিশালী কৰাই নহয়, ভাৰতৰ নিৰাপদ, সৰ্বাংগীনআৰু প্ৰযুক্তি-চালিত বেংকিং ব্যৱস্থাৰ দৃষ্টিভংগীকো সমৰ্থন কৰে। এই সংস্কাৰসমূহে স্থিতিশীলতা, স্বচ্ছতা আৰু দক্ষতাক শক্তিশালী কৰে, যিবোৰ ক্ৰমান্বয়ে ডিজিটেল অৰ্থনীতিৰ অবিৰত বিকাশৰ বাবে অপৰিহাৰ্য স্তম্ভ।

সমল

Ministry of Finance:

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2181734

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2150371

https://financialservices.gov.in/beta/en/banking-overview

https://financialservices.gov.in/beta/sites/default/files/2025-05/Gazettee-Notification_1.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2117408

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1868239

Reserve Bank of India:

https://rbi.org.in/scripts/briefhistory.aspx

https://rbi.org.in/history/Brief_Chro1968to1985.html

https://rbi.org.in/commonman/english/scripts/Notification.aspx?Id=1476

Others:

https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/1885/1/A194910.pdf

https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/1553?view_type=browse

Rajya Sabha:

https://sansad.in/getFile/annex/268/AU1038_fL1aXP.pdf?source=pqars

****

DPS/KD