पत्र सूचना कार्यालय

প্ৰাচীন ভাৰতত অনাময় : দৈনন্দিন জীৱনৰ এটা অংশ

অনাময় ব্যৱস্থাৰ সৈতে ভাৰতৰ সম্পৰ্ক আধুনিক অনাময় অভিযানতকৈ পুৰণি। সিন্ধু উপত্যকাৰ পৰা পোৱা প্ৰত্নতাত্ত্বিক প্ৰমাণে সুপৰিকল্পিত অনাময় ব্যৱস্থাৰ উন্মোচন কৰে। বৰ্তমানৰ গুজৰাটত অৱস্থিত লোথালৰ দৰে চহৰবোৰত সুপৰিকল্পিত বিন্যাস আৰু বৃহৎ নিষ্কাশন নেটৱৰ্ক আছিল। বহু ঘৰত নলাৰ সৈতে সংযুক্ত ব্যক্তিগত শৌচাগাৰ আছিল। এই ব্যৱস্থাত কঠিন আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনাৰ বাবে নিৰীক্ষণ বিন্দু আৰু আনুষংগিক গঠনসমূহো অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল। বৈদিক পৰম্পৰাত শৰীৰ আৰু চৌপাশৰ স্বচ্ছতাক অতি গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল। বিশুদ্ধ পানী, শুদ্ধ বতাহ আৰু সুস্থ পৰিৱেশ আধ্যাত্মিক অনুশীলনৰ সৈতে জড়িত আছিল। প্ৰাচীন নিৰ্দেশনাত নদী আৰু অন্যান্য পানীৰ উৎসৰ ওচৰত শৌচ নকৰিবলৈও পৰামৰ্শ দিয়া হৈছিল। এই একে নীতি বৌদ্ধ পৰম্পৰাতো প্ৰতিফলিত হৈছে। বৌদ্ধ সন্ন্যাসীসকলক পানীত শৌচ বা প্ৰস্ৰাৱ নকৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছিল। লগতে পৰৱৰ্তী ব্যক্তিজনৰ বাবে শৌচাগাৰটো পৰিষ্কাৰ কৰি ৰাখিব বুলি আশা কৰা হৈছিল। প্ৰত্নতাত্ত্বিক প্ৰমাণেও এই পদ্ধতিগত স্বচ্ছতাৰ পৰম্পৰাৰ সাক্ষ্য দিয়ে। বিহাৰৰ গুপ্ত যুগৰ এটা মঠত শৌচাগাৰৰ বাবে সুকীয়া কোঠা আছিল।

এই উদাহৰণবোৰে এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ কথা বুজাইছে। ভাৰতত স্বচ্ছতাক সদায় আচৰণ, অনুশাসন, আৰু সমাজ জীৱনৰ সৈতে জড়িত হৈ আহিছে।

অনাময় আন্তঃগাঁথনিৰ পৰা সামাজিক আচৰণৰ পৰিৱৰ্তনলৈকে

কিন্তু শতিকা পাৰ হৈও আজিৰ ভাৰতত অনাময় ব্যৱস্থা এক প্ৰত্যাহ্বান হৈয়েই আছে। প্ৰত্যাহ্বানটো কেৱল পৰ্যাপ্ত অনাময় ব্যৱস্থা সৃষ্টি কৰাই নহয়, ইয়াৰ ব্যৱহাৰ আৰু সামঞ্জস্যপূৰ্ণ ৰক্ষণাবেক্ষণ নিশ্চিত কৰা অভ্যাস গঢ়ি তোলা। এই প্ৰত্যাহ্বানৰ মোকাবিলা কৰিবলৈ ২০১৪ চনৰ ২ অক্টোবৰত স্বচ্ছ ভাৰত অভিযান (এছ.বি.এম.) আৰম্ভ কৰা হয়। এই অভিযানৰ দুটা উপাদান আছে : স্বচ্ছ ভাৰত অভিযান-গ্ৰামীণ (এছ.বি.এম.-জি.) আৰু স্বচ্ছ ভাৰত আভিযান-নগৰ (এছ.বি.এম.-ইউ.)। স্বচ্ছ ভাৰত অভিযান-গ্ৰামীণ-এ গ্ৰাম্য অনাময়, শৌচাগাৰৰ সুবিধা আৰু ইয়াৰ ব্যৱহাৰ আৰু কঠিন তথা তৰল আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। স্বচ্ছ ভাৰত আভিযান-নগৰ-এ নগৰীয়া অনাময়, আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা, ৰাজহুৱা স্থান আৰু অনাময় আন্তঃগাঁথনিৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।

এফালে ২০১৪ চনৰ পিছৰ দশকটোত সমগ্ৰ দেশতে এক বৃহৎ অনাময় আন্তঃগাঁথনিৰ সৃষ্টি হৈছে— শৌচাগাৰৰ পৰা আৰম্ভ কৰি আৱৰ্জনা নিষ্কাশন আৰু পৰিচালনা ব্যৱস্থালৈকে। আনহাতে, এই যাত্ৰাত আচৰণৰ পৰিৱৰ্তন সাধন আৰু ইয়াক অটুট ৰখাৰ বহুত বেছি কঠিন কামটোও জড়িত হৈ থাকে, যাতে স্বচ্ছতা দৈনন্দিন জীৱনৰ এটা অংশ হৈ পৰে। এছ.বি.এম.-ৰ অধীনত এইটোৱেই হৈছে ডাঙৰ পৰিৱৰ্তন।

আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা এতিয়া গাঁও আৰু নগৰত এক পদ্ধতিগত প্ৰক্ৰিয়াত পৰিণত হ’লেও এই আচৰণৰ পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰকৃত পৰীক্ষা বৃহৎ ধৰ্মীয় অনুষ্ঠানৰ সময়ত ঘটে, য’ত কম সময়ৰ বাবে লাখ লাখ মানুহ গোট খায়।

মহা কুম্ভঃ এক বৃহৎ সমাৱেশ স্বচ্ছতাৰ অভিযানলৈ পৰিণত

হয়তো কুম্ভ ২০২৫ৰ দৰে আন কোনো সমাৱেশে এই পৰিৱৰ্তনক স্পষ্টভাৱে প্ৰদৰ্শন নকৰে। অনুষ্ঠানটোৰ বৃহৎ পৰিসৰৰ বাবে পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা অটুট ৰখাটো এক উল্লেখযোগ্য প্ৰত্যাহ্বান আছিল। উত্তৰ প্ৰদেশৰ প্ৰয়াগৰাজত সমবেত হৈছিল লাখ লাখ ভক্ত। এই প্ৰত্যাহ্বানৰ সৈতে মোকাবিলা কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় অনাময় আন্তঃগাঁথনি সৃষ্টিৰ লগতে জনসাধাৰণৰ সজাগতা বৃদ্ধি আৰু জনসাধাৰণৰ অংশগ্ৰহণ নিশ্চিত কৰাৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। সমগ্ৰ মেলা অনুষ্ঠিত অঞ্চলত ২৮ হাজাৰৰো অধিক শৌচাগাৰ আৰু ২০ হাজাৰ সামূহিক প্ৰস্ৰাৱাগাৰ নিৰ্মাণ কৰা হয়। আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনাৰ বাবে আৱৰ্জনা পৃথকীকৰণৰ সুবিধা থকা ২০ হাজাৰ ডাষ্টবিন স্থাপন কৰা হয়। কিন্তু আন্তঃগাঁথনি আছিল মাথোঁ এটা দিশ। সমগ্ৰ মেলা অনুষ্ঠিত এলেকাটোক প্লাষ্টিকমুক্ত অঞ্চল হিচাপে ঘোষণা কৰা হয়। প্লাষ্টিক আৱৰ্জনা পৰিহাৰ কৰিবলৈ ভক্তসকলক উৎসাহিত কৰিবলৈ সজাগতা অভিযান আৰম্ভ কৰা হয়। স্বচ্ছতা অটুট ৰখাৰ ক্ষেত্ৰত জনসাধাৰণৰ অংশগ্ৰহণ সক্ৰিয়ভাৱে প্ৰসাৰিত কৰা হৈছিল। প্ৰয়াগৰাজত ‘স্বচ্ছতা ৰথ যাত্ৰা’ৰ আয়োজন কৰা হয়। ই আছিল এক ৰাজহুৱা শোভাযাত্ৰা, যিয়ে পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতাক প্ৰসাৰিত কৰিছিল আৰু আৱৰ্জনা পেলোৱা, ডাষ্টবিন ব্যৱহাৰ কৰা আৰু একক ব্যৱহাৰযোগ্য প্লাষ্টিক পৰিহাৰ কৰাৰ বিষয়ে সজাগতা সৃষ্টি কৰিছিল। ৰাজপথৰ নাটক আৰু সংগীত পৰিবেশনে আৱৰ্জনা পৃথকীকৰণ আৰু নিষ্কাশনৰ বিষয়ে তথ্য প্ৰদান কৰিছিল। ৰাজহুৱা সম্বোধন ব্যৱস্থাই ঘাটসমূহত স্বচ্ছতাৰ বিষয়ে বাৰ্তা কঢিয়াই আনিছিল।

এই পদ্ধতিয়ে সম্প্ৰদায়ৰ নেতৃত্বত কাৰ্যৰ সুযোগো প্ৰদান কৰিছিল। উত্তৰ প্ৰদেশৰ ২৮খন জিলাৰ মহিলা আৰু চুবুৰীয়া কেইবাখনো ৰাজ্যৰ শিপিনীসকলে বহনক্ষম সামগ্ৰী সৃষ্টি কৰিছিল। এই সামগ্ৰীসমূহৰ ভিতৰত আছিল পাতৰ প্লেট, কুলহাৰ, পাটৰ বেগ, কাপোৰৰ বেগ। প্ৰায় ৬০ কোটি পৰিৱেশ অনুকূল সামগ্ৰী ৩০০ স্থানত উৎপাদন আৰু বিক্ৰী কৰা হৈছিল। ইয়াৰ লক্ষ্য আছিল কেৱল আৱৰ্জনা নিৰ্মূল কৰাই নহয়, আৱৰ্জনা প্ৰতিৰোধৰ ক্ষেত্ৰতো মানুহক জড়িত কৰা। এইটোৱেই হৈছে আচৰণ পৰিৱৰ্তনৰ চাবিকাঠি।

মহাকুম্ভ ২০২৫-য়েও প্ৰদৰ্শন কৰিলে যে কেনেকৈ এটা শক্তিশালী অনাময় ব্যৱস্থাই জনসাধাৰণৰ আচৰণ উন্নত কৰিব পাৰে। মূল স্নানৰ তাৰিখৰ পিছত ৰেপিড চেনিটেচন টিমে মেলাস্থলী পুনৰ নিৰ্মাণ কৰে, শৌচাগাৰ চাফা কৰাৰ লগতে তীৰ্থযাত্ৰীয়ে এৰি থৈ যোৱা জাবৰ-জোঁথৰ আঁতৰাই পেলায়। বীজাণুনাশক স্প্ৰে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।

কানৱৰ যাত্ৰাঃ যেতিয়া পথটো নিজেই স্বচ্ছতাৰ স্থান হৈ পৰে

প্ৰয়াগৰাজৰ নদীৰ পাৰত মানুহৰ বৃহৎ সমাৱেশ চম্ভালিব পৰাটো যদি প্ৰত্যাহ্বানজনক আছিল, তেন্তে দীঘলীয়া কানৱৰ যাত্ৰা পথ পৰিচালনা কৰাটোৱে আন এক বেলেগ প্ৰত্যাহ্বানৰ সৃষ্টি কৰিছিল। এই যাত্ৰাত লাখ লাখ ভক্তই একেটা পথেৰে যাত্ৰা কৰি ৰাস্তা, ঘাট, জিৰণি স্থান, ৰাজহুৱা সা-সুবিধাত হেঁচা প্ৰয়োগ কৰে। এই যাত্ৰাৰ সময়ত দিল্লীত এক বিশেষ স্বচ্ছতা অভিযান আৰম্ভ কৰা হয়। মূল পথ আৰু জিৰণি লোৱা স্থানত অতিৰিক্ত অনাময় কৰ্মী মোতায়েন কৰা হয়। ২৪ ঘণ্টাই চাফাই আৰু জাবৰ সংগ্ৰহৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল। অস্থায়ী শৌচাগাৰৰো ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল। তিতা আৰু শুকান আৱৰ্জনা পৃথক কৰাত বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল। একক ব্যৱহাৰযোগ্য প্লাষ্টিকৰ ব্যৱহাৰকো নিৰুৎসাহিত কৰা হৈছিল। এই অভিযানত মহিলা ভক্তসকলৰ প্ৰয়োজনীয়তালৈও লক্ষ্য কৰা হৈছিল। দিল্লীত মহিলা স্বেচ্ছাসেৱকৰ দ্বাৰা পৰিচালিত দুটা বিশেষ "পিংক কানৱৰ কেম্প" স্থাপন কৰা হৈছিল। এই শিবিৰসমূহত পৰিষ্কাৰ শৌচাগাৰ আৰু গা ধোৱাৰ সুবিধা আছিল, স্বচ্ছতাক মৰ্যাদা আৰু সুবিধাৰ সৈতে সমান কৰা হৈছিল। প্লাষ্টিকৰ সামগ্ৰীৰ পৰিৱৰ্তে পৰিৱেশ অনুকূল বিকল্প হিচাপে ৫ লাখৰো অধিক ভক্তক তীখাৰ গংগাৰ পানীৰ পাত্ৰ আৰু মৰাপাটৰ বেগো প্ৰদান কৰা হয়।

অমৰনাথ যাত্ৰাঃ বিশ্বাসৰ পৰা দায়িত্বশীল কৰ্মলৈ

ধূলিময় ঘাইপথৰ পৰা কাশ্মীৰ হিমালয়ৰ দুৰ্বল পৰিৱেশতন্ত্ৰলৈ যাত্ৰা কৰা অমৰনাথ যাত্ৰাই এই দায়িত্ব আৰু অধিক বৃদ্ধি কৰে। ২০২৫ চনত চাৰি লাখৰো অধিক তীৰ্থযাত্ৰীয়ে এই তীৰ্থযাত্ৰা গ্ৰহণ কৰিছিল। বৈজ্ঞানিক আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা আৰু প্লাষ্টিকমুক্ত পদ্ধতিৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰি এই যাত্ৰা এছ বি এম-ই ২.০ৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা হৈছে। ইয়াৰ লক্ষ্য হৈছে শূন্য লেণ্ডফিল আৰু পৰিৱেশ অনুকূল যাত্ৰাৰ আয়োজন। ৰাজ্য চৰকাৰে নিযুক্ত কৰা অনাময় বিষয়া আৰু অন্যান্য স্বেচ্ছাসেৱকসকলে এই প্ৰচেষ্টাত সহায় কৰিছিল। তেওঁলোকে থকাৰ ব্যৱস্থা, লেংগাৰ স্থান, যাত্ৰা শিবিৰত কাম কৰিছিল। তেওঁলোকে আৱৰ্জনা পৃথকীকৰণক প্ৰসাৰিত কৰিছিল আৰু একক ব্যৱহাৰৰ প্লাষ্টিক ব্যৱহাৰক নিৰুৎসাহিত কৰিছিল। লগতে পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা আৰু পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতাৰ বাৰ্তাও প্ৰচাৰ কৰে। কামৰ পৰিসৰ আছিল বিশাল। দৈনিক প্ৰায় ১১.৬৭ মেট্ৰিক টন আৱৰ্জনা উৎপন্ন হৈছিল। তথাপি এই আৱৰ্জনাসমূহৰ ১০০% প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰা হৈছিল। যাত্ৰাপথত ভিজা আৰু শুকান আৱৰ্জনাসমূহৰ বাবে ১০১৬টা টুইন বিন ষ্টেচন স্থাপন কৰা হৈছিল। মহিলাৰ শৌচাগাৰৰ সমীপতে অনাময় আৱৰ্জনাসমূহৰ বাবে পৃথক পৃথক বিন স্থাপন কৰা হৈছিল। প্ৰায় ১৩০০ ছাফাই মিত্ৰই কৌশলগত স্থানত কাম কৰিছিল, সমগ্ৰ পথটোত ২৪ ঘণ্টাই পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা অটুট ৰখাত সহায় কৰিছিল।

সজাগতাৰ প্ৰচেষ্টাসমূহ বাৰ্তা বিনিময়সদৃশ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ভিতৰত আছিল 'প্লাষ্টিক লাও, থেলা লেজাও' আৰু "বিন ইট, উইন ইট"-ৰ দৰে কাৰ্যসূচী। এই কাৰ্যসূচীসমূহত কথোপকথন আৰু জনসাধাৰণৰ অংশগ্ৰহণৰ সংমিশ্ৰণ ঘটিছিল। আই ই চিৰ অভিযানত চাইনবৰ্ড আৰু ষ্ট্ৰীট প্লে’ৰো ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। স্বচ্ছ আৰু বহনক্ষম পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দি সেউজ প্ৰতিজ্ঞা অভিযানত ৭০ হাজাৰতকৈ অধিক তীৰ্থযাত্ৰীয়ে অংশগ্ৰহণ কৰে। ছ’চিয়েল মিডিয়াই এই বাৰ্তাক আৰু অধিক শক্তিশালী কৰি তুলিলে, কিয়নো তীৰ্থযাত্ৰীসকলে নিজৰ চেলফি আৰু পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতাৰ সৈতে জড়িত সফলতাৰ কাহিনী ভাগ-বতৰা কৰিছিল। ইয়াত পৰিৱৰ্তনসমূহ বিশেষভালে স্পষ্ট হৈ পৰে।

ইয়াত তীৰ্থযাত্ৰীজন কেৱল অনাময় ব্যৱস্থাৰ ব্যৱহাৰকাৰী নহয়, ইয়াৰ ৰক্ষণাবেক্ষণতো অংশগ্ৰহণকাৰী। যত বিশ্বাসৰ লগত দায়িত্বৰো সংমিশ্ৰণ ঘটিছে।

যেতিয়া ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি নিজেই আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনাৰ অংশ হৈ পৰে

এই অভিযান প্ৰধান প্ৰধান তীৰ্থস্থানৰ বাহিৰেও অন্যান্য ধৰ্মীয় স্থানলৈও সম্প্ৰসাৰিত হৈছে। ইয়াৰ উদাহৰণ হায়দৰাবাদত পোৱা যায়। বৃহত্তৰ হায়দৰাবাদ পৌৰ নিগমে "উদ্ভাসনা প্ৰকল্প" আৰম্ভ কৰে। এই প্ৰকল্পটোৱে ধৰ্মীয় আৰু পবিত্ৰ আৱৰ্জনাসমূহৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। এই আৱৰ্জনাবোৰৰ ভিতৰত ফুল, মালা, ধৰ্মীয় কিতাপ, ভগা মূৰ্তি আদি থাকিব। এই প্ৰকল্পটোৱে বিশেষভাৱে আৱৰ্জনা সংগ্ৰহ আৰু বৈজ্ঞানিক প্ৰক্ৰিয়াকৰণৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ আৰম্ভণি হৈছিল জুবিলী হিলছৰ ইস্কন মন্দিৰত পাইলট প্ৰজেক্ট হিচাপে। প্ৰথম অৱস্থাত ৭ জন লোকে ৬৬ কিলোগ্ৰাম ধৰ্মীয় সামগ্ৰী সংগ্ৰহ কৰিছিল। দ্বিতীয় পৰ্যায়ত ৪৪৩ কিলোগ্ৰাম সংগ্ৰহ কৰা হয়। তৃতীয় পৰ্যায়ত ছটা ডাঙৰ মন্দিৰলৈ সম্প্ৰসাৰণ কৰা হয়, য’ত ১২৪ জন ভক্তই অংশগ্ৰহণ কৰে। এই পৰ্যায়ত মুঠ ৭৫৩.৫৯ কিলোগ্ৰাম সামগ্ৰী সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল। সামগ্ৰীসমূহ পৃথক কৰা হৈছিল, ৰেকৰ্ড কৰা হৈছিল আৰু পুনঃব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। ইয়াক অধিক প্ৰক্ৰিয়াকৰণৰ বাবে অনুমোদিত সংস্থালৈ প্ৰেৰণ কৰা হৈছিল। এই পদক্ষেপে প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত আৱৰ্জনা পৃথকীকৰণ আৰু বহনক্ষম আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনাক প্ৰসাৰিত কৰে। ই স্বচ্ছতা যাত্ৰাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সম্প্ৰসাৰণ। এতিয়া কেৱল ৰাজহুৱা স্থান পৰিষ্কাৰ কৰাই নহয়, ধৰ্মীয় আৱৰ্জনা নিষ্কাশনৰ ধৰণ সলনি কৰাত গুৰুত্ব দিয়া হৈছে।

যেতিয়া পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা যাত্ৰাৰ অংশ হৈ পৰে

ভাৰতৰ অনাময় যাত্ৰাই বহু দূৰ আগবাঢ়িছে। প্ৰাচীন বসতিসমূহে পানী আৰু অনাময় ব্যৱস্থাৰ বাবে অত্যাধুনিক ব্যৱস্থা গঢ়ি তুলিছিল। ধৰ্মীয় পৰম্পৰাই পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতাক ব্যক্তিগত আৰু আধ্যাত্মিক অনুশাসনৰ সৈতে জড়িত কৰিছিল। তেতিয়া আধুনিক ভাৰতে সাৰ্বজননীয় অনাময় ব্যৱস্থাৰ প্ৰত্যাহ্বানৰ সন্মুখীন হ’ল। স্বচ্ছ ভাৰত অভিযানে বৃহৎ অনাময় আন্তঃগাঁথনিৰ সৃষ্টি কৰিছিল। কিন্তু কেৱল আন্তঃগাঁথনিয়ে এই কাম সম্পন্ন কৰিব নোৱাৰিলে। ইয়াৰ পৰৱৰ্তী পদক্ষেপ আছিল পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতাক অভ্যাস হিচাপে গঢ়ি তোলা। ইয়াৰ বাবে আলোচনা, অংশগ্ৰহণ আৰু বাৰে বাৰে সামূহিক প্ৰচেষ্টাৰ প্ৰয়োজন আছিল। আজি এই প্ৰচেষ্টা কেৱল প্ৰচাৰতে সীমাবদ্ধ নহয়। তীৰ্থযাত্ৰা আৰু ধৰ্মীয় অনুষ্ঠানৰ মাজেৰেও দেখা যায়। ৰাজহুৱা স্থান, মন্দিৰ, উৎসৱৰ স্থানতো ইয়াক দেখা যায়। সম্প্ৰতি পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতাই এই অভিযানক সম্প্ৰসাৰিত কৰিছে। ই এটা অভ্যাসত পৰিণত হয়, আৰু এটা অভ্যাস যেতিয়াই সামূহিক হৈ পৰে তেতিয়া ই এটা সংস্কৃতিৰ ৰূপ লয়।

তথ্যসূত্ৰসমূহ

জল শক্তি মন্ত্ৰালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2091806&reg=48&lang=2

https://swachhbharatmission.ddws.gov.in/sites/default/files/Studies-and-surveys/Swachhata-Sanskriti-Draft-G2-Small-Review-Copy.pdf

শিক্ষা মন্ত্ৰালয়

http://ncert.nic.in/textbook/pdf/fees106.pdf

উত্তৰ প্ৰদেশ চৰকাৰ

https://x.com/MahaKumbh_2025?lang=en

জম্মু আৰু কাশ্মীৰ চৰকাৰ

https://swachh.jk.gov.in/clean-beginnings-strengthening-sanitation-for-shri-amarnath-ji-yatra-2025-at-yatri-niwas-jammu/

তেলেংগানা চৰকাৰ

https://x.com/GHMCOnline/media

পিআইবিৰ বেকগ্ৰাউণ্ডাৰ

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2090918&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=160036&ModuleId=3&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=153694&ModuleId=3&reg=48&lang=2

যেতিয়া স্বচ্ছতা এটা ভাগ-বতৰা কৰা বিশ্বাসত পৰিণত হয়

*****

পিআইবি গৱেষণা

KD/RR

(Features ID: 160269) आगंतुक पटल : 11
Provide suggestions / comments