पत्र सूचना कार्यालय

ঘৰুৱা আৰু নগৰীয়া কাম-কাজৰ জৰিয়তে দৈনিক বৰ্জ্য পানী উৎপন্ন হয়। চহৰ আৰু নগৰসমূহৰ সম্প্ৰসাৰণৰ লগে লগে সংগ্ৰহ, পৰিবহণ আৰু পৰিশোধনৰ প্ৰয়োজনীয় নলা-নৰ্দমাৰ পৰিমাণো বৃদ্ধি পায়। সেয়েহে ফলপ্ৰসূ পৰিশোধনৰ বাবে নলাৰ প্ৰকৃতি, স্থানীয় পৰিস্থিতি আৰু উপলব্ধ আন্তঃগাঁথনিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি বিভিন্ন প্ৰযুক্তিগত পদ্ধতিৰ প্ৰয়োজন হয়। চহৰ অঞ্চলত নলা-নৰ্দমা মাটিৰ তলৰ মাজেৰে কেন্দ্ৰীভূত পৰিশোধন প্ৰকল্পলৈ বৈ যায়। কিন্তু সম্পূৰ্ণ নলা গাঁথনি নথকা অঞ্চলত চেপ্টিক টেংক আৰু অন্যান্য স্থানীয় ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে সংগৃহিত বৰ্জ্য পানীৰ সমাধানৰ প্ৰয়োজন হয়। নলাৰ বৈশিষ্ট্য, উপলব্ধ মাটি, নিৰ্গমনৰ মান আৰু পৰিশোধিত পানীৰ পুনৰ ব্যৱহাৰৰ সুযোগৰ লগতো পৰিশোধনৰ প্ৰয়োজনীয়তা ভিন্ন হয়। এই পাৰ্থক্যসমূহৰ সমাধানৰ বাবে প্ৰচলিত পৰিশোধন ব্যৱস্থা আৰু নিৰ্দিষ্ট পৰিস্থিতিৰ বাবে উপযুক্ত উদ্ভাৱনী প্ৰযুক্তিৰ সংমিশ্ৰণৰ প্ৰয়োজন।

এই পদ্ধতিয়ে ২০১৪ চনত আৰম্ভ হোৱা নমামি গংগা কাৰ্যসূচী (এন.জি.পি.)-ক গঢ় দিয়ে। এইটো হৈছে ৰাষ্ট্ৰীয় গংগা নদীৰ প্ৰদূষণ ফলপ্ৰসূভাৱে হ্ৰাস, সংৰক্ষণ আৰু সজীৱকৰণৰ দ্বৈত লক্ষ্যৰে এক সংহত সংৰক্ষণ অভিযান। নমামি গংগা কাৰ্যসূচীৰ মূল স্তম্ভসমূহ হ’ল নলা পৰিশোধন আন্তঃগাঁথনি, নদী-সন্মুখ উন্নয়ন, নদী-পৃষ্ঠ পৰিষ্কাৰ কৰা, জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য, বনানীকৰণ, জনসচেতনতা, ঔদ্যোগিক পানীৰ নিৰীক্ষণ আৰু গংগা গাঁও।

এই কাৰ্যসূচীয়ে ইয়াৰ প্ৰদূষণ-নিৰাময়ৰ কামৰ কেন্দ্ৰবিন্দুত নলা পৰিশোধন আন্তঃগাঁথনি স্থাপন কৰে। ইয়াত নতুন পৰিশোধন ক্ষমতাৰ বিকাশ, বৰ্তমানৰ সুবিধাসমূহৰ পুনৰ্বাসন আৰু বিভিন্ন পৰিশোধন প্ৰযুক্তি গ্ৰহণৰ সংমিশ্ৰণ ঘটিছে। এই কাৰ্যসূচীয়ে আনুমানিক ৩১,৩২৭ কোটি টকাৰ ১৯৯টা নলাৰ আন্তঃগাঁথনি প্ৰকল্প হাতত লৈছে, ইয়াৰে ১১৬টা সম্পূৰ্ণ হৈছে। এই প্ৰকল্পসমূহৰ লক্ষ্য হৈছে প্ৰতিদিনে ৫,২৭ কোটি লিটাৰ (এম.এল.ডি.)-ৰ নতুন নলা পৰিশোধন প্ৰকল্প (এছ.টি.পি.) ক্ষমতা সৃষ্টি কৰা, এতিয়ালৈকে ২,২৩৭ এম.এল.ডি. সৃষ্টি কৰা হৈছে। এই কাৰ্যসূচীয়ে বৰ্তমানৰ এছ.টি.পি. ক্ষমতাৰ ৯২৫ এম.এল.ডি. পুনৰ্বাসনৰ লক্ষ্যও গ্ৰহণ কৰিছে, ইয়াৰে ৮৭৩ এম.এল.ডি. পুনৰুদ্ধাৰ কৰা হৈছে। এই প্ৰচেষ্টাসমূহে পৰিশোধন ক্ষমতা সম্প্ৰসাৰণ কৰাৰ লগতে বৰ্তমানৰ আন্তঃগাঁথনিৰ কাম-কাজ উন্নত কৰে।

নমামি গংগাৰ প্ৰযুক্তি-নিৰপেক্ষ পদ্ধতি

নমামি গংগা কাৰ্যসূচীয়ে প্ৰযুক্তি-নিৰপেক্ষ পদ্ধতি অনুসৰণ কৰে, স্থানীয় প্ৰয়োজনীয়তা অনুসৰি নলা পৰিশোধন প্ৰক্ৰিয়া নিৰ্বাচন কৰে। গ্ৰহণ কৰা প্ৰযুক্তিসমূহৰ ভিতৰত আছে গতানুগতিক সক্ৰিয় গেদ প্ৰক্ৰিয়া, আপফ্ল' এনাৰোবিক শ্লাডজ ব্লেংকেট (আৰু ইয়াৰ বায়ুমণ্ডলীয় লেগুনৰ সৈতে সংমিশ্ৰণ), ক্ৰমিক বেছ ৰিয়েক্টৰ, মোভিং বেড বায়'ফিল্ম ৰিয়েক্টৰ, ফ্লুইডাইজড এৰাটেড বেড আৰু খাদ্য শৃংখল ৰিয়েক্টৰ। আন সমাধানসমূহৰ ভিতৰত ইলেক্ট্ৰ’ক’এগুলেচন, নিৰ্মিত জলাশয় আৰু জোহকাছৌৰ দৰে পেকেজড ব্যৱস্থা আদি অন্তৰ্ভুক্ত।

এই নমনীয়তাই পৰিশোধন আন্তঃগাঁথনিক বৃহৎ নগৰ কেন্দ্ৰ, সৰু বাসস্থান, পাহাৰীয়া ভূখণ্ড আৰু ভূমি-সংকটপূৰ্ণ স্থানকে ধৰি বিভিন্ন পৰিস্থিতিৰ সৈতে মোকাবিলা কৰিবলৈ অনুমতি দিয়ে। এই কাৰ্যসূচীত নেৰেডা (এন.ই.আৰ.ই.ডি.এ.), ভূমি জৈৱপ্ৰযুক্তি, স্থানীয়ভাৱে উন্নত অক্সিডেচন প্ৰক্ৰিয়া ভিত্তিক পৰিশোধন, বহুমহলীয়া এছ.টি.পি. আৰু বিকেন্দ্ৰীকৃত ব্যৱস্থাৰ দৰে উদ্ভাৱনসমূহো অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। মলমূত্ৰৰ বোকা আৰু চেপটেজ ব্যৱস্থাপনাই গতানুগতিক নলা-নৰ্দমা নেটৱৰ্কৰ বাহিৰলৈ পৰিশোধনৰ বিকল্পসমূহ আৰু অধিক সম্প্ৰসাৰিত কৰে।

খাদ্য শৃংখল ৰিয়েক্টৰ আৰু ইলেক্ট্ৰ’ক’এগুলেচন

এন.জি.পি.-ৰ জৰিয়তে ভাৰতত খাদ্য শৃংখল ৰিয়েক্টৰ (এফ.চি.আৰ.) প্ৰযুক্তি প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। ই স্থিৰ কৃত্ৰিম মাধ্যম আৰু উদ্ভিদৰ শিপা অন্তৰ্ভুক্ত কৰি সক্ৰিয় বোকা প্ৰক্ৰিয়া আৰু ক্ৰমিক বেছ ৰিয়েক্টৰৰ উন্নতি সাধন কৰে। ইয়াৰ সুবিধাসমূহৰ ভিতৰত সৰু ফুটপ্ৰিণ্ট, কম শক্তিৰ ব্যৱহাৰ আৰু পুষ্টিকৰ পদাৰ্থ আঁতৰোৱা আদি। এই কাৰ্যসূচীত পাঁচটা কাৰ্যকৰী এফচিআৰ ভিত্তিক এছ.টি.পি. ৰেকৰ্ড কৰা হৈছে : দুটা পশ্চিমবংগৰ ভাটপাৰাত আৰু তিনিটা উত্তৰপ্ৰদেশৰ প্ৰয়াগৰাজত। বিহাৰৰ ভাগলপুৰত আন এটা উদ্যোগ নিৰ্মাণৰ কাম চলি আছে, যাৰ আনুমানিক আয়তন প্ৰতি এম.এল.ডি.-ত ১৭৫ বৰ্গমিটাৰ।

ইলেক্ট্ৰ’ক’এগুলেচন আৰু ইলেক্ট্ৰ’-অক্সিডেচন কাৰ্যসূচীৰ জৰিয়তে প্ৰৱৰ্তিত আন এটা পৰিশোধন পদ্ধতিক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ইলেক্ট্ৰ’ক’এগুলেচন হৈছে এক অজৈৱিক পৰিশোধন প্ৰক্ৰিয়া যি বৈদ্যুতিক প্ৰবাহ আৰু জমা হোৱা ধাতুৰ এনোড ব্যৱহাৰ কৰি স্থৱিৰ আৰু ইমালচিফাইড প্ৰদূষকক অস্থিৰ কৰি পেলায়। এই ব্যৱস্থাসমূহ ঠাণ্ডা উষ্ণতা, পাহাৰীয়া ভূখণ্ড আৰু সীমিত প্ৰৱেশৰ স্থানৰ বাবে উপযোগী। উত্তৰাখণ্ডত বদ্ৰীনাথ আৰু চামোলীৰ দৰে স্থানত এনে ব্যৱস্থা প্ৰণয়ন কৰা হৈছে, ইয়াত ১৭টা ইনষ্টলেচন ৰেকৰ্ড কৰা হৈছে। ইয়াৰ ভিতৰত আছে পুলিচ চৌকীত ০.০৫ এম.এল.ডি. এছ.টি.পি., বিবেকানন্দ কলনীত ১.১৯ এম.এল.ডি.-ৰ প্ৰকল্প আৰু পোখাৰী বেণ্ডত ১.২৫ এম.এল.ডি.-ৰ প্ৰকল্প। এই ব্যৱস্থাসমূহে সেয়েহে পৰিশোধনৰ আন্তঃগাঁথনি এনে স্থানলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰিব পাৰে য’ত গতানুগতিক পদ্ধতিসমূহ ৰূপায়ণ কৰাটো কঠিন হ’ব পাৰে।

স্থানভিত্তিক পৰিশোধন আৰু বহু-মহলীয়া এছ.টি.পি.

এই কাৰ্যসূচীয়ে এনে পৰিশোধন সমাধানৰ সন্ধানো কৰিছে যিয়ে বৰ্জ্য পানীৰ উৎসৰ ক্ষেত্ৰত কাম কৰিব পাৰে। বাৰাণসীৰ আচি ড্ৰেইনত এটা এডভান্সড অক্সিডেচন প্ৰচেছ ভিত্তিক পাইলট ডিজাইন কৰা হৈছিল যাতে দীঘলীয়া ইন্টাৰচেপচন আৰু ডাইভাৰচন নলাৰ লাইন এৰাই চলি অতিৰিক্ত বৰ্জ্য পানী ঠাইতে পৰিশোধন কৰিব পাৰি। এই পদ্ধতিত নূন্যতম নাগৰিক আন্তঃগাঁথনি আৰু দ্ৰুত নিষ্পাদন ব্যৱস্থা ব্যৱহাৰ কৰা হয়। পৰিশোধনৰ উদ্দেশ্য হৈছে পানীৰ গুণাগুণ উন্নত কৰা, দ্ৰৱীভূত অক্সিজেন বৃদ্ধি কৰা আৰু দুৰ্গন্ধ নাইকিয়া কৰা। এই আৰ্হিটোত আছে এক অভিনৱ বিত্তীয় ব্যৱস্থা। ই পৰিশোধন কৰা পানীৰ পৰিমাণ আৰু মূল পৰিৱেশন সূচকসমূহৰ অৰ্জনৰ সৈতে কোনো আগধন মূলধনী পৰিশোধৰ সৈতে পেমেণ্টক সংযোগ কৰে। এই ব্যৱস্থাই ডিজাইন আৰু কনফিগাৰেচনত স্বাধীনতাৰ অনুমতি দিয়াৰ সময়তে পাৰিতোষিকক পৰিশোধন পৰিৱেশনৰ সৈতে সংযোগ কৰে।

আন এটা উদাহৰণ হ’ল চন্দ্ৰেশ্বৰ নগৰৰ মুনি কি ৰেটিৰ বহুমহলীয়া নলা পৰিশোধন প্ৰকল্প। এয়া এন.জি.পি.-ৰ অধীনত নিৰ্মিত এখন পৌৰসভাৰ বাবে দেশৰ প্ৰথমটো চাৰিমহলীয়া এছ.টি.পি.। সীমিত ভূমি, তিনিটা নলা-নৰ্দমাসংলগ্ন ব্যৱস্থা, এটা বৰষুণৰ অতিৰিক্ত পানীৰ নলা আৰু ঋষিকেশৰ ত্ৰিবেণী ঘাটৰ ওপৰত ইয়াৰ অৱস্থানে গতানুগতিক নিৰ্মাণক প্ৰত্যাহ্বানজনক কৰি তুলিছিল। ৭.৫ এম.এল.ডি. উদ্যোগটোৱে প্ৰায় ৯০০ বৰ্গমিটাৰ দখল কৰিছে, স্থানৰ অভাৱ দূৰ কৰিবলৈ উলম্ব নিৰ্মাণ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। ইয়াৰ ভূমিৰ প্ৰয়োজনীয়তা জৈৱিক পুষ্টিকৰ পদাৰ্থ আঁতৰোৱাৰ সৈতে প্ৰতি এম.এল.ডি.-ত প্ৰায় ১২০ বৰ্গমিটাৰ, উল্লেখিত গতানুগতিক বিকল্পৰ বাবে প্ৰতি এম.এল.ডি.-ত ৪০০ বৰ্গমিটাৰ। এই উদাহৰণসমূহে দেখুৱাইছে যে পৰিশোধনৰ ডিজাইনে কেনেকৈ বৰ্জ্য জল-ব্যৱস্থাপনাৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰাৰ লগতে স্থানৰ পৰিস্থিতিৰ লগত খাপ খাব পাৰে।

প্ৰকৃতিভিত্তিক আৰু বিকেন্দ্ৰীকৃত পৰিশোধন সমাধান

প্ৰতিটো বসতিতে একে পৰিসৰৰ নলাৰ আন্তঃগাঁথনিৰ প্ৰয়োজন নহয়। সৰু বাসস্থানত গতানুগতিক নেটৱৰ্ক আৰু নলা পৰিশোধন প্ৰকল্প ব্যয়বহুল হ’ব পাৰে, আনহাতে সীমিত মাটিয়ে অতিৰিক্ত প্ৰত্যাহ্বানৰ সৃষ্টি কৰে। এন.জি.পি.-ৰ অধীনত বিকেন্দ্ৰীকৃত আৰু প্ৰকৃতিভিত্তিক সমাধানে এনে স্থানৰ বাবে উপযুক্ত বিকল্প আগবঢ়ায়। নিৰ্মিত জলাশয় (চি.ডব্লিউ.)হৈছে অভিযন্তা ব্যৱস্থা যিয়ে নিয়ন্ত্ৰিত পৰিস্থিতিত প্ৰদূষক আঁতৰাবলৈ প্ৰাকৃতিক প্ৰক্ৰিয়া ব্যৱহাৰ কৰে। চি ডব্লিউ ব্যৱস্থাত পানী, উদ্ভিদ, বৃদ্ধিৰ মাধ্যম (ছাবষ্ট্ৰেট), মাটি আৰু অণুজীৱ থাকে।

উত্তৰ প্ৰদেশৰ বিথোৰে এই পন্থা প্ৰদৰ্শন কৰে। প্ৰায় ২০ হাজাৰ জনসংখ্যাৰ নগৰ পঞ্চায়তখনে গতানুগতিক নলা-নৰ্দমাৰ আন্তঃগাঁথনিৰ বাবে অধিক খৰচ আৰু এছ.টি.পি.-ৰ বাবে উপযুক্ত মাটিৰ অভাৱৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া হৈছিল। তৃতীয় পক্ষৰ মূল্যায়নৰ পিছত নিৰ্মিত জলাশয়সমূহক উদীয়মান পৰিশোধন প্ৰযুক্তি হিচাপে নিৰ্বাচিত কৰা হৈছিল। ছটা জলাশয় পোনপটীয়াকৈ নলাত বিকশিত কৰা হৈছিল, যিয়ে প্ৰায় ২ এম.এল.ডি.-ৰ বাবে স্থানীয়ভাৱে চিকিৎসা প্ৰদান কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত জৈৱৰাসায়নিক অক্সিজেন চাহিদা (বি.অ’.ডি.)-ৰ মাত্ৰা প্ৰৱেশদ্বাৰত প্ৰায় ৭৫ মিলিগ্ৰাম/লিটাৰৰ পৰা পৰিশোধিত এফ্লুৱেণ্টত ১০ মিলিগ্ৰাম/লিটাৰৰ তললৈ হ্ৰাস পায়। য’ত পৰ্যাপ্ত দৈৰ্ঘ্য আৰু প্ৰস্থ উপলব্ধ সৰু, পাতল প্ৰবাহ কঢ়িয়াই নিয়া নলাৰ বাবে এই প্ৰযুক্তি উপযোগী বুলি বিবেচিত হৈছে।

জোহকাছৌৱে নলা পৰিশোধনৰ বাবে আন এক বিকেন্দ্ৰীকৃত বিকল্প প্ৰদান কৰে। ই এটা পেকেজড ট্ৰিটমেণ্ট ফেচিলিটি যিয়ে ঘৰুৱা নলা-নৰ্দমাক আকাংক্ষিত নিয়ন্ত্ৰণ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় সেউজ ন্যায়াধিকৰণ (এন.জি.টি.)-ৰ নীতি অনুসৰি পৰিশোধন কৰিবলৈ সক্ষম। এই ব্যৱস্থাটোৱে এটা প্ৰিফেব্ৰিকেটেড, প্লাগ-এণ্ড-প্লে ইউনিটৰ ভিতৰত কেইবাটাও নলা-পৰিশোধন প্ৰক্ৰিয়া একত্ৰিত কৰে। জোহকাছৌ ভিত্তিক বিকেন্দ্ৰীকৃত নলা পৰিশোধন প্লাণ্ট কম প্ৰবাহৰ প্ৰয়োগ, অসামৰিক নিৰ্মাণ কঠিন হোৱা স্থান আৰু সীমিত ঠাই থকা স্থানৰ বাবে উপযোগী হ’ব পাৰে। ইয়াত মাটিৰ তলত ব্যৱস্থা নিৰ্মাণ কৰিব পৰা স্থানসমূহো অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। এই ব্যৱস্থাসমূহ উত্তৰাখণ্ডৰ একাধিক স্থানত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে, ছটা সংস্থাপন ৰেকৰ্ড কৰা হৈছে।

এই ব্যৱস্থাসমূহে পূৰ্ণকালীন পৰিচালনা আৰু স্থানত দৈনিক বোকা নিয়ন্ত্ৰণৰ প্ৰয়োজনীয়তা হ্ৰাস কৰে। চিলিণ্ডাৰ-ধৰণ আৰু কেপচুল-ধৰণৰ বিকল্পসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰি একাধিক সংৰূপে বিভিন্ন প্ৰবাহৰ প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ পূৰণ কৰে। বিন্যাসৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি পৰিশোধন প্ৰক্ৰিয়াত পৰীক্ষা, প্ৰাথমিক পৰিশোধন, জৈৱিক চিকিৎসা, গৌণ সংস্থাপন, পুনৰ পৰিসঞ্চালন, বীজাণুনাশক আৰু পৰিশোধন আদি অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়। এই বৈশিষ্ট্যসমূহে জোহকাছৌক বসতিসমূহৰ বাবে প্ৰাসংগিক কৰি তোলে য’ত পৰম্পৰাগত নলাৰ আন্তঃগাঁথনি নিৰ্মাণ বা তত্ত্বাৱধান কৰাটো কঠিন। উত্তৰাখণ্ডত ইয়াৰ ব্যৱহাৰে বিকেন্দ্ৰীকৃত অনাময় সমাধানসমূহ স্থানীয় ভূগোলৰ লগত খাপ খুৱাই লোৱাৰ প্ৰয়োজনীয়তা প্ৰতিফলিত কৰে।

নেৰেদা (এন.ই.আৰ.ই.ডি.এ.): দক্ষ জৈৱিক পৰিশোধন

নেৰেডা হৈছে এন.জি.পি.-ৰ জৰিয়তে প্ৰৱৰ্তিত আন এক জৈৱিক বৰ্জ্য পানী পৰিশোধন প্ৰযুক্তি যিয়ে এৰোবিক গ্ৰেনুলাৰ বোকা ব্যৱহাৰ কৰে। ইয়াত প্ৰচলিত সক্ৰিয় বোকাবোৰৰ দৰে একে বেক্টেৰিয়া ব্যৱহাৰ কৰা হয় যদিও ভাল বসতি স্থাপনৰ গুণ থকা কম্পেক্ট এৰ’বিক দানা গঠন কৰে। এই প্ৰযুক্তিয়ে কম ফুটপ্ৰিণ্ট, কম নিৰ্মাণ খৰচ আৰু হ্ৰাস কৰা পৰিচালনা ব্যয় প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ উপৰি ই সক্ৰিয়কৃত বোকা প্ৰক্ৰিয়াৰ তুলনাত প্ৰায় ৫০% আৰু ক্ৰমিক বেছ ৰিয়েক্টৰ (এছ.বি.আৰ.)-ৰ তুলনাত ২০% শক্তি সঞ্চয় প্ৰদৰ্শন কৰিছে।

পাহাড়ী পাটনাত ৬০ এম.এল.ডি. নেৰেডা ভিত্তিক এছ.টি.পি.-এ এই সুবিধাসমূহ প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ইয়াৰ বায়’ৰিয়েক্টৰে প্ৰায় ১৯০০ বৰ্গমিটাৰ দখল কৰে, যিটো উল্লেখ কৰা এছ বি আৰ বায়’ৰিয়েক্টৰৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ বাবে ৫,৪০০ বৰ্গমিটাৰ দখল কৰে। নেৰেডাই দেখুৱাইছে যে উন্নত জৈৱিক পৰিশোধনে বৃহৎ সংস্থাপনত স্থান আৰু শক্তিৰ প্ৰয়োজনীয়তা কেনেকৈ হ্ৰাস কৰিব পাৰে।

ভূমি জৈৱপ্ৰযুক্তি আৰু মলমূত্ৰৰ বোকা আৰু চেপটেজ ব্যৱস্থাপনা

ভূমি জৈৱ প্ৰযুক্তিয়ে এই কাৰ্যসূচীৰ অধীনত প্ৰাকৃতিক-শোধন পদ্ধতি প্ৰদান কৰে। এই স্থলজ বৰ্জ্য পানী পৰিশোধন ব্যৱস্থাই জৈৱৰাসায়নিক প্ৰক্ৰিয়াৰ সৈতে পলস আৰু অনুপ্ৰৱেশৰ দৰে ভৌতিক প্ৰক্ৰিয়াৰ সংমিশ্ৰণ ঘটায়। ইয়াৰ ফলত বৰ্জ্য পানীৰ পৰা স্থলবন্দী কঠিন পদাৰ্থ আৰু জৈৱিক আৰু অজৈৱিক পদাৰ্থ আঁতৰোৱা হয়। এই ব্যৱস্থাত এটা উপযুক্ত খনিজ সংবিধান, স্থানীয় অণুজীৱ আৰু জৈৱ-সূচক উদ্ভিদক মূল উপাদান হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

ইয়াক নিৰ্মাণ কৰা মাটি ফিল্টাৰ বুলিও বৰ্ণনা কৰা হয়, ইয়াক ৰেইনফৰ্চড চিমেণ্ট কংক্ৰিট (আৰ.চি.চি.), শিলৰ কাম বা মাটিৰ বাণ্ড ব্যৱহাৰ কৰি নিৰ্মাণ কৰিব পাৰি। ইয়াৰ উপাদানসমূহৰ ভিতৰত কেঁচা পানীৰ টেংক, বায়’ৰিয়েক্টৰ কণ্টেইনমেণ্ট, পৰিশোধিত পানীৰ টেংক, পাইপিং আৰু পাম্প আদি অন্তৰ্ভুক্ত। আকাংক্ষিত পানীৰ গুণাগুণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি এই প্ৰক্ৰিয়াটো একক পৰ্যায়ৰ বা বহুপৰ্যায়ৰ ব্যৱস্থা হিচাপে চলিব পাৰে। এই পদ্ধতিয়ে যান্ত্ৰিক বা চলন্ত সঁজুলিসমূহ কম কৰে আৰু সহজ পৰিচালনাৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। দেৱপ্ৰয়াগত এন.জি.টি.ৰ পৰিমাপৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি এফ্লুৱেণ্টৰ মানৰ সৈতে ১.২ এম.এল.ডি. ভূমি জৈৱপ্ৰযুক্তি ভিত্তিক এছ.টি.পি. নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।

মলমূ্ত্ৰৰ গেদ আৰু চেপটেজ ব্যৱস্থাপনাই অনাময় শৃংখলৰ আন এটা অংশক সম্বোধন কৰে। উত্তৰ প্ৰদেশৰ চুনাৰত ২.৭০ কোটি টকা ব্যয়ৰে প্ৰতিদিনে ১০ কিলোলিটাৰ (কে.এল.ডি.) মলমূত্ৰ পৰিশোধন প্ৰকল্প (এফ এছ.টি.পি.)-ৰ আঁচনি অনুমোদন কৰা হয়। সৰু বাসস্থানৰ ক্ষেত্ৰত অধিক খৰচৰ বাবে গতানুগতিক ইন্টাৰচেপচন আৰু ডাইভাৰচন নেটৱৰ্ক আৰু এটা এছ.টি.পি. অসম্ভৱ বুলি বিবেচিত হৈছিল। এইক্ষেত্ৰত চেপ্টিক টেংক আৰু ছ’ক পিট প্ৰচলিত আছিল, আনহাতে নলাৰ প্ৰবাহ কম আছিল আৰু কিছুমান নলা শুকাই গৈছিল। তৃতীয় পক্ষৰ মূল্যায়নৰ পিছত নিৰ্মিত জলাশয় বা অন্যান্য প্ৰকৃতিভিত্তিক সমাধান অধিক উপযুক্ত বুলি চিনাক্ত কৰা হৈছিল।

এটা এফএছ.টি.পি.য়ে এছ.টি.পি.-ৰ ঠাই লোৱা নাই, কাৰণ ই ভিজা গাঁতৰ পৰা সময়ে সময়ে উৎপন্ন হোৱা  ছেপ্টেজৰ পৰিশোধন কৰে। সহ-প্ৰক্ৰিয়াকৰণে অসংযুক্ত অঞ্চলৰ পৰা ছেপ্টেজক বহল পৰিশোধন ব্যৱস্থাত প্ৰৱেশ কৰিবলৈ সক্ষম কৰে। ইয়াৰ লগত চেপ্টেজ টেংকাৰৰ বাবে এটা ৰিচিভিং ষ্টেচন আৰু সংগ্ৰহ কৰা সামগ্ৰীসমূহ চহৰৰ নলাৰ কাষে কাষে পৰিশোধনৰ বাবে নেটৱৰ্কলৈ স্থানান্তৰ কৰাটো জড়িত হৈ থাকে।

শক্তি উদ্ধাৰ, গেদ ব্যৱস্থাপনা আৰু সম্পদৰ ব্যৱহাৰ

নমামি গংগাৰ অধীনৰ পদ্ধতিসমূহে গেদ ব্যৱস্থাপনা, শক্তি উদ্ধাৰ আৰু কাৰ্যকৰী তথা সম্পদৰ প্ৰয়োজনীয়তা হ্ৰাস কৰাত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। এনাৰোবিক পাচনৰ জৰিয়তে জৈৱ গেছ উৎপাদনে শক্তি উদ্ধাৰৰ সুযোগ প্ৰদান কৰে। অক্সিজেনৰ অনুপস্থিতিত জৈৱিক পদাৰ্থৰ জৈৱিক অৱক্ষয়ক এনাৰোবিক পাচন বোলে। এই জৈৱ গেছ বিদ্যুৎ উৎপাদনৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। বাৰাণসীৰ ১৪০ এম.এল.ডি. দিনাপুৰ এছ.টি.পি.-ৰ প্ৰকৃত প্ৰবাহ প্ৰায় ১১০ এম.এল.ডি. আৰু প্ৰকৃত মুঠ শক্তি খৰচ প্ৰতিমাহে ৪,২০,০০০ ইউনিট ৰেকৰ্ড কৰা হৈছে। জৈৱ গেছভিত্তিক উৎপাদন মাহিলি প্ৰায় ২,২০,০০০–৩,০০,০০০ ইউনিটত উপনীত হয়, যিয়ে প্ৰায় ৫২%ৰ পৰা ৭২%ক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। প্ৰয়াগৰাজৰ ৮০ এম.এল.ডি. নাইনী এছ.টি.পি.-ত দৈনিক বিদ্যুৎ ব্যৱহাৰৰ প্ৰায় ৫০% জৈৱ গেছ উৎপাদন আছিল। আন উদাহৰণ হ’ল কানপুৰ আৰু ভাগলপুৰৰ জাজমৌত প্ৰকল্প, আনহাতে বায়’-চিএনজি উৎপাদনৰ বাবে মীৰুটত ২২০ এম.এল.ডি. এছ.টি.পি. চিনাক্ত কৰা হৈছে।

গেদ পানীমুক্ত কৰাটোৱেও ইয়াৰ কাৰ্যক্ষমতাত অৰিহণা যোগায়। পানীমুক্তকৰণ হৈছে কঠিন আৰু তৰল পদাৰ্থ পৃথক কৰি তৰল অংশৰ এটা অংশ আঁতৰাই গেদত কঠিন পৰিমাণ বৃদ্ধি কৰা। নিশ্চিত শক্তি-ব্যৱহাৰ আৰু ভূমিৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰিবলৈ ৫০ এম.এল.ডি. ৰামানা এছ.টি.পি.-ত ভলিউট প্ৰেছ (এটা গেদ পানীমুক্ত কৰা যন্ত্ৰ) প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ শক্তিৰ কাৰ্যক্ষমতা আৰু কমপেক্ট ফুটপ্ৰিণ্টে প্ৰতিলিপিকৰণৰ বিষয়ে বিবেচনা কৰিবলৈ প্ৰেৰণা দিয়ে। এই পদ্ধতিসমূহে একেলগে প্ৰদূষক আঁতৰোৱাৰ বাহিৰেও বৰ্জ্য পানী ব্যৱস্থাপনা সম্প্ৰসাৰিত কৰি অৱশিষ্ট গেদ পৰিশোধন আৰু অধিক কাৰ্যক্ষম উদ্যোগ পৰিচালনাক অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।

সেউজ এছ.টি.পি.সমূহ : শক্তি দক্ষতা আৰু বহনক্ষম পৰিচালনা

নলা পৰিশোধন প্ৰকল্পৰ দীৰ্ঘম্যাদী কাৰ্যক্ষমতা পৰিশোধনৰ মান, দক্ষ পৰিচালনা আৰু বহনক্ষম সম্পদৰ ব্যৱহাৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। নমামি গংগাৰ অধীনত গ্ৰহণ কৰা কেইবাটাও পদক্ষেপে সেউজ আৰু শক্তি-দক্ষ এছ.টি.পি.ক প্ৰসাৰিত কৰে।

নিশ্চিত শক্তি ব্যয় মানি চলিবলৈ প্ৰথমে ৪২ এম.এল.ডি. নাইনি এছ.টি.পি.-ত স্থানীয় সৌৰশক্তিৰ প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ১০০০ কিলোৱাট সৌৰ উদ্যোগটোৱে দৈনিক প্ৰায় ৩,৮৫০ ইউনিট উৎপাদন কৰে, যিটো ৫,৭০০ ইউনিটৰ প্ৰয়োজন হয়। ৮০ এম.এল.ডি. নাইনি এছ.টি.পি.-ত সৌৰ উৎপাদনে দৈনিক প্ৰায় ১,৪০০ ইউনিট অৰিহণা যোগায়, আনহাতে বায়’গেছে আৰু ৪,৫০০ ইউনিট যোগান ধৰে, যাৰ বিপৰীতে মুঠ প্ৰয়োজন প্ৰায় ৮,৯০০ ইউনিট। আন আন স্থাপন আৰু প্ৰকল্পসমূহৰ ভিতৰত আছে ১৬টা এম.এল.ডি. ঝুন্সি আৰু ১৪টা এম.এল.ডি. ফাফামাউ এছ.টি.পি., লগতে বেৰেলী, ভগৱানপুৰ, বৃন্দাবন, হাথৰাছ, ছামোলী আৰু চাহাৰনপুৰৰ প্ৰকল্প।

২২০ এম.এল.ডি. মেৰুট এছ.টি.পি.-ও সেউজ এছ.টি.পি. হিচাপে প্ৰস্তাৱ কৰা হৈছে, য’ত উদ্যোগটো আৰু সংশ্লিষ্ট সুবিধাসমূহৰ বাবে ১০০% সৌৰশক্তিৰ কথা কল্পনা কৰা হৈছে। ভাৰত চৰকাৰৰ মুক্ত প্ৰৱেশ নীতিৰ অধীনত বিদ্যুৎ যোগানৰ প্ৰস্তাৱেৰে ৰেহাই দানৰ জৰিয়তে ১০ মেগাৱাটৰ স্থানভিত্তিক সৌৰ উদ্যোগ এটাৰ কথা বিবেচনা কৰি আছিল।

গেদ পৰিশোধনেও বহনক্ষমতাত অৰিহণা যোগায়। ঋষিকেশৰ এখন গেদ নিষ্কাষণ আঁচনিয়ে তাপীয় স্থিতিশীলতা আৰু আয়তন হ্ৰাসৰ অন্বেষণ কৰে। প্ৰায় ২০% কঠিন পদাৰ্থ থকা পানীমুক্ত পৌৰসভাৰ গেদ গৰম বতাহ ব্যৱহাৰ কৰি প্ৰায় ৯০% কঠিন পদাৰ্থলৈ শুকুৱাই ল’ব পাৰি। তাৰ পিছত শুকান গেদখিনি গৰম বতাহৰ জেনেৰেটৰত অক্সিডাইজ কৰা হয়। ফলত সৃষ্টি হোৱা শুকান ছাই জৈৱ-গোবৰ নহয়, কিন্তু জুইৰ ইটা বা কংক্ৰিট নিৰ্মাণৰ বাবে স্থিৰ ছাইৰ কথা বিবেচনা কৰিব পাৰি। মুনি কি ৰেটিত এনে আঁচনিৰ উদ্দেশ্য আছিল সীমিত ভূমি উপলব্ধতাৰ ফলত উদ্ভৱ হোৱা গেদ নিষ্কাশনৰ প্ৰত্যাহ্বানসমূহ মোকাবিলা কৰা। এই প্ৰচেষ্টাসমূহে একেলগে নবীকৰণযোগ্য শক্তি, দক্ষ সঁজুলি আৰু উন্নত গেদ ব্যৱস্থাপনাৰ সংমিশ্ৰণেৰে এছ.টি.পি.সমূহৰ পৰিৱেশ আৰু কাৰ্যকৰী বহনক্ষমতা শক্তিশালী কৰে।

পুনৰ্বাসন, ট্ৰাংক নৰ্দমা আৰু দীৰ্ঘম্যাদী কাম-কাজ

নতুন পৰিশোধন ক্ষমতা সৃষ্টি কৰাটো বৰ্তমানৰ এছ.টি.পি. আৰু ট্ৰাংক নৰ্দমা পুনৰুদ্ধাৰৰ দ্বাৰা পৰিপূৰক হ’ব লাগিব। বয়স বৃদ্ধিৰ সঁজুলি, পৰিশোধন মানৰ অমান্যতা আৰু তৃতীয় পৰ্যায়ৰ-পৰিশোধনৰ উপাদানসমূহ নোহোৱা হোৱাৰ বাবে উন্নীতকৰণৰ প্ৰয়োজন হ’ব পাৰে। নমামি গংগাৰ অধীনত পুনৰ্বাসনৰ কামে একাধিক স্থানত এই সমস্যাসমূহৰ সমাধান কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে প্ৰয়াগৰাজৰ ৮০ এম.এল.ডি. নাইনী এছ.টি.পি., য’ত ইলেক্ট্ৰ’-মেকানিকেল কাম, বায়’গেছ শক্তি আৰু অ’.চি.ই.এম.এছ. আছে। কানপুৰৰ ১৩০ এম.এল.ডি. জাজমৌ এছ.টি.পি.-এ অসামৰিক আৰু বিদ্যুৎ যান্ত্ৰিক পুনৰ্বাসন, বায়’গেছ শক্তি, ক্ল’ৰিনেচন আৰু অ’.চি.ই.এম.এছ. লাভ কৰে।

ট্ৰাংক নৰ্দমাৰ পুনৰ্বাসন একেদৰেই জটিল, কাৰণ ই পুৰণি নেটৱৰ্কত পলি, ক্ষতি আৰু পাংচাৰৰ সৈতে মোকাবিলা কৰে। বাৰাণসীত গ্লাছ ৰিইনফৰ্চড পাইপ লাইনাৰ ব্যৱহাৰ কৰি ২৪০০ মিলিমিটাৰ ব্যাসৰ ৭ কিলোমিটাৰ পুৰণি ইটাৰ ট্ৰাংক নৰ্দমা এটা লোৱা হৈছিল। কানপুৰত মেচিন ৱাউণ্ড স্পাইৰেল লাইনিং ব্যৱহাৰ কৰি ২,২৫০ মিলিমিটাৰ ব্যাসৰ ৯.৩ কিলোমিটাৰ পুৰণি ইটাৰ ট্ৰাংক নৰ্দমা লোৱা হৈছিল।

এই কাৰ্যসূচীয়ে নতুন আৰু বৰ্তমানৰ নলা-নৰ্দমাৰ আন্তঃগাঁথনি একত্ৰিত কৰিবলৈ হাইব্ৰিড এনুইটি মডেল (এইচ.এ.এম.)-ভিত্তিক পাব্লিক-প্ৰাইভেট পাৰ্টনাৰশ্বিপ (পি.পি.পি.) আৰু ৱান চিটি/ক্লাষ্টাৰ–ৱান অপাৰেটৰ মডেলো ব্যৱহাৰ কৰে। নিৰ্মাণ-সংযুক্ত পেমেণ্টসমূহক ১৫ বছৰৰ ভিতৰত পৰিৱেশন-সংযুক্ত পেমেণ্টৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা হয়, যিয়ে জবাবদিহিতা আৰু স্থায়ী পৰিচালনাক প্ৰসাৰিত কৰে। এই মডেলৰ অধীনত ১,৯৫৫ এম.এল.ডি. সামৰি ৩১টা প্ৰকল্প গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। ইয়াৰে ৪৫৪ এম.এল.ডি. সামৰি ১১টা প্ৰকল্প সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ বিপৰীতে ২৩৫ এম.এল.ডি. সামৰি ৬টা প্ৰকল্প সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ উন্নত পৰ্যায়ত আছে। পুনৰ্বাসন, পৰিচালনা আৰু ৰক্ষণাবেক্ষণৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়াটোৱে বৰ্জ্য পানী পৰিশোধনক এককালীন আন্তঃগাঁথনিৰ কামতকৈ এক নিৰন্তৰ সেৱা কৰি তোলে।

নৰ্দমা পৰিশোধনৰ পৰা বৰ্জ্য পানীৰ বহনক্ষম ব্যৱস্থাপনালৈকে

বৰ্জ্য পানী পৰিশোধনৰ ক্ষেত্ৰত নমামি গংগাৰ পদ্ধতিত আন্তঃগাঁথনি, বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ প্ৰযুক্তি, বিকেন্দ্ৰীকৃত সমাধান, পুনৰ্বাসন আৰু দীৰ্ঘম্যাদী পৰিচালনাৰ সংমিশ্ৰণ ঘটিছে। গতানুগতিক আৰু উন্নত পৰিশোধন প্ৰক্ৰিয়া, প্ৰকৃতিভিত্তিক ব্যৱস্থা আৰু উদীয়মান প্ৰযুক্তিয়ে বিভিন্ন স্থানীয় প্ৰয়োজনীয়তাক সম্বোধন কৰে। কাৰ্যক্ষমতা ভিত্তিক কাৰ্যকৰী আৰ্হি, সম্পদ উদ্ধাৰ, শক্তিৰ কাৰ্যক্ষমতা, গেদ ব্যৱস্থাপনা আৰু পৰিশোধিত পানীৰ পুনৰ ব্যৱহাৰে সামগ্ৰিক পৰিশোধনৰ কাঠামো শক্তিশালী কৰে। শেষত, উদ্দেশ্যটো এছ.টি.পি. নিৰ্মাণৰ বাহিৰেও বহনক্ষম বৰ্জ্য জল-ব্যৱস্থাপনা ব্যৱস্থা সৃষ্টি কৰালৈকে বিস্তৃত, যিয়ে নদী অৱবাহিকাৰ ওপৰেৰে ফলপ্ৰসূ পৰিশোধন, নিৰ্ভৰযোগ্য প্ৰদৰ্শন আৰু সম্পদ পুনৰুদ্ধাৰ নিশ্চিত কৰে।

তথ্যসূত্ৰসমূহ

জল শক্তি মন্ত্ৰালয়

https://nmcg.nic.in/NamamiGanga.aspx

https://ejalshakti.gov.in/misc/Innovative_LRT_S.aspx/1000

https://nmcg.nic.in/pdf/NGP-At%20a%20Glance%20(Final%20Version%20Printed).pdf

অন্যান্য

https://gwilws.gujarat.gov.in/web/public/content/cms.portal.document/302/document/Sewage-Treatment-Technologies.pdf

https://www.niti.gov.in/node/306

pdf চাবলৈ ইয়াত ক্লিক কৰক

***

পিআইবি গৱেষণা/KD/RR