पत्र सूचना कार्यालय

মুখ্য তথ্য

ভাৰতে বহনক্ষমতা, মাছমৰীয়াৰ জীৱিকাৰ উন্নতি, আৰু নীল অৰ্থনীতিৰ বিকাশৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰি বিশ্ব মীন দিৱস ২০২৫ উদযাপন কৰে।

ভাৰত বিশ্বৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম মাছ উৎপাদনকাৰী আৰু মিছা মাছৰ ক্ষেত্ৰত অন্যতম বৃহৎ উৎপাদনকাৰী দেশ।

ভাৰতৰ মাছৰ উৎপাদন ২০১৩–১৪ চনত ৯৬ লাখ টনৰ পৰা ২০২৪–২৫ চনত ১৯৫ লাখ টনলৈ বৃদ্ধি পাইছে, যিটো দুগুণতকৈও অধিক।

গুৰুত্বপূৰ্ণ মাছৰ সামগ্ৰীৰ জি এছ টি ১২%ৰ পৰা ৫%লৈ হ্ৰাস কৰা হৈছে, যাৰ ফলত ভাৰতৰ গ্ৰাহকৰ বাবে মূল্য সংযোজিত সাগৰীয় খাদ্য সস্তা হৈ পৰিছে আৰু ভাৰতীয় সাগৰীয় খাদ্যই বিশ্বৰ বজাৰত উন্নত মানৰ প্ৰতিযোগিতাত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে।

সাগৰীয় সামগ্ৰীৰ ৰপ্তানি ১১.০৮% বৃদ্ধি পাইছে, ২০২৪ চনৰ অক্টোবৰ মাহত ০.৮১ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰৰ পৰা ২০২৫ চনৰ অক্টোবৰ মাহত ০.৯০ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰলৈ বৃদ্ধি পাইছে।

PMMSY ৰ অধীনত চৰকাৰে ৭৩০টা শীতল ভঁৰাল আৰু বৰফ উদ্যোগ, ২৬,৩৪৮টা মাছ পৰিবহণৰ সুবিধা, আৰু ৬,৪১০টা মাছৰ কিয়স্ক নিৰ্মাণ কৰি সমগ্ৰ দেশতে মীনৰ আন্তঃগাঁথনি শক্তিশালী কৰাত সহায় কৰিছে।

পাতনি

খাদ্য আৰু পুষ্টি নিশ্চিত কৰা, জীৱিকা প্ৰদান কৰা, আৰু পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত বহনক্ষম মীন আৰু জলজ কৃষিৰ গুৰুত্বৰ ওপৰত আলোকপাত কৰিবলৈ ২১ নৱেম্বৰত বিশ্বজুৰি বিশ্ব মীন দিৱস পালন কৰা হয়। ১৯৯৭ চনত এই দিৱস আৰম্ভ হৈছিল, যেতিয়া ১৮খন দেশৰ প্ৰতিনিধিয়ে নতুন দিল্লীত মিলিত হৈ দায়িত্বশীলভাৱে মাছ ধৰাৰ প্ৰসাৰ আৰু মাছমৰীয়া সমুদায়ৰ অধিকাৰ আৰু স্বাৰ্থ সুৰক্ষিত কৰাৰ লক্ষ্যৰে বিশ্ব মীন মঞ্চ গঠন কৰিছিল।

ভাৰতত বিশ্ব মীন দিৱস বিশেষভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ, কাৰণ দেশখন বিশ্বৰ ভিতৰতে মাছ আৰু জলজ কৃষিৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম উৎপাদনকাৰী আৰু মিছামাছৰ ক্ষেত্ৰত অগ্ৰণী উৎপাদনকাৰী দেশ। মীন খণ্ডই বিশেষকৈ উপকূলীয় আৰু গ্ৰাম্য অঞ্চলত ৩ কোটিৰো অধিক লোকৰ জীৱিকাৰ বাবে সহায় কৰে আৰু ভাৰতৰ নীল অৰ্থনীতিৰ বাবে ই এক প্ৰধান অৰিহণা যোগায়। উপকূলীয় ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলসমূহে প্ৰায় ৩,৪৭৭খন উপকূলীয় মাছমৰীয়া গাঁওকে ধৰি ভাৰতৰ মুঠ মাছৰ উৎপাদনৰ ৭২% উৎপাদন কৰে আৰু ভাৰতৰ সাগৰীয় খাদ্যৰ ৭৬% ৰপ্তানি কৰে। সাগৰীয় সামগ্ৰীৰ ৰপ্তানিও ১১.০৮% বৃদ্ধি পাইছে, ২০২৪ চনৰ অক্টোবৰ মাহত ০.৮১ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰৰ পৰা ২০২৫ চনৰ অক্টোবৰ মাহত ০.৯০ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰলৈ বৃদ্ধি পাইছে।

ভাৰতে মীন খণ্ডৰ প্ৰতি সমৰ্থন শক্তিশালী কৰি ৰাখিছে, আৰু শেহতীয়া পদক্ষেপসমূহৰ ভিতৰত এটা হৈছে ২০২৫ চনৰ ৩ ছেপ্টেম্বৰত জি এছ টি পৰিষদৰ ৫৬ সংখ্যক বৈঠকত অনুমোদন জনোৱা জি এছ টি সংস্কাৰ। সংশোধিত গাঁথনিৰ অধীনত মাছৰ তেল, মাছৰ নিষ্কাশন বা নিৰ্যাস, আৰু প্ৰস্তুত বা সংৰক্ষিত মাছ আৰু মিছামাছৰ বিভিন্ন সামগ্ৰীৰ ক্ষেত্ৰত জি এছ টি ১২%ৰ পৰা ৫%লৈ হ্ৰাস কৰা হৈছে। এই পৰিৱৰ্তনে ভাৰতৰ গ্ৰাহকৰ বাবে মূল্য সংযোজিত সাগৰীয় খাদ্য সস্তা কৰি তুলিব আৰু ভাৰতীয় সাগৰীয় খাদ্য বিশ্বৰ বজাৰত অধিক প্ৰতিযোগিতামূলক হ’বলৈ সহায় কৰিব।

শেহতীয়াকৈ ভাৰতে মীন খণ্ডক ব্যাপক ৰূপত শক্তিশালী কৰাৰ বাবে কেইবাটাও পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছে, বহনক্ষম আৰু সৰ্বাংগীন বৃদ্ধিৰ বাবে এক শক্তিশালী ভেটি গঢ়ি তুলিছে। PMSSY, EEZ বহনক্ষম হাৰ্নেছিং নিয়ম, আৰু ReALCRaft প্লেটফৰ্মৰ দৰে লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰা পদক্ষেপৰ জৰিয়তে স্বচ্ছতা আৰু শাসন ব্যৱস্থা উন্নত কৰাত গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। এই প্ৰচেষ্টাসমূহে একেলগে দায়িত্বশীল মীন ব্যৱস্থাপনাৰ প্ৰতি ভাৰতৰ দায়বদ্ধতা দেখুৱাইছে আৰু বিশ্ব মীন দিৱস কিয় ক্ৰমান্বয়ে গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰিছে সেই কথা উজ্জ্বল কৰি তুলিছে।

এইবাৰ বিশ্ব মীন দিৱস “ভাৰতৰ নীল ৰূপান্তৰ: সাগৰীয় খাদ্য ৰপ্তানিত মূল্য সংযোজন শক্তিশালীকৰণ” শীৰ্ষক বিষয়বস্তুৰে উদযাপন কৰা হৈছে। এই অনুষ্ঠানটোৱে বিশ্বজুৰি গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে, তথা ভাৰতে দেশৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ পৰা অহা অংশগ্ৰহণকাৰী আৰু ২৭খন দেশৰ প্ৰতিনিধি দলক আতিথ্য প্ৰদান কৰি নীল অৰ্থনীতিত ভাৰতৰ ক্ৰমবৰ্ধমান নেতৃত্ব দেখুৱাইছে। এই অনুষ্ঠানৰ সময়তে মীন বিভাগে মীন আৰু জলজ কৃষিৰ ট্ৰেচেবিলিটিৰ ৰাষ্ট্ৰীয় কাঠামো প্ৰকাশ কৰিব। এইটো নিৰাপদ, বহনক্ষম, আৰু বিশ্বব্যাপী অনুসৰণযোগ্য সাগৰীয় খাদ্য যোগান শৃংখল গঢ়ি তোলা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বজাৰত প্ৰৱেশৰ উন্নতিৰ দিশত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ। বহনক্ষম মীন আৰু জলজ কৃষিৰ সহায়ৰ বাবে কেইবাটাও নতুন ব্যৱস্থাও আৰম্ভ কৰা হ’ব। ইয়াৰ ভিতৰত আছে সামুদ্ৰিক কৃষিৰ বাবে SOP, স্মাৰ্ট আৰু সংহত বন্দৰৰ বাবে নিৰ্দেশনা, মাছ অৱতৰণ কেন্দ্ৰৰ বাবে নিৰ্দেশনা, জলাশয় মীন ব্যৱস্থাপনা নিৰ্দেশনা, আৰু উপকূলীয় জলজ কৃষিৰ বাবে নিৰ্দেশনাৰ সংক্ষিপ্ত।

মীন খণ্ডত ভাৰতৰ অগ্ৰগতি

বিশ্বৰ মাছ উৎপাদনৰ প্ৰায় ৮% অৰিহণা যোগোৱা ভাৰত বিশ্বৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম মাছ উৎপাদনকাৰী দেশ। বিশেষকৈ উপকূলীয় আৰু গ্ৰাম্য অঞ্চলত লাখ লাখ লোকৰ খাদ্য, চাকৰি আৰু আয়ৰ এক প্ৰধান উৎস মীন খণ্ড আৰু যোৱা দশকত ইয়াৰ পৰিসৰ আৰু বহনক্ষমতা দুয়োটা দিশতে যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছে। ২০১৩–১৪ চনৰ পৰা ২০২৪–২৫ চনলৈকে ভাৰতৰ মুঠ মাছৰ উৎপাদন ৯৬ লাখ টনৰ পৰা ১৯৫ লাখ টনলৈ বৃদ্ধি পাইছে, যিটো দুগুণতকৈও অধিক হৈছে। একে সময়ছোৱাতে আভ্যন্তৰীণ মীনপালনৰ বিকাশ ১৪০% আকৰ্ষণীয়। সাগৰীয় খাদ্যৰ ৰপ্তানিও বৃদ্ধি পাইছে, ২০২৪–২৫ চনত ৬২,৪০৮ কোটি টকা হৈছে, যিয়ে বিশ্বৰ সাগৰীয় খাদ্যৰ বজাৰত ভাৰতৰ শক্তি বৃদ্ধি পোৱাৰ কথা প্ৰকাশ কৰিছে।

ভাৰতৰ দীঘলীয়া ১১,০৯৯ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ উপকূল আৰু বিশাল অন্তৰ্দেশীয় জলসম্পদে দেশৰ মীন খণ্ডৰ বিকাশত মুখ্য ভূমিকা পালন কৰি বিশ্বৰ নীল অৰ্থনীতিত ভাৰতৰ স্থিতি শক্তিশালী কৰাৰ লগতে পুষ্টিৰ সুৰক্ষাৰ দিশতো উন্নতি সাধন কৰিছে। এই দ্ৰুত অগ্ৰগতি চৰকাৰী কেইবাটাও ডাঙৰ পদক্ষেপৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হৈছে। মূল ব্যৱস্থাসমূহৰ ভিতৰত আছে ৫ম ৰাষ্ট্ৰীয় সামুদ্ৰিক মীনপিয়ল ২০২৫, EEZ নিয়মত মীনপালনৰ বহনক্ষম ব্যৱহাৰ, আৰু মীন আৰু জলজ কৃষি আন্তঃগাঁথনি উন্নয়ন পুঁজি (FIDF), প্ৰধানমন্ত্ৰী মৎস্য সম্পাদ আঁচনি (PMMSY), আৰু প্ৰধানমন্ত্ৰী মৎস্য কিষাণ সমৃদ্ধি সহ-যোজনা (PM-MKSSY)ৰ দৰে বৃহৎ আঁচনি। এই কাৰ্যসূচীসমূহে একেলগে মীন খণ্ডৰ আন্তঃগাঁথনি উন্নত কৰিছে, উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰিছে, আৰু ভাৰতৰ মীন আৰু জলজ কৃষি খণ্ডত দীৰ্ঘম্যাদী বহনক্ষমতাক সমৰ্থন কৰিছে।

প্ৰধানমন্ত্ৰী মৎস্য সম্পদা যোজনা (PMMSY)

মীন, পশুপালন, আৰু দুগ্ধ মন্ত্ৰালয়ৰ অধীনস্থ মীন বিভাগৰ এক প্ৰধান ফ্লেগশ্বিপ আঁচনি, ২০২০ চনৰ ১০ ছেপ্টেম্বৰত আৰম্ভ হোৱা প্ৰধানমন্ত্ৰী মৎস্য সম্পাদ যোজনা। ২০২০–২১ চনৰ পৰা ২০২৫–২৬ চনলৈ মুঠ ২০,৩১২ কোটি টকা বিনিয়োগেৰে এই আঁচনিৰ লক্ষ্য হৈছে ভাৰতত নীলা বিপ্লৱ অনা। ইয়াৰ লক্ষ্য হৈছে সকলো ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলৰ মীনপালক আৰু মীনপালকৰ জীৱন আৰু আয়ৰ উন্নতি সাধন কৰাৰ লগতে মীন খণ্ডৰ বহনক্ষম আৰু দায়িত্বশীল বৃদ্ধিৰ প্ৰসাৰ।

বিগত পাঁচ বছৰত (২০২০–২১ বিত্তীয় বৰ্ষৰ পৰা ২০২৪–২৫) PMMSY সমগ্ৰ দেশতে মীন আন্তঃগাঁথনিৰ ক্ষেত্ৰত বৃহৎ উন্নতি সাধন কৰিছে। আঁচনিৰ অধীনত ৭৩০টা শীতল ভঁৰাল আৰু বৰফ উদ্যোগ, ২৬,৩৪৮টা মাছ পৰিবহণ ইউনিট, ৬,৪১০টা মাছৰ কিয়স্ক, ২০২টা খুচুৰা মাছৰ বজাৰ, আৰু ২১টা পাইকাৰী মাছৰ বজাৰ স্থাপন কৰা হৈছে। এই উন্নয়নসমূহ বৰ্তমানলৈকে মুঠ ২,৪১৩.৪৬ কোটি টকা বিনিয়োগেৰে সমৰ্থিত হৈছে।

PMMSY ৰ অধীনত বিভাগে উপকূলীয় ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলসমূহৰ ১০০খন বৰ্তমানৰ উপকূলীয় মাছমৰীয়া গাঁও (CFV)ক জলবায়ু-স্থিতিস্থাপক উপকূলীয় মাছমৰীয়া গাঁও (CRCFV)লৈ উন্নীত কৰাৰ বাবেও এক বৃহৎ পদক্ষেপ আৰম্ভ কৰিছে। ৰাজ্য/কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলসমূহৰ সমন্বয়ত নিৰ্বাচিত এই গাঁওসমূহ জলবায়ু পৰিৱৰ্তন সহ্য কৰাৰ ক্ষমতা বৃদ্ধিৰ বাবে আৰু উপকূলীয় মাছমৰীয়া সম্প্ৰদায়সমূহৰ অৰ্থনৈতিক সুযোগসমূহ শক্তিশালী কৰাৰ বাবে গঢ়ি তোলা হৈছে।

মীন আৰু আনুষংগিক কাম-কাজত মহিলাৰ অংশগ্ৰহণ বৃদ্ধিৰ বাবে চৰকাৰে কেইবাটাও পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছে। PMMSY ৰ অধীনত মহিলাসকলে ৬০% চৰকাৰী সাহায্য লাভ কৰে, আনহাতে অন্যান্য হিতাধিকাৰীৰ বাবে ৪০% সাহায্য লাভ কৰে, যাতে এই খণ্ডত তেওঁলোকৰ সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণক উৎসাহিত কৰিব পৰা যায়। মহিলাসকলেও প্ৰশিক্ষণ, দক্ষতা বিকাশ কাৰ্যসূচী, আৰু মহিলা নেতৃত্বাধীন সমবায়, আত্মসহায়ক গোট, আৰু উৎপাদক গোট গঠন আৰু শক্তিশালী কৰাৰ বাবে সহায় লাভ কৰে। ইয়াৰ উপৰিও মহিলাসকলে কিষাণ ক্ৰেডিট কাৰ্ড (KCC) ৰ সুবিধাকে ধৰি ৰেহাইমূলক ক্ৰেডিটৰ বাবে যোগ্য। PMMSY ৰ জৰিয়তে ভাৰতে আধুনিক, সৰ্বাংগীন, আৰু বহনক্ষম মীন খণ্ডৰ দিশে আগবাঢ়িছে যিয়ে জীৱিকাক সহায় কৰে, মহিলাক সবল কৰে, ৰপ্তানি বৃদ্ধি কৰে, আৰু বিকাশ ভাৰতৰ দৃষ্টিভংগীত অৰিহণা যোগায়।

একচেটিয়া অৰ্থনৈতিক অঞ্চল (EEZ) ত মীনপালনৰ বহনক্ষম ব্যৱহাৰ

ভাৰত চৰকাৰে ২০২৫ চনৰ ৪ নৱেম্বৰত একচেটিয়া অৰ্থনৈতিক অঞ্চলত (EEZ) মীন পালনৰ বহনক্ষম ব্যৱহাৰৰ নিয়মাৱলী অধিসূচনা জাৰি কৰে, যিয়ে সামুদ্ৰিক সম্পদ পৰিচালনাৰ ক্ষেত্ৰত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ হিচাপে চিহ্নিত কৰে। কেন্দ্ৰীয় বাজেট ২০২৫–২৬ত পূৰ্বে ঘোষণা কৰা এই সংস্কাৰৰ লক্ষ্য হৈছে বহনক্ষম মাছ ধৰা পদ্ধতিক প্ৰসাৰিত কৰা, মীনপালক সমবায়সমূহক শক্তিশালী কৰা, আৰু ভাৰতৰ গভীৰ সাগৰীয় মীনপালনৰ বহুলাংশে অব্যৱহৃত সম্ভাৱনাক চিনাক্ত কৰা।

নতুন নিয়মৰ অধীনত মাছমৰীয়া সমবায় সমিতি আৰু মীনপালক উৎপাদক সংস্থাসমূহে গভীৰ সাগৰত মাছ ধৰাৰ অগ্ৰাধিকাৰৰ দৰে সুবিধা লাভ কৰাৰ লগতে আধুনিক নাও আৰু প্ৰশিক্ষণৰ বাবেও সহায় লাভ কৰিব। এই পদক্ষেপে ক্ষুদ্ৰ মাছমৰীয়াসকলৰ আয় বৃদ্ধি কৰিব, ৰপ্তানিমুখী মীনপালনত অংশগ্ৰহণ কৰাত সহায় কৰিব, আৰু স্থানীয় মূল্য শৃংখল শক্তিশালী কৰিব, বিশেষকৈ আন্দামান আৰু নিকোবাৰ আৰু লাক্ষাদ্বীপ দ্বীপপুঞ্জত। স্বচ্ছতা বৃদ্ধি আৰু প্ৰক্ৰিয়াসমূহ মসৃণ কৰিবলৈ ReALCraft পৰ্টেলৰ জৰিয়তে যান্ত্ৰিক নাওৰ বাবে ডিজিটেল এক্সেছ পাছ চিষ্টেম আৰম্ভ কৰা হৈছে। পৰম্পৰাগত মাছমৰীয়াসকলে এই প্ৰয়োজনীয়তা মানি চলাৰ প্ৰয়োজন নাই। এই ব্যৱস্থাই ভাৰতীয় সাগৰীয় খাদ্যৰ অনুসন্ধানযোগ্যতা, প্ৰমাণীকৰণ, আৰু বিশ্বব্যাপী প্ৰতিযোগিতামূলক ক্ষমতা উন্নত কৰাৰ বাবে এমপিইডিএ আৰু ৰপ্তানি পৰিদৰ্শন পৰিষদৰ (EIC)ৰ দৰে ৰপ্তানি সংস্থাৰ সৈতেও সংযোগ স্থাপন কৰিব।

সাগৰীয় জৈৱ বৈচিত্ৰ্য ৰক্ষাৰ বাবে নতুন নিয়মসমূহে ক্ষতিকাৰক মাছ ধৰা পদ্ধতি নিষিদ্ধ কৰে আৰু সামুদ্ৰিক কৃষি, যেনে সাগৰীয় শাক-পাচলি পালন আৰু সাগৰীয় পিঞ্জৰাৰ খেতিক বহনক্ষম জীৱিকাৰ বিকল্প হিচাপে প্ৰসাৰিত কৰে। জাহাজ যোগাযোগ আৰু সহায় ব্যৱস্থা (VCSS) প্ৰকল্পৰ অধীনত ২০২৫ চনৰ জানুৱাৰী মাহৰ ভিতৰত উপকূলীয় অঞ্চলত ৩৬ হাজাৰতকৈ অধিক ট্ৰেন্সপণ্ডাৰ বিতৰণ কৰা হৈছিল। Transponders আৰু NABHMITRA এপৰ দৰে ডিজিটেল সুৰক্ষা সঁজুলিয়ে সামুদ্ৰিক সুৰক্ষা উন্নত কৰিব আৰু বলবৎকাৰী সংস্থাসমূহক মাছ ধৰা কাৰ্যকলাপ অধিক ফলপ্ৰসূভাৱে নিৰীক্ষণ কৰাত সহায় কৰিব। এই ব্যৱস্থাসমূহে একেলগে মাছমৰীয়া সম্প্ৰদায়ৰ আয় বৃদ্ধি কৰিব, অধিক জীৱিকাৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰিব, বিশ্বৰ সাগৰীয় খাদ্যৰ বজাৰত ভাৰতৰ প্ৰতিযোগিতামূলক ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰিব, আৰু সাগৰীয় পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ দীৰ্ঘম্যাদী বহনক্ষমতা নিশ্চিত কৰিব বুলি আশা কৰা হৈছে।

সাগৰীয় মীনপিয়ল ২০২৫

২০২৫ চনৰ ৩১ অক্টোবৰত আৰম্ভ হোৱা ৰাষ্ট্ৰীয় সামুদ্ৰিক মীন লোকপিয়ল (MFC) ২০২৫ ভাৰতৰ মীন খণ্ডত সম্পূৰ্ণ ডিজিটেল আৰু জিঅ’-ৰেফাৰেন্সড তথ্য সংগ্ৰহৰ দিশত এক ডাঙৰ পদক্ষেপ হিচাপে চিহ্নিত কৰিছে। প্ৰধানমন্ত্ৰী মৎস্য সম্পদা যোজনাৰ অধীনত মীন বিভাগে এই লোকপিয়লৰ মূল সমন্বয়ক সংস্থা ICAR – কেন্দ্ৰীয় সামুদ্ৰিক মীন গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান (CMFRI) আৰু ভাৰতীয় মীন জৰীপ (FSI)ক কাৰ্যকৰী অংশীদাৰ হিচাপে লৈছে। এই ৪৫ দিনীয়া দেশজোৰা লোকপিয়লত (৩ নৱেম্বৰৰ পৰা ১৮ ডিচেম্বৰ ২০২৫) ১৩খন উপকূলীয় ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলৰ ৫,০০০ গাঁৱৰ ১২ লাখ মাছমৰীয়া পৰিয়ালক সামৰি লোৱা হ’ব।

MFC 2025 ত বিশেষভাৱে ডিজাইন কৰা মোবাইল এপসমূহৰ সৈতে আধুনিক ডিজিটেল ব্যৱস্থা ব্যৱহাৰ কৰা হয় — VyAS–NAV, VyAS–BHARAT, আৰু VyAS–SUTRA। এই এপসমূহে বাস্তৱ সময়ৰ, জিঅ’-টেগ কৰা তথ্য সংগ্ৰহ, তৎক্ষণাত পৰীক্ষণ, আৰু ক্ষেত্ৰভিত্তিক কামৰ অবিৰত নিৰীক্ষণৰ অনুমতি দিয়ে। প্ৰথমবাৰৰ বাবে লোকপিয়লে আয়, বীমা কভাৰেজ, ঋণৰ সুবিধা, চৰকাৰী আঁচনিত অংশগ্ৰহণ আদিৰ তথ্যকে ধৰি মাছমৰীয়া পৰিয়ালৰ বিশদ আৰ্থ-সামাজিক প্ৰফাইল সৃষ্টি কৰিব।

MFC ২০২৫ৰ এটা ডাঙৰ উদ্ভাৱন হৈছে ৰাষ্ট্ৰীয় মীন ডিজিটেল মঞ্চ (NFDP) ৰ সৈতে ইয়াৰ একত্ৰীকৰণ। ইয়াৰ দ্বাৰা মীনপালক আৰু মীনপালকসকলে প্ৰধানমন্ত্ৰী মৎস্য কিষাণ সমৃদ্ধি সহ-যোজনা (PM-MKSSY)ৰ অধীনত সুবিধাৰ বাবে ডিজিটেলভাৱে পঞ্জীয়ন কৰিব পাৰে। এই ডিজিটেল লিংকে স্বচ্ছতা উন্নত কৰিব, কল্যাণমূলক প্ৰদান দ্ৰুত আৰু মসৃণ কৰিব, আৰু উন্নত, অধিক অন্তৰ্ভুক্ত, আৰু জলবায়ু-স্থিতিস্থাপক মীন নীতি ডিজাইন কৰাত সহায় কৰিব। “স্মাৰ্ট পিয়ল, স্মাৰ্ট মীনপালন” মূলমন্ত্ৰৰ দ্বাৰা পৰিচালিত MFC ২০২৫ৰ লক্ষ্য হৈছে ডিজিটেল প্ৰশাসন উন্নত কৰা, তথ্যৰ মান বৃদ্ধি কৰা, আৰু সাগৰীয় সম্পদৰ বহনক্ষম আৰু ন্যায্য ব্যৱস্থাপনাৰ বাবে প্ৰমাণভিত্তিক সিদ্ধান্ত গ্ৰহণক সমৰ্থন কৰা।

প্ৰধানমন্ত্ৰী মৎস্য কিষাণ সমৃদ্ধি সহ-যোজনা (PM-MKSSY)

মীন মূল্য শৃংখলত দক্ষতা, সুৰক্ষা, আৰু স্থিতিস্থাপকতা বৃদ্ধিৰ বাবে ভাৰত চৰকাৰে ২০২৪ চনৰ ৮ ফেব্ৰুৱাৰীত প্ৰধানমন্ত্ৰী মৎস্য কিষাণ সমৃদ্ধি সহ-যোজনা (PM-MKSSY)ত অনুমোদন জনায়। এইটো PM-MKSSYৰ অধীনত কেন্দ্ৰীয় খণ্ডৰ উপ-আঁচনি। মুঠ ৬,০০০ কোটি টকা বিনিয়োগেৰে চাৰি বছৰৰ বাবে (২০২৩–২৪ বিত্তীয় বৰ্ষৰ পৰা ২০২৬–২৭ বিত্তীয় বৰ্ষ) সমগ্ৰ ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলত এই আঁচনি ৰূপায়ণ কৰা হৈছে।

PM-MKSSY ৰ কম্পোনেণ্ট ১-বিৰ অধীনত এই আঁচনিখনে মীনপালকসকলক জলজ কৃষি বীমা ক্ৰয় কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰিবলৈ এককালীন সাহায্য প্ৰদান কৰে। বীমা প্ৰিমিয়ামৰ ৪০%, প্ৰতি হেক্টৰত ২৫ হাজাৰ টকা পৰ্যন্ত, আৰু ৪ হেক্টৰ পৰ্যন্ত পানী বিস্তাৰ এলেকা (WSA) থকা পামৰ বাবে প্ৰতিজন কৃষকৰ বাবে ১ লাখ টকা পৰ্যন্ত বীমা প্ৰিমিয়াম আদায় কৰিব। PM-MKSSY ৰ লক্ষ্য হৈছে মীন খণ্ডক অধিক আনুষ্ঠানিক কৰি তোলা, জলজ কৃষিৰ বাবে বীমা কভাৰেজ সম্প্ৰসাৰণ কৰা, আৰু উন্নত সুৰক্ষা, গুণগত নিয়ন্ত্ৰণ, আৰু অনুসন্ধানযোগ্যতা ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে মূল্য শৃংখলৰ কাৰ্যক্ষমতা উন্নত কৰা। ২০২৫ চনৰ এপ্ৰিল মাহলৈকে আঁচনিখনৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰূপায়ণৰ বাবে ১১.৮৪ কোটি টকাৰ আৰ্থিক সাহায্য অনুমোদন কৰা হৈছে।

২০২৫ চনৰ ১০ নৱেম্বৰত আৰম্ভ হোৱা তৃতীয় বিশ্ব বেংক–এ এফ ডি ৰূপায়ণ সহায় অভিযানৰ জৰিয়তেও এই আঁচনিখনে সহায় লাভ কৰিছে। এই অভিযানৰ নেতৃত্বত আছে মীন বিভাগে, ৰাষ্ট্ৰীয় মীন উন্নয়ন ব’ৰ্ড (NFDB) আৰু প্ৰকল্প ব্যৱস্থাপনা ইউনিট (PMU)ৰ সৈতে অংশীদাৰিত্বৰে। ইয়াৰ গুৰুত্ব প্ৰকল্পৰ ডিজাইন, ৰূপায়ণৰ মান, আৰু জুখিব পৰা ফলাফল উন্নত কৰা। এই সমন্বিত প্ৰচেষ্টাসমূহে একেলগে অধিক স্বচ্ছ, দক্ষ আৰু বহনক্ষম মীন পৰিৱেশ তন্ত্ৰ গঢ়ি তোলাত সহায় কৰিছে, যিয়ে মাছমৰীয়া, জলজ কৃষি উদ্যোগী, আৰু উপকূলীয় সম্প্ৰদায়সমূহৰ বাবে দীৰ্ঘম্যাদী সুবিধা কঢ়িয়াই আনিছে।

মীন আৰু জলজ কৃষি আন্তঃগাঁথনি উন্নয়ন পুঁজি (FIDF)

মীন আৰু জলজ কৃষি খণ্ডৰ আন্তঃগাঁথনি উন্নত কৰাৰ বাবে কেন্দ্ৰীয় বাজেট ২০১৮ত ঘোষণা কৰা হৈছিল মীন আৰু জলজ কৃষি আন্তঃগাঁথনি উন্নয়ন পুঁজি। ২০১৮–১৯ চনত মীন, পশুপালন আৰু দুগ্ধ মন্ত্ৰালয়ৰ অধীনস্থ মীন বিভাগে মুঠ পুঁজিৰ আকাৰ ৭,৫২২.৪৮ কোটি টকাৰে FIDF স্থাপন কৰে। আৰ্থিক সহায়ক আৰু অধিক শক্তিশালী কৰিবলৈ ভাৰত চৰকাৰে FIDF ক আৰু তিনি বছৰৰ বাবে বৃদ্ধি কৰিছে, ২০২৩ চনৰ ১ এপ্ৰিলৰ পৰা ২০২৬ চনৰ ৩১ মাৰ্চলৈ (২০২৩–২৪ বিত্তীয় বৰ্ষ ২০২৫–২৬ লৈ)। এই বৰ্ধিত সময়ছোৱাত পশুপালন আন্তঃগাঁথনি উন্নয়ন পুঁজিৰ (AHIDF) বৰ্তমানৰ ঋণ নিশ্চয়তা পুঁজিৰ জৰিয়তে ঋণ নিশ্চয়তা সমৰ্থন প্ৰদান কৰা হৈছে।

FIDF এ গুৰুত্বপূৰ্ণ মীন আন্তঃগাঁথনি নিৰ্মাণৰ বাবে যোগ্য গোট যেনে ৰাজ্য চৰকাৰ, কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চল, আৰু ৰাজ্যিক সংস্থাসমূহক কম সুতৰ ঋণ প্ৰদান কৰে। এই ঋণসমূহ নাবাৰ্ড, NCDC, আৰু সকলো নিৰ্ধাৰিত বেংককে ধৰি ন’ডেল লোনিং এণ্টিটি (NLE)ৰ জৰিয়তে দিয়া হয়। ঋণ লোৱাটো সস্তা কৰিবলৈ মীন বিভাগে এই NLE সমূহে জাৰি কৰা ঋণৰ ওপৰত বছৰি ৩% পৰ্যন্ত সুতৰ সাহায্য প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ দ্বাৰা নিশ্চিত হয় যে হিতাধিকাৰীসকলে বছৰি ৫%তকৈ কম কাৰ্যকৰী সুতৰ হাৰ নিদিয়ে। হায়দৰাবাদৰ ৰাষ্ট্ৰীয় মীন উন্নয়ন ব’ৰ্ড (NFDB) এই আঁচনিৰ মূল ৰূপায়ণ সংস্থা। প্ৰক্ৰিয়াসমূহ দ্ৰুত আৰু মসৃণ কৰিবলৈ, NFDB এ এটা অনলাইন FIDF পৰ্টেল সৃষ্টি কৰিছে। ই প্ৰকল্পৰ প্ৰস্তাৱ ডিজিটেল দাখিল, প্ৰক্ৰিয়াকৰণ, আৰু অনুমোদনৰ অনুমতি দিয়ে। পৰ্টেলটোৱে ৰাজ্য, বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠান, আৰু উদ্যোগীসকলক সুৰক্ষিত প্ৰৱেশৰ লগতে প্ৰকল্পৰ অগ্ৰগতি অনুসৰণ কৰিবলৈ বাস্তৱ সময়ৰ ডেচব’ৰ্ড প্ৰদান কৰে।

২০২৫ চনৰ জুলাই মাহলৈকে (২০২৫–২৬ বিত্তীয় বৰ্ষ) ৰাজ্য, কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চল, আৰু ব্যক্তিগত উদ্যোগীসকলৰ পৰা মুঠ ১৭৮টা প্ৰকল্পৰ প্ৰস্তাৱ FIDF ৰ অধীনত অনুমোদন কৰা হৈছে। এই প্ৰকল্পসমূহে ৬,৩৬৯.৭৯ কোটি টকাৰ মুঠ বিনিয়োগক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে, য’ত ৪,২৬১.২১ কোটি টকাৰ সুতৰ সাহায্য প্ৰদান কৰা হৈছে। এই বিনিয়োগসমূহে মীন পালনৰ আন্তঃগাঁথনি যথেষ্ট শক্তিশালী কৰে আৰু খণ্ডটোৰ বহনক্ষম বৃদ্ধিত সহায় কৰে।

বহনক্ষম মীনপালনত MPEDA ৰ ভূমিকা

বিশ্ব মীন দিৱসত উজ্জ্বল মূল্যবোধৰ সৈতে সংগতি ৰাখি সাগৰীয় সামগ্ৰী ৰপ্তানি উন্নয়ন কৰ্তৃপক্ষই ভাৰতত বহনক্ষম মীন উন্নয়নক প্ৰসাৰিত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। ভাৰতৰ সাগৰীয় খাদ্য ৰপ্তানি বৃদ্ধিৰ বাবে মূল সংস্থা হিচাপে MPEDA ই কেইবাটাও কেন্দ্ৰীভূত পদক্ষেপৰ জৰিয়তে পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ সৈতে অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধিৰ সংমিশ্ৰণৰ কাম কৰে। MPEDA ই সাগৰীয় আৰু মিঠা পানীৰ সম্পদৰ দীৰ্ঘম্যাদী সংৰক্ষণ নিশ্চিত কৰিবলৈ উপকূলীয় আৰু অভ্যন্তৰীণ সম্প্ৰদায়ৰ মাজত দায়িত্বশীল আৰু পৰিৱেশ-অনুকূল মাছ ধৰা পদ্ধতিক প্ৰসাৰিত কৰে। ইয়াৰ উপৰিও ই কঠোৰ গুণগত নিয়ন্ত্ৰণ আৰু প্ৰমাণীকৰণৰ মানদণ্ড বলবৎ কৰে, যিয়ে ভাৰতীয় সাগৰীয় খাদ্যক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ ধাৰাবাহিকভাৱে পূৰণ কৰাত সহায় কৰে। ইয়াৰ উপৰিও MPEDA ই জলজ কৃষকসকলক কাৰিকৰী নিৰ্দেশনা আৰু পৰামৰ্শমূলক সহায় আগবঢ়ায়, জলজ পৰিৱেশ তন্ত্ৰক সুৰক্ষিত কৰাৰ লগতে উৎপাদন বৃদ্ধি কৰা বহনক্ষম উৎপাদন পদ্ধতিক উৎসাহিত কৰে।

সাগৰীয় খাদ্যৰ মূল্য শৃংখল শক্তিশালী কৰিবলৈ MPEDA ই মাছমৰীয়া, কৃষক, আৰু ৰপ্তানিকাৰকসকলক বজাৰত উন্নত প্ৰৱেশত সহায় কৰে, তেওঁলোকৰ আয় উন্নত কৰে আৰু বিশ্ব বাণিজ্যত ভাৰতৰ প্ৰতিযোগিতামূলক ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰে। ইয়াৰ উপৰিও মীন আৰু জলজ কৃষিৰ ক্ষেত্ৰত নতুন, পৰিৱেশ অনুকূল প্ৰযুক্তিৰ প্ৰৱৰ্তনৰ বাবে গৱেষণা আৰু উন্নয়ন কৰে। MPEDA ই অংশীদাৰসকলক বহনক্ষম সম্পদ ব্যৱস্থাপনা আৰু উচ্চ পণ্যৰ মানদণ্ডৰ বাবে উন্নত দক্ষতা শিকিবলৈ সহায় কৰিবলৈ ব্যাপক প্ৰশিক্ষণ আৰু সামৰ্থ্য গঠন কাৰ্যসূচী চলায়। এই নিৰন্তৰ প্ৰচেষ্টাসমূহৰ জৰিয়তে MPEDA ই ভাৰতৰ বহনক্ষম মীনপালন, সাগৰীয় সংৰক্ষণ, আৰু দীৰ্ঘম্যাদী সম্পদ সুৰক্ষাৰ প্ৰতি দায়বদ্ধতাক শক্তিশালী কৰে, যাতে জলজ সম্পদে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে জীৱিকা, পুষ্টি, আৰু অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধিৰ সমৰ্থন অব্যাহত ৰাখিব।

সামৰণি

ভাৰতৰ মীন আৰু জলজ কৃষি খণ্ড কিমান দূৰ আগবাঢ়িছে, আৰু ইয়াৰ ভৱিষ্যত গঢ় দিয়া শক্তিশালী অগ্ৰগতিৰ বিষয়ে চাবলৈ বিশ্ব মীন দিৱস ২০২৫ এটা ভাল মুহূৰ্ত। ভাৰতে ক্ৰমাগতভাৱে বিশ্বব্যাপী মাছ উৎপাদন বৃদ্ধি কৰি আছে, আধুনিক আন্তঃগাঁথনি গঢ়ি তুলিছে, আৰু ডিজিটেল সঁজুলি গ্ৰহণ কৰিছে, যিবোৰে বহনক্ষমতা, দক্ষতা, আৰু দীৰ্ঘম্যাদী স্থিতিস্থাপকতাৰ দিশত স্পষ্ট পৰিৱৰ্তন দেখুৱাইছে। মূল সংস্কাৰ, যেনে EEZ ৰ বাবে বহনক্ষম ব্যৱহাৰৰ নিয়ম, সামুদ্ৰিক মীন লোকপিয়ল ২০২৫, আৰু PMMSY আৰু PM-MKSSY ৰ অধীনত বৃহৎ বিনিয়োগে ভাৰতক নিজৰ সামুদ্ৰিক আৰু অভ্যন্তৰীণ সম্পদসমূহ অধিক দায়িত্বশীলভাৱে পৰিচালনা কৰাত সহায় কৰাৰ লগতে লাখ লাখ মাছমৰীয়া আৰু মীনপালকৰ আয় আৰু কল্যাণ উন্নত কৰিছে।

এই পদক্ষেপসমূহে একেলগে জল পৰিৱেশ তন্ত্ৰক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা, উন্নত বজাৰৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰা, মহিলাসকলক সবলীকৰণ কৰা, ৰপ্তানি বৃদ্ধি কৰা, আৰু উপকূলীয় আৰু অভ্যন্তৰীণ সম্প্ৰদায়সমূহক জলবায়ুৰ প্ৰতি অধিক স্থিতিস্থাপক হোৱাত সহায় কৰা। মীন খণ্ডৰ বৃদ্ধি অব্যাহত থকাৰ লগে লগে অধিক অন্তৰ্ভুক্ত আৰু বহনক্ষম নীলা অৰ্থনীতি গঢ়ি তোলাৰ বাবে উদ্ভাৱন, স্বচ্ছতা, আৰু সম্প্ৰদায়ৰ অংশগ্ৰহণৰ ওপৰত শক্তিশালী মনোনিৱেশ কৰাটো অতি প্ৰয়োজনীয় হ’ব। লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰা আঁচনি আৰু শক্তিশালী সমবায় ব্যৱস্থাই ক্ষুদ্ৰ আৰু পৰম্পৰাগত মাছমৰীয়াসকলক সাগৰীয় সম্পদ আৰু বজাৰত প্ৰৱেশ কৰাত সহায় কৰিছে, যাৰ ফলত বৃদ্ধিৰ সুবিধাসমূহ যাতে তেওঁলোকৰ আটাইতকৈ প্ৰয়োজন তেওঁলোকৰ ওচৰলৈ যায়। এই প্ৰচেষ্টাসমূহৰ জৰিয়তে ভাৰতে মীন আৰু জলজ কৃষিৰ বহনক্ষম ব্যৱহাৰ আৰু ব্যৱস্থাপনাক প্ৰসাৰিত কৰি বহনক্ষম উন্নয়ন লক্ষ্য নং ১৪: পানীৰ তলত জীৱন লাভৰ দিশত বৃহৎ অগ্ৰগতি লাভ কৰিছে।

সমল

PIB –

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2187691

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2075160

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2178659

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2135713

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1652993

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2150100

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2155580

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2157850

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2163641

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2184552

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2184705

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2004216

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetail.aspx?PRID=2190829

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=155080&ModuleId=3

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2191658&v=1

Annual Report - https://dof.gov.in/sites/default/files/2025-04/AnnualReport2025English.pdf

Department of Fisheries, GoI - https://x.com/FisheriesGoI/status/1988499133343428787?s=20

NABHMITRA App - https://nabhmitra.sac.gov.in/about.html

ReALCRaft - https://fishcraft.nic.in/web/new/index/

Fisheries and Aquaculture Infrastructure Development Fund - https://dof.gov.in/fidf

Marine Products Export Development Authority (MPEDA) -https://www.mpeda.gov.in/indianseafood/?p=1026

SDG - https://sdgs.un.org/goals/goal14#targets_and_indicators

****

DPS/RD