Technology
ಜೀವನವನ್ನು ಉಳಿಸಿ, ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಆಚರಿಸಿ: ಭಾರತದ ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳು
ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳ ದಿನಾಚರಣೆ
Posted On:
03 NOV 2025 11:44AM
|
ಪ್ರಮುಖ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳು
ದೇಶದಲ್ಲಿ 18 ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಇದ್ದು, ಅವು 91,425 ಚದರ ಕಿ.ಮೀ. ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ 13 ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಯುನೆಸ್ಕೋ ಗುರುತಿಸಿದೆ.
ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರಾಯೋಜಿತ ಯೋಜನೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವೆ 60:40 ಅನುಪಾತದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಈಶಾನ್ಯ ಹಾಗೂ ಹಿಮಾಲಯದ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ 90:10 ಅನುಪಾತದಲ್ಲಿ ಹಣಕಾಸು ಹಂಚಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಎಫ್ಎಒ (2025) ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶದ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ 9ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ವಾರ್ಷಿಕ ಅರಣ್ಯ ಹೆಚ್ಚಳದಲ್ಲಿ 3ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ.
2025ರಲ್ಲಿ ಕೋಲ್ಡ್ ಡೆಸರ್ಟ್ ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶದ ಸೇರ್ಪಡೆಯು ಜಾಗತಿಕ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ.
ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಬಜೆಟ್ 2024-25ರಲ್ಲಿ ₹5 ಕೋಟಿಗಳಿಂದ 2025-26 ರಲ್ಲಿ ₹10 ಕೋಟಿಗಳಿಗೆ ದುಪ್ಪಟ್ಟಾಗಿದೆ.
ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಸಮುದಾಯದ ಕಲ್ಯಾಣ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಜೀವನೋಪಾಯದ ಅವಕಾಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತವೆ.
ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಟೈಗರ್, ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಎಲಿಫೆಂಟ್ ಮತ್ತು ಗ್ರೀನ್ ಇಂಡಿಯಾ ಮಿಷನ್ ನಂತಹ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉಪಕ್ರಮಗಳು ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಗೆ ಪೂರಕವಾಗಿವೆ.
|
ಪೀಠಿಕೆ
ನವೆಂಬರ್ 3 ರಂದು, ಜಗತ್ತು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳ ದಿನವನ್ನಾಗಿ ಆಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯಗಳು ಸಾಮರಸ್ಯದಿಂದ ಸಹಬಾಳ್ವೆ ನಡೆಸುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವೈಭವೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ, ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯದ ಕಲ್ಯಾಣದ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ವಾಸ್ತವ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯಗಳಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ.
ಯುನೆಸ್ಕೋ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ ಈ ದಿನವು, ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಲು, ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲು ಮತ್ತು ಜನರು ಹಾಗೂ ಗ್ರಹದ ನಡುವೆ ಸಮತೋಲಿತ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಪೋಷಿಸಲು ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.
ಭಾರತವು ಜಗತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಈ ದಿನವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಪರ್ವತಗಳು, ಕಾಡುಗಳು, ಕರಾವಳಿಗಳು ಮತ್ತು ದ್ವೀಪಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿರುವ ತನ್ನ ಬಲವಾದ ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಜಾಲವನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲು ಮತ್ತು ಜನರು ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ನಡುವೆ ಸಾಮರಸ್ಯದ ಜೀವನವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ಭಾರತಕ್ಕಿರುವ ಬದ್ಧತೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತವೆ. ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉಪಕ್ರಮಗಳು ಮತ್ತು ಯುನೆಸ್ಕೋ ಮಾನವ ಮತ್ತು ಜೀವಗೋಳ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಂತಹ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚೌಕಟ್ಟುಗಳ ಮೂಲಕ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ.
ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಪರಿಸರ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಮತ್ತು ಇಂದಿನ ಹಾಗೂ ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಯ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಬಲಪಡಿಸುತ್ತಿದೆ. ಸುಸ್ಥಿರ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸಾಗಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಸಾಬೀತುಪಡಿಸುತ್ತಿವೆ.
ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲುಗಳು ಯಾವುವು?
ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲು ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳನ್ನು 'ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಕಲಿಕೆಯ ಸ್ಥಳಗಳು' ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವು, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ನಡುವಿನ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಪರಸ್ಪರ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು (ಸಂಘರ್ಷ ತಡೆಗಟ್ಟುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯ ನಿರ್ವಹಣೆ ಸೇರಿದಂತೆ) ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಅಂತರಶಿಸ್ತೀಯ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವ ತಾಣಗಳಾಗಿವೆ. ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ, ಕಡಲ ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ಪ್ರತಿ ತಾಣವು ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಅದರ ಸುಸ್ಥಿರ ಬಳಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸುವ ಪರಿಹಾರಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ.
ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ ಮಾಡುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವು ಇರುವ ರಾಜ್ಯಗಳ ಸಾರ್ವಭೌಮ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಹೀಗಾಗಿ, ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನರು ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ವಿಶೇಷ ಪರಿಸರಗಳಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಮಾನವರು ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯು ಪರಸ್ಪರರ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾ ಹೇಗೆ ಸಹಬಾಳ್ವೆ ನಡೆಸಬಹುದು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಜೀವಂತ ಉದಾಹರಣೆಗಳಾಗಿವೆ.
|
ನಿಮಗೆ ಗೊತ್ತೇ?
ಜಗತ್ತಿನಾದ್ಯಂತದ ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ 260 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು (26 ಕೋಟಿ) ಜನರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ಈ ತಾಣಗಳು 7 ದಶಲಕ್ಷ ಚದರ ಕಿ.ಮೀ ಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತವೆ, ಇದು ಸರಿಸುಮಾರು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ದೇಶದ ಗಾತ್ರಕ್ಕೆ ಸಮನಾಗಿದೆ.
|
ಯುನೆಸ್ಕೋ ಮಾನವ ಮತ್ತು ಜೀವಗೋಳ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ
ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಯುನೆಸ್ಕೋದ ಮಾನವ ಮತ್ತು ಜೀವಗೋಳ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ, ಕರಾವಳಿ ಅಥವಾ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಾಗಿವೆ. ಯುನೆಸ್ಕೋ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ ವಿಶ್ವ ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಜಾಲದಲ್ಲಿ ಸೇರ್ಪಡೆಗೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲು ಈ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮಾನದಂಡಗಳು ಮತ್ತು ಷರತ್ತುಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಬೇಕು. ಈ ಜಾಲವು ವಿಶ್ವದ ಪ್ರಮುಖ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಪ್ರಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ಭೂದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲು, ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು, ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿದೆ.
ಇದು ಮಾನವ ಜೀವನೋಪಾಯವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವ ಮತ್ತು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಹಾಗೂ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ವಿಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ, ಆ ಮೂಲಕ ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕವಾಗಿ ಸೂಕ್ತವಾದ ಹಾಗೂ ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಸುಸ್ಥಿರವಾದ ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ನವೀನ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ.
ವಿಶ್ವ ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಜಾಲದೊಳಗೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ತಾಣಗಳ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಎಂಎಬಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಈ ಕೆಳಗಿನವುಗಳಿಗೆ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ:
ಮಾನವ ಮತ್ತು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಂದಾಗಿ ಜೀವಗೋಳದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಈ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಮಾನವರು ಮತ್ತು ಪರಿಸರದ ಮೇಲೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬೀರುವ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡುವುದು.
ಜೈವಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯ ನಷ್ಟದ ಮಧ್ಯೆ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ-ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ನಡುವಿನ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವುದು. ಜೈವಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯ ನಷ್ಟವು ಮಾನವನ ಯೋಗಕ್ಷೇಮಕ್ಕಾಗಿ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ.
ಪರಿಸರ ಬದಲಾವಣೆಯ ಪ್ರೇರಕಗಳಾದ ವೇಗದ ನಗರೀಕರಣ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯ ಬಳಕೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಮೂಲಭೂತ ಮಾನವ ಕಲ್ಯಾಣ ಮತ್ತು ವಾಸಯೋಗ್ಯ ಪರಿಸರವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುವುದು. ಪರಿಸರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಪರಿಹಾರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಜ್ಞಾನದ ವಿನಿಮಯ ಮತ್ತು ವರ್ಗಾವಣೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವುದು, ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಪರಿಸರ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪೋಷಿಸುವುದು.
ವಿಶ್ವ ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಜಾಲವು ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ತಾಣಗಳ ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ ಜಾಲವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ್ಯಂತ ಸಹಯೋಗವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅನುಭವಗಳ ವಿನಿಮಯ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ-ನಿರ್ಮಾಣ, ಮತ್ತು ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ಉತ್ತಮ ಅಭ್ಯಾಸಗಳ ಪ್ರಚಾರದ ಮೂಲಕ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಹಕಾರವನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತದೆ.
ಎಂಎಬಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಯುನೆಸ್ಕೋ ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.
ಇದರ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿಯು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಮನ್ವಯ ಸಮಿತಿ ಆಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು 7MAB ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದು 34 ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ
ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲುಗಳು
ಭಾರತವು ಸುಮಾರು 91,425 ಚದರ ಕಿ.ಮೀ ವಿಸ್ತೀರ್ಣದಲ್ಲಿ 18 ಅಧಿಸೂಚಿತ ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ 13 ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಯುನೆಸ್ಕೋದ ವಿಶ್ವ ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಜಾಲವು ಗುರುತಿಸಿದೆ. ಈ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಪರ್ವತಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಡುಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಕರಾವಳಿ ಮತ್ತು ದ್ವೀಪಗಳವರೆಗೆ ವಿವಿಧ ಭೂದೃಶ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿವೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತಾ ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವ ಭಾರತದ ಪರಿಸರ ಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಬದ್ಧತೆಯನ್ನು ಇವು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತವೆ.
ಪರಿಸರ, ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ ಸಚಿವಾಲಯದ ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ವಿಭಾಗವು, ವಿಶಾಲವಾದ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ (CNRE) ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಉಪ-ಯೋಜನೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರಾಯೋಜಿತ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.
ಈ ಯೋಜನೆಯು ಉದ್ದೇಶಿತ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗಾಗಿ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಆರ್ಥಿಕ ನೆರವು ನೀಡುತ್ತದೆ, ಇದರ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ರಾಜ್ಯ ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ.
ಈ ಯೋಜನೆಯು ವೆಚ್ಚ-ಹಂಚಿಕೆ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ: (ಕೇಂದ್ರ:ರಾಜ್ಯ) ಕ್ಕೆ 60:40 ಮತ್ತು ಈಶಾನ್ಯ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಲಯದ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ 90:10.
ಸಿಎನ್ಆರ್ಇ (CNRE) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಬಜೆಟ್ ಹಂಚಿಕೆಯು 2024-25ರಲ್ಲಿ ₹5 ಕೋಟಿಗಳಿಂದ 2025-26 ರಲ್ಲಿ ₹10 ಕೋಟಿಗಳಿಗೆ ದ್ವಿಗುಣಗೊಂಡಿದೆ. ಇದು ಸುಸ್ಥಿರ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಸರ್ಕಾರದ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಬದ್ಧತೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ.
ಈ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿಸುವುದು ಅದರ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮುದಾಯಗಳ ಮೇಲಿನ ಗಮನ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಮುತ್ತ ವಾಸಿಸುವವರ ಮೇಲೆ. ಪರ್ಯಾಯ ಜೀವನೋಪಾಯಗಳು, ಪರಿಸರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಈ ಯೋಜನೆಯು ಪ್ರಮುಖ ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯ ವಲಯಗಳ ಮೇಲಿನ ಜೈವಿಕ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
ಬಫರ್ ಮತ್ತು ಪರಿವರ್ತನಾ ವಲಯಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಶೇಷ ಒತ್ತು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಮೇಲಿನ ಅವಲಂಬನೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಾವಧಿಯ ಸುಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪೂರಕ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.
ಭಾರತದ ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಜೀವಂತ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯಗಳಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವು ಪರಿಸರ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಸಮುದಾಯ ಕಲ್ಯಾಣದೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸುತ್ತವೆ. ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಟೈಗರ್, ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಎಲಿಫೆಂಟ್, ಗ್ರೀನ್ ಇಂಡಿಯಾ ಮಿಷನ್ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯ ಕ್ರಿಯಾ ಯೋಜನೆಯಂತಹ ಇತರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉಪಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ಇವು ಪೂರಕವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿ, ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಜೀವನೋಪಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಮಗ್ರ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತವೆ.
ಸಾರಾಂಶದಲ್ಲಿ, ಭಾರತದ ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಮಾನವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ನಡುವಿನ ಸಮತೋಲನಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ-ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಂಬಲವು ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯದ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಭದ್ರಪಡಿಸಲು ಹೇಗೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸಹಬಾಳ್ವೆ ನಡೆಸಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಇದು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ.
|
ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2025ರಲ್ಲಿ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಭಾರತದ ಶೀತಲ ಮರುಭೂಮಿ ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶವು ಯುನೆಸ್ಕೋದ ವಿಶ್ವ ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಜಾಲಕ್ಕೆ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾಗಿದೆ.
|
ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಪ್ರಯತ್ನಗಳ ಪರಿಣಾಮ
ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆಯು, ಯುನೆಸ್ಕೋದ ಮಾನವ ಮತ್ತು ಜೀವಗೋಳ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಜಾಗತಿಕ ಪರಿಸರ ಗುರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುವ, ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿನ ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪ್ರಚಾರ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲು, ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ಅಧಿಕಾರ ನೀಡಲು ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅಭ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಲು ಭಾರತಕ್ಕಿರುವ ಬದ್ಧತೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ.
ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ, ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುವಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಆವಾಸಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಹವಾಮಾನ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿವೆ. ಇವು ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭ್ಯಾಸಗಳಿಗಾಗಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ತಾಣಗಳಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಪರ್ಯಾಯ ಜೀವನೋಪಾಯದ ಕ್ರಮಗಳ ಮೂಲಕ ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುವ ಜನಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಜೀವನೋಪಾಯದ ಭದ್ರತೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ.
ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಅನುಷ್ಠಾನವು ಅರಣ್ಯ ಆರೋಗ್ಯ ಸೂಚಕಗಳ ಅಳೆಯಬಹುದಾದ ಸುಧಾರಣೆಗಳಿಗೂ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಿದೆ. ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಗ್ಲೋಬಲ್ ಫಾರೆಸ್ಟ್ ರಿಸೋರ್ಸಸ್ ಅಸೆಸ್ಮೆಂಟ್ 2025ರ ಪ್ರಕಾರ, ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2025ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಒಟ್ಟು ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ 9ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ವಾರ್ಷಿಕ ಅರಣ್ಯ ಹೆಚ್ಚಳದಲ್ಲಿ 3ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ.
ನಿರಂತರ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ, ಸಮುದಾಯದ ಹೆಚ್ಚಿದ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಜಾಲದ ವಿಸ್ತರಣೆಯು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಜಾಗತಿಕ ನಾಯಕರ ಪೈಕಿ ಭಾರತದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿವೆ.
ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಆವಾಸಸ್ಥಾನ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಸುಸ್ಥಿರ ಸಮುದಾಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುವ ಮೂಲಕ ಭಾರತದ ವಿಶಾಲ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಚೌಕಟ್ಟಿಗೆ ಪೂರಕವಾಗಿವೆ. ಈ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜೀವಂತ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯಗಳಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸಮಗ್ರ ವಿಧಾನಗಳು ಒಮ್ಮುಖವಾಗಿ, ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು ಮತ್ತು ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಭೂದೃಶ್ಯಗಳಲ್ಲಿನ ಜಾತಿಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲು ನೆರವಾಗುತ್ತವೆ.
|
ಹಲವಾರು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಯೋಜನೆಗಳು ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಉದ್ದೇಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುತ್ತಾ, ಆವಾಸಸ್ಥಾನ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ಸುಸ್ಥಿರ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಬಳಕೆ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಸಾಮೂಹಿಕವಾಗಿ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಇಲ್ಲಿವೆ:
- ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಟೈಗರ್ : 1973ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಇದು, ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಉಪಕ್ರಮವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು 2023ರಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ 50 ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಿದೆ. ಸಮರ್ಪಿತ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ರಕ್ಷಣಾ ಕ್ರಮಗಳ ಮೂಲಕ ಹುಲಿ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿ, ಇದು ಹುಲಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದೆ.
- ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಎಲಿಫೆಂಟ್ : ಜಾಗತಿಕ ಏಷ್ಯಾ ಆನೆಗಳ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಶೇ.60 ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಆನೆಗಳು ಭಾರತದಲ್ಲಿವೆ. ಈ ಭವ್ಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಮತ್ತು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲು ಭಾರತವು ಮಹತ್ವದ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡಿದೆ. ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಎಲಿಫೆಂಟ್ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಉಪಕ್ರಮವಾಗಿದ್ದು, ಆನೆಗಳು ಅವುಗಳ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಆವಾಸಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಬದುಕುಳಿಯುವಿಕೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಆವಾಸಸ್ಥಾನ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ಮಾನವ-ಆನೆ ಸಂಘರ್ಷ ತಗ್ಗಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಸೆರೆಯಲ್ಲಿರುವ ಆನೆಗಳ ಕಲ್ಯಾಣದ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದೆ. ಇದು ಆನೆ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಭಾರತದ ಆಳವಾದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಬದ್ಧತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ.
- ವನ್ಯಜೀವಿ ಆವಾಸಸ್ಥಾನಗಳ ಸಮಗ್ರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಯೋಜನೆ: ಇದು ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರಾಯೋಜಿತ ಯೋಜನೆಯಾಗಿದ್ದು, ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗಾಗಿ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸರ್ಕಾರಗಳಿಗೆ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ನೆರವು ನೀಡುತ್ತದೆ.
- ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯ ಕ್ರಿಯಾ ಯೋಜನೆ: 2002 ರ ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯ ಕಾಯಿದೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಎನ್ಬಿಎಗೆ, ಭಾರತದ ಅಗಾಧ ಜೈವಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ವಹಿಸಲಾಗಿದೆ.
- ಪರಿಸರ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಲಯಗಳು ಮತ್ತು ವನ್ಯಜೀವಿ ಕಾರಿಡಾರ್ಗಳು: ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನಗಳು ಮತ್ತು ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯಗಳಂತಹ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸುತ್ತ ಪರಿಸರ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಲಯಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಎಸ್ಝಡ್ ಘೋಷಣೆಯ ಉದ್ದೇಶವು ಸಂರಕ್ಷಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅಥವಾ ಇತರ ನೈಸರ್ಗಿಕ ತಾಣಗಳಂತಹ ವಿಶೇಷ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಒಂದು ರೀತಿಯ "ಆಘಾತ ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರದೇಶ"ವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಇದು ಹೆಚ್ಚು ರಕ್ಷಣೆ ಇರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಕಡಿಮೆ ರಕ್ಷಣೆ ಇರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪರಿವರ್ತನಾ ವಲಯವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.
- ಗ್ರೀನ್ ಇಂಡಿಯಾ ಮಿಷನ್ : ಈ ಮಿಷನ್ ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ಜೊತೆಗೆ ಭಾರತದ ಅರಣ್ಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ, ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಜಿಐಎಂ ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯ, ನೀರಿನ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್ ಮತ್ತು ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳಂತಹ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದರ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ, ಇಂಗಾಲವನ್ನು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
|
ಉಪಸಂಹಾರ
ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದಿನಾಚರಣೆಯನ್ನು ಭಾರತವು ಆಚರಿಸುವುದು, ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ದೇಶಕ್ಕಿರುವ ಶಾಶ್ವತ ಬದ್ಧತೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ. ಪರಿಸರ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಸಮುದಾಯದ ಸಬಲೀಕರಣದೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಭಾರತದ ಜೀವಗೋಳ ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಜನರ ನಡುವಿನ ಸಾಮರಸ್ಯಕ್ಕೆ ಜೀವಂತ ಉದಾಹರಣೆಗಳಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇದಕ್ಕೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನೀತಿಗಳು ಮತ್ತು ಯುನೆಸ್ಕೋದ ಮಾನವ ಮತ್ತು ಜೀವಗೋಳ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಂತಹ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಹಭಾಗಿತ್ವಗಳು ಬೆಂಬಲವಾಗಿವೆ.
ಮೀಸಲು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಜಾಲ, ವೃದ್ಧಿಯಾದ ಅರಣ್ಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ನವೀನ ಹಾಗೂ ಅಂತರ್ಗತ ವಿಧಾನಗಳಿಗಾಗಿ ಸಕ್ರಿಯ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ, ಜಾಗತಿಕ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದೆ. ಈ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಪರಿಸರ ಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮುದಾಯಗಳು ಎರಡೂ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತವೆ. ಇದರ ಮೂಲಕ, ಇಂದಿನ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಸುಸ್ಥಿರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತವೆ.
References
UNESCO
Ministry of Environment, Forest and Climate Change
Food and Agriculture Organization of the United Nations
PIB Headquarters
NCERT:
Click here to see pdf
*****
(Explainer ID: 155871)
आगंतुक पटल : 84
Provide suggestions / comments