पत्र सूचना कार्यालय

గృహ, పట్టణ కార్యకలాపాల ద్వారా రోజూ మురుగునీరు ఉత్పత్తి అవుతుంది. పట్టణాలు, నగరాలు విస్తరిస్తున్న కొద్దీ సేకరించి, తరలించి, శుద్ధి చేయాల్సిన మురుగునీటి పరిమాణం కూడా పెరుగుతోంది. అందువల్ల మురుగునీటి స్వభావం, స్థానిక పరిస్థితులు, అందుబాటులో ఉన్న మౌలిక వసతులను బట్టి సమర్థమైన శుద్ధికి వేర్వేరు సాంకేతిక విధానాలు అవసరమవుతాయి. పట్టణ ప్రాంతాల్లో భూగర్భ మురుగు కాలువల వ్యవస్థ ద్వారా మురుగునీరు కేంద్రీకృత శుద్ధి ప్లాంట్లకు చేరుతుంది. అయితే పూర్తిస్థాయి మురుగు కాలువల వ్యవస్థ లేని ప్రాంతాల్లో సెప్టిక్ ట్యాంకులు, ఇతర స్థానిక వ్యవస్థల్లో సేకరించే మురుగునీటిని శుద్ధి చేసేందుకు ప్రత్యేక పరిష్కారాలు అవసరం. మురుగునీటి లక్షణాలు, అందుబాటులో ఉన్న భూమి, శుద్ధి చేసిన నీటిని విడుదల చేసేందుకు పాటించాల్సిన ప్రమాణాలు, ఆ నీటిని తిరిగి వినియోగించే అవకాశాలను బట్టి కూడా శుద్ధి అవసరాలు మారుతాయి. ఈ వ్యత్యాసాలను దృష్టిలో ఉంచుకుని సంప్రదాయ శుద్ధి వ్యవస్థలు, ఆయా పరిస్థితులకు అనువైన వినూత్న సాంకేతికతలను కలిపి ఉపయోగించాలి.

2014లో ప్రారంభించిన నమామి గంగే కార్యక్రమం (ఎన్‌జీపీ) ఈ విధానాన్నే అనుసరిస్తోంది. జాతీయ నది గంగలో కాలుష్యాన్ని సమర్థంగా తగ్గించడం, నదిని పరిరక్షించి పునరుజ్జీవింపజేయడం అనే రెండు లక్ష్యాలతో చేపట్టిన సమగ్ర పరిరక్షణ కార్యక్రమం ఇది. మురుగునీటి శుద్ధి మౌలిక వసతులు, నదీ తీర అభివృద్ధి, నదీ జలాల ఉపరితల శుభ్రత, జీవవైవిధ్యం, అడవుల పెంపకం, ప్రజల్లో అవగాహన, పారిశ్రామిక మురుగునీటి పర్యవేక్షణ, గంగా గ్రామ్ నమామి గంగే కార్యక్రమానికి ప్రధాన అంశాలు.

కాలుష్యాన్ని తగ్గించే పనుల్లో మురుగునీటి శుద్ధి మౌలిక వసతులకు ఈ కార్యక్రమం ప్రధాన ప్రాధాన్యం ఇస్తోంది. కొత్త శుద్ధి సామర్థ్యాన్ని అభివృద్ధి చేయడంతో పాటు వివిధ శుద్ధి సాంకేతికతలను వినియోగిస్తోంది. సుమారు ₹35,664 కోట్ల అంచనా వ్యయంతో 219 ప్రాజెక్టులను చేపట్టగా, వాటిలో 147 పూర్తయ్యాయి. గంగా పరివాహక ప్రాంతంలోని 10 రాష్ట్రాల్లో చేపట్టిన చర్యల్లో భాగంగా 6,603 ఎంఎల్‌డీ సామర్థ్యంతో మురుగునీటి శుద్ధి ప్లాంట్లను (ఎస్‌టీపీ) అభివృద్ధి చేస్తున్నారు. ఇందులో 4,341 ఎంఎల్‌డీ సామర్థ్యం ఇప్పటికే అందుబాటులోకి వచ్చింది. ఈ ప్రయత్నాలు శుద్ధి సామర్థ్యాన్ని పెంచడంతో పాటు ప్రస్తుతం ఉన్న మౌలిక వసతుల పనితీరును మెరుగుపరుస్తున్నాయి.

సాంకేతికత ఎంపికలో నమామి గంగే తటస్థ విధానం
నమామి గంగే కార్యక్రమం ఏ ఒక్క సాంకేతికతకే పరిమితం కాకుండా, స్థానిక అవసరాలకు అనుగుణంగా మురుగునీటి శుద్ధి ప్రక్రియలను ఎంపిక చేస్తోంది. సంప్రదాయ యాక్టివేటెడ్ స్లడ్జ్ ప్రాసెస్, అప్‌ఫ్లో అనెరోబిక్ స్లడ్జ్ బ్లాంకెట్ (దీనితో ఏరేటెడ్ లగూన్లను కలిపి ఉపయోగించే విధానాలు), సీక్వెన్షియల్ బ్యాచ్ రియాక్టర్, మూవింగ్ బెడ్ బయోఫిల్మ్ రియాక్టర్, ఫ్లూయిడైజ్డ్ ఏరేటెడ్ బెడ్, ఫుడ్ చైన్ రియాక్టర్ వంటి సాంకేతికతలను వినియోగిస్తున్నారు. ఎలక్ట్రోకోయాగ్యులేషన్, కృత్రిమ తడి నేలల వ్యవస్థలు, జోహ్‌కాసౌ వంటి ప్యాకేజ్డ్ వ్యవస్థలు ఇతర పరిష్కారాల్లో ఉన్నాయి.

శుద్ధి ప్రక్రియలో సేంద్రియ పదార్థాలను కార్బన్ డైఆక్సైడ్, నీరు, ఇతర అసేంద్రియ సమ్మేళనాలుగా విచ్ఛిన్నం చేసేందుకు పెంచే సూక్ష్మజీవుల సముదాయాన్ని యాక్టివేటెడ్ స్లడ్జ్ అంటారు.

సీక్వెన్షియల్ బ్యాచ్ రియాక్టర్ అనేది ఒక చక్రంలా పునరావృతమయ్యే యాక్టివేటెడ్ స్లడ్జ్ శుద్ధి ప్రక్రియ. ఒకే దశ జీవ ప్రక్రియలో సాధ్యమైన అత్యధిక శుద్ధి సామర్థ్యాన్ని ఇది అందిస్తుంది.

ఈ సౌలభ్యంతో పెద్ద పట్టణ కేంద్రాలు, చిన్న నివాస ప్రాంతాలు, కొండ ప్రాంతాలు, స్థలం తక్కువగా ఉన్న ప్రదేశాలు వంటి విభిన్న పరిస్థితులకు తగిన శుద్ధి మౌలిక వసతులను ఏర్పాటు చేయవచ్చు. నెరెడా, సాయిల్ బయోటెక్నాలజీ, మురుగునీరు ఉత్పత్తయ్యే ప్రదేశంలోనే అడ్వాన్స్‌డ్ ఆక్సిడేషన్ ప్రాసెస్ ఆధారిత శుద్ధి, బహుళ అంతస్తుల ఎస్‌టీపీలు, వికేంద్రీకృత వ్యవస్థలు వంటి ఆవిష్కరణలను కూడా ఈ కార్యక్రమం వినియోగిస్తోంది. మల బురద, సెప్టేజ్ నిర్వహణ ద్వారా సంప్రదాయ మురుగు కాలువల వ్యవస్థలకు అవతల ఉన్న ప్రాంతాలకు కూడా శుద్ధి అవకాశాలను విస్తరిస్తోంది.

ఫుడ్ చైన్ రియాక్టర్, ఎలక్ట్రోకోయాగ్యులేషన్

ఎన్‌జీపీ ద్వారా ఫుడ్ చైన్ రియాక్టర్ (ఎఫ్‌సీఆర్) సాంకేతికతను భారత్‌లో ప్రవేశపెట్టారు. స్థిరంగా అమర్చిన కృత్రిమ ఆధార పదార్థాలు, మొక్కల వేర్లను ఉపయోగించడం ద్వారా యాక్టివేటెడ్ స్లడ్జ్ ప్రాసెస్, సీక్వెన్షియల్ బ్యాచ్ రియాక్టర్ విధానాలను ఇది మరింత మెరుగుపరుస్తుంది. తక్కువ స్థలం అవసరం కావడం, విద్యుత్ వినియోగం తగ్గడం, పోషకాలను తొలగించడం దీని ప్రయోజనాలు. ఈ కార్యక్రమం కింద ఎఫ్‌సీఆర్ ఆధారిత ఐదు ఎస్‌టీపీలు పనిచేస్తున్నాయి. వీటిలో రెండు పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని భాట్‌పారాలో, మూడు ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని ప్రయాగ్‌రాజ్‌లో ఉన్నాయి. బిహార్‌లోని భాగల్‌పూర్‌లో మరో ప్లాంటు నిర్మాణంలో ఉంది. దీనికి ప్రతి ఎంఎల్‌డీ సామర్థ్యానికి సుమారు 175 చదరపు మీటర్ల స్థలం అవసరమవుతుంది.

ఈ కార్యక్రమం ద్వారా ప్రవేశపెట్టిన మరో శుద్ధి విధానం ఎలక్ట్రోకోయాగ్యులేషన్, ఎలక్ట్రో-ఆక్సిడేషన్. ఎలక్ట్రోకోయాగ్యులేషన్ జీవ ప్రక్రియలపై ఆధారపడని శుద్ధి విధానం. ఇందులో విద్యుత్ ప్రవాహం, మలినాలు ఒకచోట చేరేందుకు తోడ్పడే లోహ యానోడ్‌ను ఉపయోగించి, నీటిలో తేలియాడే, సూక్ష్మ బిందువుల రూపంలో కలిసిపోయిన కాలుష్యకారకాల స్థిరత్వాన్ని దెబ్బతీస్తారు. తక్కువ ఉష్ణోగ్రతలు, కొండ ప్రాంతాలు, చేరుకోవడం కష్టమైన ప్రదేశాలకు ఈ వ్యవస్థలు అనువైనవి. ఉత్తరాఖండ్‌లోని బద్రీనాథ్, చమోలీ వంటి ప్రాంతాల్లో ఈ తరహా 17 వ్యవస్థలను ఏర్పాటు చేశారు. వీటిలో పోలీస్ చౌకీ వద్ద 0.05 ఎంఎల్‌డీ ఎస్‌టీపీ, వివేకానంద్ కాలనీలో 1.19 ఎంఎల్‌డీ ప్లాంటు, పోఖరీ బెండ్ వద్ద 1.25 ఎంఎల్‌డీ ప్లాంటు ఉన్నాయి. సంప్రదాయ విధానాలను అమలు చేయడం కష్టమైన ప్రదేశాలకు కూడా ఈ వ్యవస్థల ద్వారా శుద్ధి మౌలిక వసతులను విస్తరించవచ్చు.

ఉత్పత్తయ్యే చోటే మురుగునీటి శుద్ధి, బహుళ అంతస్తుల ఎస్‌టీపీలు
మురుగునీరు ఉత్పత్తయ్యే ప్రదేశానికి సమీపంలోనే పనిచేయగల శుద్ధి పరిష్కారాలను కూడా ఈ కార్యక్రమం పరిశీలించింది. వారణాసిలోని అస్సీ మురుగు కాలువ వద్ద అడ్వాన్స్‌డ్ ఆక్సిడేషన్ ప్రాసెస్ ఆధారిత ప్రయోగాత్మక వ్యవస్థను రూపొందించారు. మురుగునీటిని సేకరించి, మళ్లించేందుకు పొడవైన మురుగు పైప్‌లైన్లు అవసరం లేకుండా, అదనపు మురుగునీటిని అక్కడికక్కడే శుద్ధి చేయడం దీని ఉద్దేశం. తక్కువ నిర్మాణ పనులతో, వేగంగా అమలు చేయగల వ్యవస్థలను ఈ విధానం ఉపయోగిస్తుంది. నీటి నాణ్యతను మెరుగుపరచడం, నీటిలో కరిగిన ఆక్సిజన్‌ను పెంచడం, దుర్వాసనను తొలగించడం ఈ శుద్ధి లక్ష్యాలు. ఈ నమూనాలో వినూత్న ఆర్థిక ఏర్పాటు ఉంది. ముందస్తు మూలధన చెల్లింపులు లేకుండా, శుద్ధి చేసిన నీటి పరిమాణం, కీలక పనితీరు సూచికల సాధన ఆధారంగా చెల్లింపులు చేస్తారు. రూపకల్పన, వ్యవస్థ అమరికలో స్వేచ్ఛనిస్తూనే, ఈ ఏర్పాటు చెల్లింపులను శుద్ధి పనితీరుతో అనుసంధానిస్తుంది.

మునీ కీ రేతీలోని చంద్రేశ్వర్ నగర్‌లో ఏర్పాటు చేసిన బహుళ అంతస్తుల మురుగునీటి శుద్ధి ప్లాంటు మరో ఉదాహరణ. ఎన్‌జీపీ కింద ఒక మున్సిపాలిటీ కోసం నిర్మించిన దేశంలోనే తొలి నాలుగు అంతస్తుల ఎస్‌టీపీ ఇది. పరిమిత స్థలం, మూడు మురుగు కాలువలు, ఒక వర్షపు నీటి కాలువ, రిషికేశ్‌లోని త్రివేణి ఘాట్‌కు ఎగువన నిర్మాణ స్థలం ఉండటం వల్ల సంప్రదాయ పద్ధతిలో నిర్మాణం సవాలుగా మారింది. స్థల పరిమితులను అధిగమించేందుకు పైఅంతస్తుల విధానంలో నిర్మించిన ఈ 7.5 ఎంఎల్‌డీ ప్లాంటు సుమారు 900 చదరపు మీటర్ల స్థలంలో ఉంది. జీవ ప్రక్రియల ద్వారా పోషకాలను తొలగించే ఈ ప్లాంటుకు ప్రతి ఎంఎల్‌డీ సామర్థ్యానికి సుమారు 120 చదరపు మీటర్ల స్థలం అవసరమవుతుంది. పోలిక కోసం తీసుకున్న సంప్రదాయ ప్రత్యామ్నాయ విధానంలో ప్రతి ఎంఎల్‌డీ సామర్థ్యానికి 400 చదరపు మీటర్లు అవసరం. మురుగునీటి నిర్వహణ అవసరాలను తీర్చుతూనే, స్థానిక పరిస్థితులకు అనుగుణంగా శుద్ధి వ్యవస్థల రూపకల్పనను ఎలా మార్చవచ్చో ఈ ఉదాహరణలు చూపిస్తున్నాయి.

ప్రకృతి ఆధారిత, వికేంద్రీకృత శుద్ధి పరిష్కారాలు
ప్రతి నివాస ప్రాంతానికి ఒకే స్థాయిలో మురుగునీటి మౌలిక వసతులు అవసరం ఉండవు. చిన్న నివాస ప్రాంతాల్లో సంప్రదాయ మురుగు కాలువల వ్యవస్థలు, మురుగునీటి శుద్ధి ప్లాంట్ల నిర్మాణం ఖర్చుతో కూడుకున్నది. పరిమిత స్థలం అదనపు సవాళ్లను సృష్టిస్తుంది. ఎన్‌జీపీ కింద వికేంద్రీకృత, ప్రకృతి ఆధారిత పరిష్కారాలు ఇలాంటి ప్రాంతాలకు అనువైన ప్రత్యామ్నాయాలను అందిస్తున్నాయి. కృత్రిమ తడి నేలల వ్యవస్థలు (సీడబ్ల్యూలు) నియంత్రిత పరిస్థితుల్లో సహజ ప్రక్రియల ద్వారా కాలుష్యకారకాలను తొలగించేలా ప్రత్యేకంగా రూపొందించిన వ్యవస్థలు. ఒక సీడబ్ల్యూ వ్యవస్థలో నీరు, మొక్కలు, మొక్కలు పెరిగేందుకు ఆధారంగా ఉండే పదార్థాలు (సబ్‌స్ట్రేట్), నేల, సూక్ష్మజీవులు ఉంటాయి.

ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని బిఠూర్ ఈ విధానానికి ఉదాహరణ. సుమారు 20,000 జనాభా ఉన్న ఈ నగర పంచాయతీలో సంప్రదాయ మురుగునీటి మౌలిక వసతుల నిర్మాణానికి అధిక వ్యయం, ఎస్‌టీపీకి అనువైన భూమి లేకపోవడం ప్రధాన సమస్యలుగా ఉన్నాయి. స్వతంత్ర సంస్థ మూల్యాంకనం తర్వాత అభివృద్ధి చెందుతున్న శుద్ధి సాంకేతికతగా వెల్‌ల్యాండ్‌ వ్యవస్థలను ఎంపిక చేశారు. కాలువలపైనే నేరుగా ఆరు తడి నేలల వ్యవస్థలను అభివృద్ధి చేసి, సుమారు 2 ఎంఎల్‌డీ మురుగునీటిని అక్కడికక్కడే శుద్ధి చేసే ఏర్పాటు చేశారు. దీంతో ప్రవేశించే మురుగునీటిలో దాదాపు 75 మిల్లీగ్రాములు/లీటరుగా ఉన్న బయోకెమికల్ ఆక్సిజన్ డిమాండ్ (బీఓడీ), శుద్ధి చేసి విడుదల చేసే నీటిలో 10 మిల్లీగ్రాములు/లీటరు కంటే దిగువకు తగ్గింది. తగిన పొడవు, వెడల్పు అందుబాటులో ఉండి, మురుగునీటి ప్రవాహం, అందులో మలినాల సాంద్రత తక్కువగా ఉన్న కాలువలకు ఈ సాంకేతికత అనువైనదిగా పరిగణిస్తున్నారు.

మురుగునీటి శుద్ధికి జోహ్‌కాసౌ మరో వికేంద్రీకృత పరిష్కారాన్ని అందిస్తోంది. గృహ మురుగునీటిని అవసరమైన నియంత్రణ ప్రమాణాలు, జాతీయ హరిత ట్రైబ్యునల్ (ఎన్‌జీటీ) నిబంధనలకు అనుగుణంగా శుద్ధి చేయగల ప్యాకేజ్డ్ శుద్ధి వ్యవస్థ ఇది. ముందుగానే తయారు చేసి, అక్కడ అమర్చి వెంటనే వినియోగించగల ఒకే యూనిట్‌లో అనేక మురుగునీటి శుద్ధి ప్రక్రియలను ఈ వ్యవస్థ కలిపి అందిస్తుంది. మురుగునీటి ప్రవాహం తక్కువగా ఉన్న ప్రాంతాలు, నిర్మాణ పనులు కష్టమైన ప్రదేశాలు, పరిమిత స్థలం ఉన్న చోట్ల జోహ్‌కాసౌ ఆధారిత వికేంద్రీకృత మురుగునీటి శుద్ధి ప్లాంట్లు ఉపయోగపడతాయి. భూగర్భంలో వ్యవస్థలను ఏర్పాటు చేయగల ప్రదేశాలకు కూడా ఇవి అనువైనవి. ఉత్తరాఖండ్‌లోని పలు ప్రాంతాల్లో ఈ వ్యవస్థలను వినియోగిస్తున్నారు. మొత్తం ఆరు వ్యవస్థలను ఏర్పాటు చేశారు.

ఈ వ్యవస్థల వల్ల పూర్తికాలం పనిచేసే నిర్వహణ సిబ్బంది అవసరం, అక్కడ రోజూ బురదను నిర్వహించాల్సిన అవసరం తగ్గుతాయి. సిలిండర్, క్యాప్సూల్ ఆకారాలతో సహా వివిధ అమరికలు వేర్వేరు ప్రవాహ అవసరాలకు అనుగుణంగా ఉంటాయి. అమరికను బట్టి శుద్ధి ప్రక్రియలో పెద్ద మలినాలను జల్లెడతో వేరుచేయడం, ప్రాథమిక శుద్ధి, జీవ ప్రక్రియలతో శుద్ధి, రెండో దశలో మలినాలను అడుగున చేరేలా చేయడం, తిరిగి ప్రసరింపజేయడం, క్రిములను నాశనం చేయడం, వడపోత వంటి దశలు ఉంటాయి. సంప్రదాయ మురుగునీటి మౌలిక వసతులను నిర్మించడం లేదా పర్యవేక్షించడం కష్టమైన నివాస ప్రాంతాలకు ఈ లక్షణాల వల్ల జోహ్‌కాసౌ ఉపయోగపడుతుంది. స్థానిక భౌగోళిక పరిస్థితులకు అనుగుణంగా వికేంద్రీకృత పారిశుద్ధ్య పరిష్కారాలను మార్చుకోవాల్సిన అవసరాన్ని ఉత్తరాఖండ్‌లో దీని వినియోగం తెలియజేస్తోంది.

నెరెడా: సమర్థమైన జీవ ప్రక్రియ ఆధారిత శుద్ధి
ఎన్‌జీపీ ద్వారా ప్రవేశపెట్టిన మరో జీవ ప్రక్రియ ఆధారిత మురుగునీటి శుద్ధి సాంకేతికత నెరెడా. ఇది ఆక్సిజన్ సమక్షంలో పనిచేసే సూక్ష్మజీవులు చిన్న గుళికలుగా ఏర్పడిన బురదను ఉపయోగిస్తుంది. సంప్రదాయ యాక్టివేటెడ్ స్లడ్జ్‌లో ఉండే బ్యాక్టీరియానే ఉపయోగిస్తూ, అవి సులభంగా అడుగున చేరే చిన్న, దట్టమైన గుళికలుగా ఏర్పడేలా చేస్తుంది. ఈ సాంకేతికతకు తక్కువ స్థలం అవసరమవుతుంది. నిర్మాణ వ్యయం, నిర్వహణ ఖర్చులు కూడా తగ్గుతాయి. యాక్టివేటెడ్ స్లడ్జ్ ప్రాసెస్‌తో పోలిస్తే సుమారు 50%, సీక్వెన్షియల్ బ్యాచ్ రియాక్టర్‌తో (ఎస్‌బీఆర్) పోలిస్తే 20% విద్యుత్ ఆదాను కూడా ఇది సాధించింది.

పట్నాలోని పహాడీలో ఏర్పాటు చేసిన 60 ఎంఎల్‌డీ నెరెడా ఆధారిత ఎస్‌టీపీ ఈ ప్రయోజనాలను చాటుతోంది. దీని బయోరియాక్టర్ సుమారు 1,900 చదరపు మీటర్ల స్థలంలో ఉంది. పోలిక కోసం తీసుకున్న ఎస్‌బీఆర్ బయోరియాక్టర్‌కు 5,400 చదరపు మీటర్లు అవసరమవుతుంది. పెద్ద ప్లాంట్లలో అధునాతన జీవ ప్రక్రియ ఆధారిత శుద్ధి ద్వారా స్థలం, విద్యుత్ అవసరాలను ఎలా తగ్గించవచ్చో నెరెడా చూపిస్తోంది.

సాయిల్ బయోటెక్నాలజీ, ఫీక‌ల్ స్ల‌డ్జ్‌ & సెప్టేజ్ నిర్వహణ

ఈ కార్యక్రమంలో సాయిల్ బయోటెక్నాలజీ సహజ శుద్ధి విధానాన్ని అందిస్తోంది. నేల ఆధారిత ఈ మురుగునీటి శుద్ధి వ్యవస్థలో మలినాలు అడుగున చేరడం, నీరు నేలలోకి ఇంకడం వంటి భౌతిక ప్రక్రియలను జీవరసాయన ప్రక్రియలతో కలిపి ఉపయోగిస్తారు. దీని ద్వారా మురుగునీటిలో తేలియాడే ఘనపదార్థాలు, సేంద్రియ, అసేంద్రియ పదార్థాలను తొలగిస్తారు. తగిన ఖనిజ కూర్పు, స్థానిక సూక్ష్మజీవులు, జీవ పరిస్థితులను సూచించే మొక్కలు ఈ వ్యవస్థలో కీలక భాగాలు.

కృత్రిమంగా రూపొందించిన నేల వడపోత వ్యవస్థగా కూడా పిలిచే దీన్ని రీఇన్‌ఫోర్స్‌డ్ సిమెంట్ కాంక్రీట్ (ఆర్‌సీసీ), రాతి నిర్మాణం లేదా మట్టి గట్లతో నిర్మించవచ్చు. శుద్ధి చేయని నీటి ట్యాంకు, బయోరియాక్టర్ తొట్టి, శుద్ధి చేసిన నీటి ట్యాంకు, పైపులు, పంపులు ఇందులో ఉంటాయి. అవసరమైన నీటి నాణ్యతను బట్టి ఈ ప్రక్రియ ఒకే దశలో లేదా అనేక దశల్లో పనిచేయవచ్చు. యాంత్రిక పరికరాలు లేదా కదిలే పరికరాల అవసరాన్ని తగ్గించి, సులభమైన నిర్వహణకు ఈ విధానం వీలు కల్పిస్తుంది. దేవప్రయాగ్‌లో 1.2 ఎంఎల్‌డీ సామర్థ్యంతో సాయిల్ బయోటెక్నాలజీ ఆధారిత ఎస్‌టీపీని నిర్మించారు. శుద్ధి చేసి విడుదల చేసే నీటికి సంబంధించిన ప్రమాణాలను ఎన్‌జీటీ నిర్దేశించిన అంశాల ఆధారంగా నిర్ణయించారు.

పారిశుద్ధ్య వ్యవస్థలో మరో భాగాన్ని మల బురద, సెప్టేజ్ నిర్వహణ పరిష్కరిస్తోంది. ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని చునార్‌లో రోజుకు 10 కిలోలీటర్ల (కేఎల్‌డీ) సామర్థ్యంతో ప్రయోగాత్మక మల బురద శుద్ధి ప్లాంటును (ఎఫ్‌ఎస్‌టీపీ) ₹2.70 కోట్ల నిర్మాణ వ్యయంతో మంజూరు చేశారు. చిన్న నివాస ప్రాంతం కావడంతో అధిక వ్యయం కారణంగా మురుగునీటిని సేకరించి, మళ్లించే సంప్రదాయ వ్యవస్థలు, ఎస్‌టీపీ నిర్మాణం ఆచరణ సాధ్యం కాదని భావించారు. అక్కడ సెప్టిక్ ట్యాంకులు, ఇంకుడు గుంతలు ఎక్కువగా వినియోగంలో ఉన్నాయి. కాలువల్లో ప్రవాహం తక్కువగా ఉండగా, కొన్ని కాలువలు ఎండిపోయేవి. స్వతంత్ర సంస్థ మూల్యాంకనం తర్వాత కృత్రిమ తడి నేలల వ్యవస్థలు లేదా ఇతర ప్రకృతి ఆధారిత పరిష్కారాలు మరింత అనువైనవిగా గుర్తించారు.

ఇంకుడు గుంతల్లో కొంతకాలానికి పేరుకునే సెప్టేజ్‌ను శుద్ధి చేసే ఎఫ్‌ఎస్‌టీపీ, ఎస్‌టీపీకి ప్రత్యామ్నాయం కాదు. మురుగు కాలువల వ్యవస్థతో అనుసంధానం లేని ప్రాంతాల నుంచి సేకరించిన సెప్టేజ్‌ను కూడా విస్తృత శుద్ధి వ్యవస్థలోకి తీసుకొచ్చేందుకు ఉమ్మడి శుద్ధి వీలు కల్పిస్తుంది. ఇందులో సెప్టేజ్ ట్యాంకర్ల నుంచి మురుగును స్వీకరించే కేంద్రాన్ని ఏర్పాటు చేసి, సేకరించిన పదార్థాన్ని నగర మురుగునీటితో కలిపి శుద్ధి చేసేందుకు వ్యవస్థలోకి పంపిస్తారు.

వ్యర్థాల నుంచి శక్తి ఉత్పత్తి, బురద నిర్వహణ, వనరుల వినియోగం
నమామి గంగే కింద బురద నిర్వహణ, వ్యర్థాల నుంచి శక్తిని పొందడం, నిర్వహణ అవసరాలు, వనరుల వినియోగాన్ని తగ్గించడంపై దృష్టి సారిస్తున్నారు. ఆక్సిజన్ లేని పరిస్థితుల్లో బురదను జీవ ప్రక్రియల ద్వారా విచ్ఛిన్నం చేసి బయోగ్యాస్ ఉత్పత్తి చేయడం, శక్తిని పొందేందుకు అవకాశం కల్పిస్తుంది. ఆక్సిజన్ లేకుండా జీవ ప్రక్రియల ద్వారా సేంద్రియ పదార్థాలు విచ్ఛిన్నం కావడాన్ని అనెరోబిక్ డైజెషన్ అంటారు. ఈ బయోగ్యాస్‌ను విద్యుత్ ఉత్పత్తికి ఉపయోగించవచ్చు. వారణాసిలోని 140 ఎంఎల్‌డీ దీనాపూర్ ఎస్‌టీపీలో వాస్తవ మురుగునీటి ప్రవాహం సుమారు 110 ఎంఎల్‌డీగా, మొత్తం వాస్తవ విద్యుత్ వినియోగం నెలకు 4,20,000 యూనిట్లుగా ఉంది. బయోగ్యాస్ ఆధారిత విద్యుత్ ఉత్పత్తి నెలకు దాదాపు 2,20,000-3,00,000 యూనిట్లకు చేరుకుంది. ఇది మొత్తం వినియోగంలో సుమారు 52% నుంచి 72%. ప్రయాగ్‌రాజ్‌లోని 80 ఎంఎల్‌డీ నైనీ ఎస్‌టీపీలో రోజువారీ విద్యుత్ వినియోగంలో దాదాపు 50% బయోగ్యాస్ ద్వారా సమకూరుతోంది. కాన్పూర్‌లోని జాజ్‌మౌ, భాగల్‌పూర్ ప్రాజెక్టులు ఇతర ఉదాహరణలు. మీరట్‌లోని 220 ఎంఎల్‌డీ ఎస్‌టీపీని బయో-సీఎన్‌జీ ఉత్పత్తికి గుర్తించారు.

బురదలోని నీటిని తొలగించడం కూడా నిర్వహణ సామర్థ్యాన్ని పెంచుతుంది. ద్రవంలో కొంత భాగాన్ని తొలగించి, బురదలో ఘనపదార్థాల శాతాన్ని పెంచేందుకు ఘన, ద్రవ భాగాలను వేరుచేసే ప్రక్రియను డీవాటరింగ్ అంటారు. విద్యుత్ వినియోగం, స్థల అవసరాలపై ఇచ్చిన హామీలకు అనుగుణంగా 50 ఎంఎల్‌డీ రమనా ఎస్‌టీపీలో వోల్యూట్ ప్రెస్‌ను (బురదలోని నీటిని తొలగించే పరికరం) ప్రవేశపెట్టారు. విద్యుత్‌ను సమర్థంగా వినియోగించడం, తక్కువ స్థలం అవసరం కావడం వల్ల దీన్ని ఇతర చోట్లా అమలు చేసే అంశాన్ని పరిశీలిస్తున్నారు. ఈ చర్యలన్నీ కలిసి మురుగునీటి నిర్వహణను కాలుష్యకారకాల తొలగింపునకు మించి విస్తరిస్తున్నాయి. మిగిలిన బురదను శుద్ధి చేయడం, ప్లాంట్లను మరింత సమర్థంగా నిర్వహించడం కూడా ఇందులో భాగమవుతున్నాయి.

గ్రీన్ ఎస్‌టీపీలు: శక్తి వినియోగ సామర్థ్యం, సుస్థిర నిర్వహణ
మురుగునీటి శుద్ధి ప్లాంట్ల దీర్ఘకాల పనితీరు శుద్ధి ప్రమాణాలు, సమర్థమైన నిర్వహణ, వనరుల సుస్థిర వినియోగంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. నమామి గంగే కింద పర్యావరణ అనుకూలమైన, శక్తిని సమర్థంగా వినియోగించే ఎస్‌టీపీలను ప్రోత్సహించేందుకు పలు కార్యక్రమాలు చేపడుతున్నారు.

విద్యుత్ వినియోగంపై ఇచ్చిన హామీని పాటించేందుకు మొదట 42 ఎంఎల్‌డీ నైనీ ఎస్‌టీపీ ప్రాంగణంలో సౌర విద్యుత్‌ను ప్రవేశపెట్టారు. రోజుకు 5,700 యూనిట్ల విద్యుత్ అవసరం కాగా, ఇందులోని 1,000 కిలోవాట్ల సౌర విద్యుత్ ప్లాంటు సుమారు 3,850 యూనిట్లను ఉత్పత్తి చేస్తోంది. 80 ఎంఎల్‌డీ నైనీ ఎస్‌టీపీలో రోజుకు మొత్తం దాదాపు 8,900 యూనిట్ల విద్యుత్ అవసరం కాగా, సౌర విద్యుత్ ద్వారా దాదాపు 1,400 యూనిట్లు, బయోగ్యాస్ ద్వారా మరో 4,500 యూనిట్లు సమకూరుతున్నాయి. ఇతర వ్యవస్థలు, ప్రాజెక్టుల్లో 16 ఎంఎల్‌డీ ఝూన్సీ, 14 ఎంఎల్‌డీ ఫాఫామౌ ఎస్‌టీపీలతో పాటు బరేలీ, భగవాన్‌పూర్, బృందావన్, హాథ్రస్, శామ్లీ, సహారన్‌పూర్‌లలోని ప్రాజెక్టులు ఉన్నాయి.

మీరట్‌లోని 220 ఎంఎల్‌డీ ఎస్‌టీపీని కూడా గ్రీన్ ఎస్‌టీపీగా ప్రతిపాదించారు. ప్లాంటు, దాని అనుబంధ సదుపాయాలకు 100% సౌర విద్యుత్‌ను వినియోగించాలని ప్రణాళిక రూపొందించారు. ప్రాజెక్టు నిర్వహణ హక్కులు పొందిన సంస్థ, ప్లాంటు ప్రాంగణానికి వెలుపల 10 మెగావాట్ల సౌర విద్యుత్ ప్లాంటును ఏర్పాటు చేసే అంశాన్ని పరిశీలిస్తోంది. భారత ప్రభుత్వ ఓపెన్ యాక్సెస్ పాలసీ కింద విద్యుత్ సరఫరాను ప్రతిపాదించారు.

బురద శుద్ధి కూడా సుస్థిరతకు తోడ్పడుతుంది. రిషికేశ్‌లో బురదను దహనం చేసే ప్రయోగాత్మక ప్రాజెక్టు ద్వారా వేడితో దాన్ని స్థిరీకరించడం, పరిమాణాన్ని తగ్గించడం వంటి అంశాలను పరిశీలిస్తున్నారు. నీటిని తొలగించిన మున్సిపల్ బురదలో దాదాపు 20% ఘనపదార్థాలు ఉంటాయి. వేడిగాలితో ఎండబెట్టడం ద్వారా ఘనపదార్థాల శాతాన్ని సుమారు 90%కి పెంచవచ్చు. తర్వాత ఎండిన బురదను వేడిగాలిని ఉత్పత్తి చేసే యంత్రంలో ఆక్సీకరణకు గురిచేస్తారు. ఫలితంగా వచ్చే పొడి బూడిద జీవ ఎరువు కాదు. అయితే స్థిరీకరించిన బూడిదను అధిక వేడిని తట్టుకునే ఇటుకలు లేదా కాంక్రీటు తయారీకి ఉపయోగించే అంశాన్ని పరిశీలించవచ్చు. మునీ కీ రేతీలో పరిమిత భూమి కారణంగా తలెత్తిన బురద పారవేత సమస్యలను పరిష్కరించేందుకు ఈ ప్రయోగాత్మక ప్రాజెక్టును ఉద్దేశించారు. ఈ ప్రయత్నాలన్నీ కలిసి పునరుత్పాదక ఇంధనం, సమర్థమైన పరికరాలు, మెరుగైన బురద నిర్వహణ ద్వారా ఎస్‌టీపీల పర్యావరణ, నిర్వహణ సుస్థిరతను బలోపేతం చేస్తున్నాయి.

పునరుద్ధరణ, ప్రధాన మురుగు పైప్‌లైన్లు, దీర్ఘకాల పనితీరు
కొత్త శుద్ధి సామర్థ్యాన్ని సృష్టించడంతో పాటు ప్రస్తుతం ఉన్న ఎస్‌టీపీలు, ప్రధాన మురుగు పైప్‌లైన్లను పునరుద్ధరించాలి. పాతబడుతున్న పరికరాలు, శుద్ధి ప్రమాణాలను పాటించకపోవడం, మూడో దశ శుద్ధి వ్యవస్థలు లేకపోవడం వల్ల ఆధునీకరణ అవసరమవుతుంది. నమామి గంగే కింద పలు ప్రాంతాల్లో పునరుద్ధరణ పనుల ద్వారా ఈ సమస్యలను పరిష్కరిస్తున్నారు. ప్రయాగ్‌రాజ్‌లోని 80 ఎంఎల్‌డీ నైనీ ఎస్‌టీపీలో విద్యుత్-యాంత్రిక పనులు, బయోగ్యాస్ ఆధారిత విద్యుత్, ఓసీఈఎంఎస్ ఇందుకు ఉదాహరణలు. కాన్పూర్‌లోని 130 ఎంఎల్‌డీ జాజ్‌మౌ ఎస్‌టీపీలో నిర్మాణ, విద్యుత్-యాంత్రిక పునరుద్ధరణ పనులతో పాటు బయోగ్యాస్ ఆధారిత విద్యుత్, క్లోరినేషన్, ఓసీఈఎంఎస్‌ను ఏర్పాటు చేశారు.

పాతబడుతున్న వ్యవస్థల్లో పూడిక పేరుకుపోవడం, దెబ్బతినడం, రంధ్రాలు పడటం వంటి సమస్యలను పరిష్కరించే ప్రధాన మురుగు పైప్‌లైన్ల పునరుద్ధరణ కూడా అంతే కీలకం. వారణాసిలో ఇటుకలతో నిర్మించిన 7 కిలోమీటర్ల పాత ప్రధాన మురుగు కాలువ పునరుద్ధరణను గ్లాస్ రీఇన్‌ఫోర్స్‌డ్ పైప్ లైనర్‌తో చేపట్టారు. ఈ కాలువ వ్యాసం 2,400 మిల్లీమీటర్ల వరకు ఉంది. కాన్పూర్‌లో ఇటుకలతో నిర్మించిన 9.3 కిలోమీటర్ల పాత ప్రధాన మురుగు కాలువ పునరుద్ధరణను మెషీన్ వౌండ్ స్పైరల్ లైనింగ్ విధానంతో చేపట్టారు. దీని వ్యాసం 2,250 మిల్లీమీటర్ల వరకు ఉంది.

కొత్త, ప్రస్తుతం ఉన్న మురుగునీటి మౌలిక వసతులను అనుసంధానించేందుకు హైబ్రిడ్ యాన్యుటీ మోడల్ (హెచ్‌ఏఎం) ఆధారిత ప్రభుత్వ-ప్రైవేటు భాగస్వామ్యం (పీపీపీ), వన్ సిటీ/క్లస్టర్-వన్ ఆపరేటర్ నమూనాలను కూడా ఈ కార్యక్రమం ఉపయోగిస్తోంది. నిర్మాణంతో ముడిపడిన చెల్లింపులతో పాటు 15 ఏళ్లపాటు పనితీరు ఆధారిత చెల్లింపులు చేస్తారు. ఇది జవాబుదారీతనం, నిరంతర నిర్వహణను ప్రోత్సహిస్తుంది. ఈ నమూనా కింద 1,955 ఎంఎల్‌డీ సామర్థ్యంతో 31 ప్రాజెక్టులను చేపట్టారు. వీటిలో 454 ఎంఎల్‌డీ సామర్థ్యం కలిగిన 11 ప్రాజెక్టులు పూర్తయ్యాయి. 235 ఎంఎల్‌డీ సామర్థ్యం కలిగిన మరో 6 ప్రాజెక్టులు పూర్తికి చేరువలో ఉన్నాయి. పునరుద్ధరణ, నిర్వహణ, సంరక్షణపై దృష్టి సారించడం వల్ల మురుగునీటి శుద్ధి ఒకసారి మౌలిక వసతులు నిర్మించే పనికి పరిమితం కాకుండా నిరంతర సేవగా మారుతోంది.

మురుగునీటి శుద్ధి నుంచి సుస్థిర మురుగునీటి నిర్వహణ దిశగా
మురుగునీటి శుద్ధిలో నమామి గంగే విధానం మౌలిక వసతులు, విభిన్న సాంకేతికతలు, వికేంద్రీకృత పరిష్కారాలు, పునరుద్ధరణ, దీర్ఘకాల నిర్వహణను సమన్వయం చేస్తోంది. సంప్రదాయ, అధునాతన శుద్ధి ప్రక్రియలు, ప్రకృతి ఆధారిత వ్యవస్థలు, అభివృద్ధి చెందుతున్న సాంకేతికతలు విభిన్న స్థానిక అవసరాలను తీరుస్తున్నాయి. పనితీరు ఆధారిత నిర్వహణ నమూనాలు, వ్యర్థాల్లోని ఉపయోగకరమైన వనరులను తిరిగి పొందడం, శక్తిని సమర్థంగా వినియోగించడం, బురద నిర్వహణ, శుద్ధి చేసిన నీటిని తిరిగి ఉపయోగించడం మొత్తం శుద్ధి వ్యవస్థను బలోపేతం చేస్తున్నాయి. అంతిమంగా, ఎస్‌టీపీల నిర్మాణానికి మించి నదీ పరివాహక ప్రాంతమంతటా సమర్థమైన శుద్ధి, నమ్మకమైన పనితీరు, వనరుల పునర్వినియోగాన్ని నిర్ధారించే సుస్థిర మురుగునీటి నిర్వహణ వ్యవస్థలను సృష్టించడం దీని లక్ష్యం.

 References

Ministry of Jal Shakti

https://nmcg.nic.in/NamamiGanga.aspx

https://ejalshakti.gov.in/misc/Innovative_LRT_S.aspx/1000

https://nmcg.nic.in/pdf/NGP-At%20a%20Glance%20(Final%20Version%20Printed).pdf

Others

https://gwilws.gujarat.gov.in/web/public/content/cms.portal.document/302/document/Sewage-Treatment-Technologies.pdf

https://www.niti.gov.in/node/306

Click here to see pdf

***