पत्र सूचना कार्यालय

ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸ್ವಚ್ಛತೆ: ದೈನಂದಿನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಬೇರೂರಿದ ಒಂದು ಅಭ್ಯಾಸ

ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸ್ವಚ್ಛತೆ: ದೈನಂದಿನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಬೇರೂರಿದ ಒಂದು ಅಭ್ಯಾಸ

ಶೌಚಾಲಯ ಮತ್ತು ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ಆಧುನಿಕ ಚಳವಳಿಗಿಂತಲೂ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸ್ವಚ್ಛತೆಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಬಹಳ ಪ್ರಾಚೀನವಾದುದು. ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಪುರಾತತ್ತ್ವ ನಿದರ್ಶನಗಳು ಅಂದಿನ ಅತ್ಯಂತ ಸುಸಜ್ಜಿತವಾದ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಇಂದಿನ ಗುಜರಾತ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಲೋಥಾಲ್‌ನಂತಹ ನಗರಗಳು ಸುಸಂಘಟಿತ ಒಳಚರಂಡಿ ಜಾಲವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಯೋಜಿತ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು. ಅಲ್ಲಿನ ಅನೇಕ ಮನೆಗಳು ಒಳಚರಂಡಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದ ಸ್ವಂತ ಶೌಚಾಲಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಪರಿಶೀಲನಾ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಹಾಗೂ ಘನತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣಾ ರಚನೆಗಳನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು.

ವೈದಿಕ ಪರಂಪರೆಯು ಶರೀರ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ವಾತಾವರಣದ ನೈರ್ಮಲ್ಯಕ್ಕೆ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ನೀಡಿತ್ತು. ಶುದ್ಧ ನೀರು, ತಾಜಾ ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯಕರ ಪರಿಸರವನ್ನು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಾಧನೆಯ ಭಾಗವೆಂದೇ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ನದಿಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರ ಜಲಮೂಲಗಳ ಬಳಿ ಮಲವಿಸರ್ಜನೆ ಮಾಡಬಾರದೆಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನಗಳು ಸಲಹೆ ನೀಡಿದ್ದವು. ಇದೇ ರೀತಿಯ ನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಬೌದ್ಧ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲೂ ಕಾಣಬಹುದು. ಬೌದ್ಧ ಭಿಕ್ಷುಗಳಿಗೆ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮಲ ಅಥವಾ ಮೂತ್ರ ವಿಸರ್ಜನೆ ಮಾಡದಂತೆ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲದೆ, ಮುಂದಿನವರು ಬಳಸಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ ಶೌಚಾಲಯದ ಜಾಗವನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛವಾಗಿಡುವುದು ಅವರ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಸಂಘಟಿತ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಪರಂಪರೆಗೆ ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಆಧಾರಗಳ ಬೆಂಬಲವೂ ಇದೆ. ಬಿಹಾರದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದ ಗುಪ್ತರ ಕಾಲದ ಬೌದ್ಧ ವಿಹಾರವೊಂದರಲ್ಲಿ ಶೌಚಾಲಯಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಕೊಠಡಿಯಿರುವುದು ಪತ್ತೆಯಾಗಿದೆ.

ಈ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಒಂದು ಮುಖ್ಯವಾದ ವಿಷಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತವೆ: ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸ್ವಚ್ಛತೆ ಎನ್ನುವುದು ಎಂದಿಗೂ ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ನಡವಳಿಕೆ, ಶಿಸ್ತು ಮತ್ತು ಸಾಮೂಹಿಕ ಜೀವನದೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟವಾಗಿ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದೆ.

ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯದಿಂದ ಸಾಮಾಜಿಕ ನಡವಳಿಕೆಯ ಬದಲಾವಣೆಯತ್ತ

ಆದರೆ, ಶತಮಾನಗಳ ನಂತರ ಆಧುನಿಕ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನೈರ್ಮಲ್ಯವು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಸವಾಲಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. ಈ ಸವಾಲು ಕೇವಲ ಪರ್ಯಾಪ್ತ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದುವುದಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿರದೆ, ಅವುಗಳ ನಿರಂತರ ಬಳಕೆ ಹಾಗೂ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ರೂಢಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೂ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದಾಗಿತ್ತು. ಈ ಸವಾಲನ್ನು ಎದುರಿಸಲು 2014 ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2 ರಂದು 'ಸ್ವಚ್ಛ ಭಾರತ ಮಿಷನ್' ಅನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ ಕೈಗೊಂಡ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಜನಚಳವಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಯಿತು.

ಈ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ: 'ಸ್ವಚ್ಛ ಭಾರತ ಮಿಷನ್ - ಗ್ರಾಮೀಣ' ಮತ್ತು 'ಸ್ವಚ್ಛ ಭಾರತ ಮಿಷನ್ - ನಗರ'. ಎಸ್‌ಬಿಎಂ-ಜಿ ವಿಭಾಗವು ಗ್ರಾಮೀಣ ನೈರ್ಮಲ್ಯ, ಶೌಚಾಲಯಗಳ ಲಭ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಬಳಕೆ ಹಾಗೂ ಘನ ಮತ್ತು ದ್ರವ ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಮೇಲೆ ಗಮನ ಹರಿಸುತ್ತದೆ. ಎಸ್‌ಬಿಎಂ-ಯು ವಿಭಾಗವು ನಗರ ನೈರ್ಮಲ್ಯ, ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಥಳಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವಚ್ಛತೆಯ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಗಮನ ಹರಿಸುತ್ತದೆ.

ಒಂದೆಡೆ, 2014 ರಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಈ ದಶಕದಲ್ಲಿ ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಶೌಚಾಲಯಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ತ್ಯಾಜ್ಯ ವಿಲೇವಾರಿ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳವರೆಗೆ ವ್ಯಾಪಕ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ, ಈ ಪಯಣವು ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟಕರವಾದ ಕೆಲಸವಾದ ನಡವಳಿಕೆಯ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ತರುವುದು ಮತ್ತು ಸ್ವಚ್ಛತೆಯನ್ನು ದೈನಂದಿನ ಜೀವನದ ಭಾಗವಾಗಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದೆ. ಸ್ವಚ್ಛ ಭಾರತ ಮಿಷನ್‌ನಡಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ದೊಡ್ಡ ಮಟ್ಟದ ಬದಲಾವಣೆ ಇದೇ ಆಗಿದೆ.

ಶಾಶ್ವತವಾದ ಹಳ್ಳಿಗಳು ಮತ್ತು ನಗರಗಳು ಈಗ ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥಿತಗೊಳಿಸಿವೆಯಾದರೂ, ನಿಯಮಿತ ನಡವಳಿಕೆಯ ಈ ಬದಲಾವಣೆಯು ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರು ಅತ್ಯಲ್ಪ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರುವ ಬೃಹತ್ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಮ್ಮಿಲನಗಳ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ನಿಜವಾದ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತದೆ.

ಮಹಾಕುಂಭ: ಸ್ವಚ್ಛತಾ ಚಳವಳಿಯಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟ ಬೃಹತ್ ಜನಸಮ್ಮಿಲನ

ಮಹಾಕುಂಭ 2025 ರಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಈ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಮತ್ಯಾವ ಜನಸಮ್ಮಿಲನವೂ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರ ಬೃಹತ್ ಪ್ರಮಾಣವೇ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಸವಾಲನ್ನು ಒಡ್ಡಿತ್ತು. ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರಯಾಗ್‌ರಾಜ್‌ನಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಭಕ್ತರು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿದ್ದರು. ಈ ಸವಾಲಿಗೆ ಸ್ಪಂದಿಸಲು ಪರ್ಯಾಪ್ತ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಒದಗಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಹಭಾಗಿತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು. ಮೇಳದ ಮೈದಾನದಾದ್ಯಂತ 28,000 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಶೌಚಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು 20,000 ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶೌಚಾಲಯಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ತ್ಯಾಜ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮೂಲದಲ್ಲೇ ವಿಂಗಡಣೆ ಮಾಡಲು 20,000 ಕಸದ ಬುಟ್ಟಿಗಳನ್ನು ಇಡಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಎಂಬುದು ಈ ಕಥೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ ಮಾತ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಮೇಳದ ಆವರಣವನ್ನು ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಮುಕ್ತ ವಲಯವೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ಭಕ್ತರು ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಳಸದಂತೆ ತಡೆಯಲು ಜಾಗೃತಿ ಅಭಿಯಾನಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು. ಸ್ವಚ್ಛತೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಸಹಭಾಗಿತ್ವವನ್ನು ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಲಾಯಿತು. ಪ್ರಯಾಗ್‌ರಾಜ್‌ನಲ್ಲಿ 'ಸ್ವಚ್ಛತಾ ರಥಯಾತ್ರೆ' ನಡೆಯಿತು. ಇದು ಸ್ವಚ್ಛತೆಯನ್ನು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲೆಂದರಲ್ಲಿ ಕಸ ಹಾಕದಿರುವುದು, ಕಸದ ಬುಟ್ಟಿಗಳನ್ನು ಬಳಸುವುದು ಹಾಗೂ ಒಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರ ಬಳಸಿ ಬಿಸಾಡುವ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಬಳಕೆಯಿಂದ ದೂರವಿರುವುದರ ಕುರಿತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸುವ ಒಂದು ಮೆರವಣಿಗೆಯಾಗಿತ್ತು. ಬೀದಿ ನಾಟಕಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ತ್ಯಾಜ್ಯ ವಿಂಗಡಣೆ ಮತ್ತು ವಿಲೇವಾರಿಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಣೆ ನೀಡಿದವು. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಧ್ವನಿವರ್ಧಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಘಾಟ್‌ಗಳಾದ್ಯಂತ ಸ್ವಚ್ಛತೆಯ ಸಂದೇಶಗಳನ್ನು ತಲುಪಿಸಿದವು.

ಈ ವಿಧಾನವು ಸಮುದಾಯ ನೇತೃತ್ವದ ಉಪಕ್ರಮಗಳಿಗೂ ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸಿತು. ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ 28 ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಮಹಿಳೆಯರು ಹಾಗೂ ನೆರೆಯ ಹಲವಾರು ರಾಜ್ಯಗಳ ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಿದರು. ಈ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಲ್ಲಿ ಎಲೆ ಅಡಿಕೆ ತಟ್ಟೆಗಳು, ಮಣ್ಣಿನ ಕಪ್‌ಗಳು (ಕುಲ್ಹಡ್‌ಗಳು), ಸೆಣಬಿನ ಚೀಲಗಳು ಮತ್ತು ಬಟ್ಟೆಯ ಚೀಲಗಳು ಸೇರಿದ್ದವು. ಸುಮಾರು 60 ಕೋಟಿ ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಿ 300 ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಈ ಸಂದೇಶವು ಕೇವಲ ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ತೆರವುಗೊಳಿಸುವುದರ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗದಂತೆ ತಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಜನರನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿತ್ತು. ನಡವಳಿಕೆಯ ಬದಲಾವಣೆಯ ಮೂಲ ಸಾರವೇ ಇದಾಗಿದೆ.

ಮಹಾಕುಂಭ 2025 ಬಲವಾದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ನಡವಳಿಕೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಬಲಪಡಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನೂ ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿತು. ಪ್ರಮುಖ ಶಾಹಿ ಸ್ನಾನದ ದಿನಾಂಕಗಳ ನಂತರ, ದ್ರುತಗತಿ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ತಂಡಗಳು ಮೇಳದ ಮೈದಾನವನ್ನು ಮರು-ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿದವು. ಅವು ಶೌಚಾಲಯಗಳನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಿದವು ಮತ್ತು ಯಾತ್ರಾರ್ಥಿಗಳು ಬಿಟ್ಟುಹೋದ ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ತೆರವುಗೊಳಿಸಿದವು. ಕ್ರಿಮಿನಾಶಕ ಸಿಂಪಡಣೆ ಮತ್ತು ಫಾಗscheduleಿಂಗ್ (ಹೊಗೆ ಸಿಂಪಡಣೆ) ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು.

ಕನ್ವರ್ ಯಾತ್ರೆ: ಯಾತ್ರೆಯ ಮಾರ್ಗವೇ ಸ್ವಚ್ಛತಾ ವಲಯವಾದಾಗ

ಪ್ರಯಾಗ್‌ರಾಜ್‌ನ ನದೀತೀರಗಳು ಬೃಹತ್ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿದರೆ, ಕನ್ವರ್ ಯಾತ್ರೆಯ ನೇರ ಮಾರ್ಗಗಳು ಬೇರೆಯದೇ ಆದ ಸಾರಿಗೆ ಮತ್ತು ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನಾ ಸವಾಲನ್ನು ಒಡ್ಡಿದವು. ಯಾತ್ರೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಭಕ್ತರು ಒಂದೇ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ರಸ್ತೆಗಳು, ಘಾಟ್‌ಗಳು, ತಂಗುದಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ, ಯಾತ್ರೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಸ್ವಚ್ಛತಾ ಅಭಿಯಾನವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಪ್ರಮುಖ ಮಾರ್ಗಗಳು ಮತ್ತು ತಂಗುದಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಪೌರಕಾರ್ಮಿಕರನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು. ವೀdictದಿನದ 24 ಗಂಟೆಯೂ ಕಸ ಗೂಡಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಕಸ ಸಂಗ್ರಹಣೆಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಶೌಚಾಲಯಗಳನ್ನೂ ಒದಗಿಸಲಾಯಿತು. ಹಸಿ ಮತ್ತು ಒಣ ತ್ಯಾಜ್ಯ ವಿಂಗಡಣೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಗಮನ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಒಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರ ಬಳಸಿ ಬಿಸಾಡುವ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಅನ್ನು ನಿರುತ್ಸಾಹಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಅಭಿಯಾನವು ಮಹಿಳಾ ಯಾತ್ರಾರ್ಥಿಗಳ ಅಗತ್ಯವನ್ನೂ ಪೂರೈಸಿತು. ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಮಹಿಳೆಯರಿಗಾಗಿಯೇ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದ ಎರಡು 'ಪಿಂಕ್ ಕನ್ವರ್ ಶಿಬಿರ'ಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಶಿಬಿರಗಳು ಸ್ವಚ್ಛ ಶೌಚಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ನಾನದ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು. ಇದು ನೈರ್ಮಲ್ಯವನ್ನು ಘನತೆ ಮತ್ತು ಅನುಕೂಲತೆಯೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿತು. ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಗೆ ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ 5 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಭಕ್ತರಿಗೆ ಉಕ್ಕಿನ ಗಂಗಾಜಲದ ಪಾತ್ರೆಗಳು ಮತ್ತು ಸೆಣಬಿನ ಚೀಲಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಲಾಯಿತು.

ಅಮರನಾಥ ಯಾತ್ರೆ: ನಂಬಿಕೆಯಿಂದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಕಾರ್ಯದತ್ತ

ಧೂಳು ತುಂಬಿದ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳಿಂದ ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಿಮಾಲಯದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಸಾಗುವ ಅಮರನಾಥ ಯಾತ್ರೆಯು ಈ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಎತ್ತರಕ್ಕೇರಿಸುತ್ತದೆ. 2025 ರಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಯಾತ್ರಾರ್ಥಿಗಳು ಈ ಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಂಡರು. ಈ ಯಾತ್ರೆಯನ್ನು 'ಸ್ವಚ್ಛ ಭಾರತ ಮಿಷನ್ - ನಗರ 2.0' (SBM-U 2.0) ರೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಮುಕ್ತ ಆಚರಣೆಗಳ ಮೇಲೆ ಮುಖ್ಯ ಗಮನ ಹರಿಸಲಾಗಿದೆ. ತ್ಯಾಜ್ಯ ರಹಿತ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿ ಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ನಡೆಸುವುದು ಇದರ ಗುರಿಯಾಗಿದೆ. ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಸ್ವಚ್ಛತಾ ನಿರ್ವಾಹಕರು ಮತ್ತು ಇತರ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರು ಈ ಪ್ರಯತ್ನಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಿದರು. ಅವರು ವಸತಿ ಕೇಂದ್ರಗಳು, ಲಂಗರ್ (ಉಚಿತ ಅನ್ನದಾಸೋಹ) ಸ್ಥಳಗಳು ಮತ್ತು ಯಾತ್ರಾ ಶಿಬಿರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. ಅವರು ತ್ಯಾಜ್ಯ ವಿಂಗಡಣೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಒಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರ ಬಳಸಿ ಬಿಸಾಡುವ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಬಳಕೆಯನ್ನು ತಡೆದರು. ಅವರು ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಮತ್ತು ಶೌಚಾಲಯ ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ಕುರಿತು ಸಂದೇಶಗಳನ್ನು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಿದರು. ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ಪ್ರಮಾಣವು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿತ್ತು. ಪ್ರತಿದಿನ ಸುಮಾರು 11.67 ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಈ ತ್ಯಾಜ್ಯದ ಶೇ. 100 ರಷ್ಟನ್ನು ಸಂಸ್ಕರಿಸಲಾಯಿತು. ಹಸಿ ಮತ್ತು ಒಣ ತ್ಯಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಯಾತ್ರೆಯ ಮಾರ್ಗದುದ್ದಕ್ಕೂ 1,016 ಎರಡು-ಬುಟ್ಟಿಗಳ ಕಸದ ಕೇಂದ್ರಗಳಿದ್ದವು. ನೈರ್ಮಲ್ಯ ತ್ಯಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಮಹಿಳಾ ಶೌಚಾಲಯಗಳ ಬಳಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಕಸದ ಬುಟ್ಟಿಗಳನ್ನು ಇಡಲಾಗಿತ್ತು. ಆಯಕಟ್ಟಿನ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 1,300 ಸಫಾಯಿಮಿತ್ರರು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. ಅವರು ಮಾರ್ಗದುದ್ದಕ್ಕೂ 24 ಗಂಟೆಯೂ ಸ್ವಚ್ಛತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ನೆರವಾದರು.

ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಸಂವಾದಾತ್ಮಕವಾಗಿ ರೂಪಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ‘ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಲಾವೋ, ಥೇಲಾ ಲೇಜಾವೋ’ (ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ತನ್ನಿ, ಚೀಲ ಒಯ್ಯಿರಿ) ಮತ್ತು ‘ಬಿನ್ ಇಟ್, ವಿನ್ ಇಟ್’ (ಕಸದ ಬುಟ್ಟಿಗೆ ಹಾಕಿ, ಬಹುಮಾನ ಗೆಲ್ಲಿ) ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಸೇರಿದ್ದವು. ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಪ್ರಚಾರದ ಆಶಯವನ್ನು ಜನರ ಸಕ್ರಿಯ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿದವು. 'ಮಾಹಿತಿ, ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಸಂವಹನ' ಅಭಿಯಾನವು ಸೂಚನಾ ಫಲಕಗಳು ಮತ್ತು ಬೀದಿ ನಾಟಕಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡಿತು. 'ಹಸಿರು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ' ಅಭಿಯಾನವು 70,000 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಭಕ್ತರನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ತಂದಿತು. ಭಾಗವಹಿಸಿದವರು ಸ್ವಚ್ಛತೆ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ನಿಯಮಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ಬದ್ಧಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡರು. ಯಾತ್ರಾರ್ಥಿಗಳು ಸೆಲ್ಫಿಗಳು ಮತ್ತು ಯಶಸ್ವಿ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಈ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಬಲಪಡಿಸಿದವು. ಇಲ್ಲಿ, ಬದಲಾವಣೆಯು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ಇಲ್ಲಿ, ಯಾತ್ರಾರ್ಥಿಯು ಕೇವಲ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಬಳಸುವ ಗ್ರಾಹಕನಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ ಯಾತ್ರಾರ್ಥಿಯು ಅವುಗಳನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಸಕ್ರಿಯ ಭಾಗಿದಾರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಯು ಜವಾಬ್ದಾರಿಯೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆಯುತ್ತದೆ.

ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಯೇ ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಭಾಗವಾದಾಗ

ಈ ಅಭಿಯಾನವು ಪ್ರಮುಖ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಇತರ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೂ ತಲುಪುತ್ತಿದೆ. ಹೈದರಾಬಾದ್‌ನಿಂದ ಇದಕ್ಕೆ ಸೂಕ್ತವಾದ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಗ್ರೇಟರ್ ಹೈದರಾಬಾದ್ ಮುನ್ಸಿಪಲ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್ 'ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಉದ್ವಾಸನ'ವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ಈ ಯೋಜನೆಯು ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರ ತ್ಯಾಜ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಗಮನ ಹರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಹೂವುಗಳು, ಮಾಲೆಗಳು, ಧಾರ್ಮಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳು ಮತ್ತು ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ವಿಗ್ರಹಗಳು ಸೇರಿರುತ್ತವೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯು ಇವುಗಳ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸಂಗ್ರಹಣೆ ಮತ್ತು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಸ್ಕರಣೆಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಜೂಬ್ಲಿ ಹಿಲ್ಸ್‌ನ ಇಸ್ಕಾನ್ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಏಳು ಭಾಗವಹಿಸುವವರು 66 ಕಿಲೋಗ್ರಾಂಗಳಷ್ಟು ಧಾರ್ಮಿಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಜಮಾ ಮಾಡಿದರು. ಎರಡನೇ ಹಂತದಲ್ಲಿ 443 ಕಿಲೋಗ್ರಾಂಗಳಷ್ಟು ಸಂಗ್ರಹವಾಯಿತು. ಮೂರನೇ ಹಂತವನ್ನು ಆರು ಪ್ರಮುಖ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ 124 ಭಕ್ತರು ಪಾಲ್ಗೊಂಡರು. ಈ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯು 753.59 ಕಿಲೋಗ್ರಾಂ ತಲುಪಿತು. ಈ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ವಿಂಗಡಿಸಿ, ದಾಖಲಿಸಿ, ಮರುಸಂಸ್ಕರಣೆಗೆ ಒಳಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಮುಂದಿನ ಸಂಸ್ಕರಣೆಗಾಗಿ ಇದನ್ನು ಅಧಿಕೃತ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಉಪಕ್ರಮವು ಮೂಲದಲ್ಲೇ ವಿಂಗಡಣೆ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಸ್ವಚ್ಛತಾ ಪಯಣದ ಪ್ರಮುಖ ವಿಸ್ತರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಈಗ ಗಮನವು ಕೇವಲ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುವುದರ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಧಾರ್ಮಿಕ ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವುದರ ಮೇಲೆಯೂ ಇದೆ.

ಸ್ವಚ್ಛತೆಯು ಪಯಣದ ಭಾಗವಾದಾಗ

ಭಾರತದ ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ಪಯಣವು ಬಹುದೂರ ಸಾಗಿಬಂದಿದೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ನಾಗರಿಕತೆಗಳು ನೀರು ಮತ್ತು ನೈರ್ಮಲ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ್ದವು. ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಗಳು ಸ್ವಚ್ಛತೆಯನ್ನು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಶಿಸ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿದ್ದವು. ಆಧುನಿಕ ಭಾರತವು ನಂತರ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ಲಭ್ಯತೆಯ ಸವಾಲನ್ನು ಎದುರಿಸಿತು. 'ಸ್ವಚ್ಛ ಭಾರತ ಮಿಷನ್' ಬೃಹತ್ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು. ಆದರೆ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವೊಂದೇ ಈ ಪಯಣವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ. ಮುಂದಿನ ಹಂತವೆಂದರೆ ಸ್ವಚ್ಛತೆಯನ್ನು ಒಂದು ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವುದು. ಅದಕ್ಕೆ ಸಂವಹನ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ಅಗತ್ಯವಿತ್ತು. ಇಂದು, ಆ ಪ್ರಯತ್ನವು ಕೇವಲ ಅಭಿಯಾನದ ದಿನಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಕಾಣ ಸಿಗುತ್ತಿದೆ. ಅದು ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಮ್ಮಿಲನಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತಿದೆ. ಅದು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಥಳಗಳು, ದೇವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಹಬ್ಬದ ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತಿದೆ. ಸ್ವಚ್ಛತೆಯು ಕೇವಲ ಒಂದು ಅಭಿಯಾನವನ್ನು ಮೀರಿ ಬೆಳೆದಾಗ ಹೀಗೆಯೇ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಅದು ಒಂದು ಅಭ್ಯಾಸವಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಆ ಅಭ್ಯಾಸವು ಸಮೂಹ ರೂಪ ಪಡೆದಾಗ, ಅದು ಒಂದು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

References

Ministry of Jal Shakti

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2091806&reg=48&lang=2

https://swachhbharatmission.ddws.gov.in/sites/default/files/Studies-and-surveys/Swachhata-Sanskriti-Draft-G2-Small-Review-Copy.pdf

Ministry of Education

http://ncert.nic.in/textbook/pdf/fees106.pdf

Government of Uttar Pradesh

https://x.com/MahaKumbh_2025?lang=en

Government of Jammu & Kashmir

https://swachh.jk.gov.in/clean-beginnings-strengthening-sanitation-for-shri-amarnath-ji-yatra-2025-at-yatri-niwas-jammu/

Government of Telangana

https://x.com/GHMCOnline/media

PIB Backgrounders

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2090918&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=160036&ModuleId=3&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=153694&ModuleId=3&reg=48&lang=2

When Swachhata Becomes Shared Faith

******