पत्र सूचना कार्यालय

সমগ্ৰ ভাৰতত জৈৱিক আৱৰ্জনাই ইন্ধন, বিদ্যুৎ আৰু মূল্যৱান সাৰ হিচাপে দ্বিতীয় জীৱন লাভ কৰিছে। ২০১৪ চনৰ অক্টোবৰত আৰম্ভ কৰা স্বচ্ছ ভাৰত অভিযান (Swachh Bharat Mission - SBM)-ৰ অধীনত পৌৰ কঠিন আৱৰ্জনাৰ বৈজ্ঞানিক ব্যৱস্থাপনা এক মূল উদ্দেশ্য হিচাপে অব্যাহত আছে। অভিযানটোৰ বিকাশৰ লগে লগে জৈৱিক আৱৰ্জনাক পৰিষ্কাৰ শক্তি উৎপাদনৰ বাবে এক মূল্যৱান সম্পদ হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হৈছে। জৈৱিক আৱৰ্জনাৰ বায়ু-বিহীন পচনৰ জৰিয়তে উৎপন্ন হোৱা বায়’গেছ হৈছে উপলব্ধ আটাইতকৈ কাৰ্যকৰী, অৰ্থনৈতিক আৰু পৰিৱেশ অনুকূল ৰন্ধন ইন্ধনসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। ইয়াৰ উপজাত স্লাৰী নাইট্ৰ’জেনসমৃদ্ধ আৰু ই এক ফলপ্ৰসূ জৈৱিক সাৰ হিচাপে কাম কৰে। ই ৰাসায়নিক উপাদানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰে, ব্যয় কমায় আৰু মাটিৰ উৰ্বৰতা বজাই ৰখাত সহায় কৰে। ইয়াৰ ফলত এটা মাত্ৰ পদক্ষেপৰ পৰা দ্বৈত সুবিধা লাভ কৰা যায়।

স্বচ্ছ ভাৰত অভিযান-নগৰ ২.০ (Swachh Bharat Mission-Urban 2.0 - SBM-U 2.0)-ৰ অধীনত আৱৰ্জনাৰ পৰা শক্তি উৎপাদন-এ উপলব্ধ আৱৰ্জনা আৰু সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি সমগ্ৰ ভাৰতত বিভিন্ন ৰূপ গ্ৰহণ কৰিছে। হায়দৰাবাদৰ এখন শাক-পাচলিৰ বজাৰে পচি যোৱা শাক-পাচলিৰে নিজৰ পথৰ লাইট জ্বলায়। প্ৰয়াগৰাজত, এক বহু-কেঁচামালযুক্ত বায়’-চি.এন.জি. (Bio-CNG) প্ৰকল্পই বিভিন্ন ধৰণৰ জৈৱিক আৱৰ্জনাক পৰিষ্কাৰ ইন্ধন আৰু কম্প’ষ্টলৈ ৰূপান্তৰ কৰে। গান্ধীনগৰৰ এখন শিক্ষানুষ্ঠানে এল.পি.জি. (LPG) চিলিণ্ডাৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰাকৈ প্ৰতিদিনে ৫০০ৰো অধিক লোকৰ বাবে ৰন্ধন কৰে। গোৱালিয়ৰৰ এখন গোশালাই গৰুৰ গোবৰক সংকুচিত বায়’গেছলৈ ৰূপান্তৰ কৰে। বিভিন্ন কেঁচামাল, বিভিন্ন পৰিসৰ, কিন্তু একেই অন্তৰ্নিহিত পৰিৱৰ্তন। এই পদক্ষেপসমূহে দেখুৱাইছে যে চহৰ আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহ বহনক্ষমতাৰ দিশত যাত্ৰাৰ অগ্ৰণী হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে। আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনাৰ ক্ষেত্ৰত উদ্ভাৱনীমূলক, চক্ৰাকাৰ পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰি তেওঁলোকে পৰিৱেশগত প্ৰভাৱ হ্ৰাস কৰাৰ লগতে আৱৰ্জনাক সম্পদ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰাৰ মূল্য উন্মোচন কৰিছে।

গুজৰাটৰ গান্ধীনগৰৰ আদালজৰ ওচৰত অৱস্থিত শ্ৰীমতী মানেকবা বিনয় বিহাৰ এডুকেচনেল কমপ্লেক্সত ৰান্ধনীঘৰটোৱে প্ৰতিদিনে ৫০০ৰো অধিক লোকৰ বাবে ৰন্ধন কৰে। প্ৰায় ২৫০ গৰাকী ছাত্ৰাবাসৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে প্ৰতিদিনে দুবাৰকৈ আহাৰ গ্ৰহণ কৰে, ইয়াৰ উপৰি চৌহদত বাস কৰা ১৫টা কৰ্মচাৰী পৰিয়াল আছে। অৱশ্যে ৰান্ধনীঘৰটোৱে এল.পি.জি.ৰ ওপৰত থকা নিৰ্ভৰশীলতা দূৰ কৰি বায়’গেছ-ভিত্তিক ৰন্ধন ব্যৱস্থালৈ পৰিৱৰ্তন কৰিছে।

চৌহদটো পৰিচালনা কৰা বসুমতী চেৰিটেবল ট্ৰাষ্টে দৈনিক মুঠ ৯০ ঘনমিটাৰ ক্ষমতাসম্পন্ন দুটা বায়’গেছ প্ৰকল্প পৰিচালনা কৰে। কেঁচামালৰ ভিতৰত ট্ৰাষ্টৰ গোহালিত থকা ২২২টা গৰুৰ গোবৰ অন্তৰ্ভুক্ত। ইয়াৰ লগতে ওচৰৰ পথাৰৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা ৰান্ধনীঘৰৰ আৱৰ্জনা আৰু কৃষিজ অৱশিষ্টও ব্যৱহাৰ কৰা হয়। গেছটোৱে চৌহদটোৰ সম্পূৰ্ণ ৰন্ধন ইন্ধনৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰে, যাৰ অবিহনে প্ৰতিমাহে ৩০টা এলপিজি চিলিণ্ডাৰৰ প্ৰয়োজন হ’লহেঁতেন।

এই প্ৰতিষ্ঠানটোৱে দেখুৱাইছে যে উদ্ভাৱনীমূলক আৰু বৈজ্ঞানিক আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনাই শক্তিৰ আত্মনিৰ্ভৰশীলতা আৰু বহনক্ষমতাক কেনেদৰে আগুৱাই নিব পাৰে। গুজৰাট চৰকাৰৰ প্ৰতিষ্ঠানিক বায়’গেছ প্ৰকল্প আঁচনি আৰু গুজৰাট এনাৰ্জি ডেভেলপমেণ্ট এজেন্সী-ৰ দৰে প্ৰতিষ্ঠানিক ব্যৱস্থাই এই পৰিৱৰ্তন সম্ভৱ কৰি তুলিবলৈ নীতি আৰু বিত্তীয় সহায় আগবঢ়াইছে।

চিত্ৰ ১: গুজৰাটৰ আদালজত অৱস্থিত শ্ৰীমতী মানেকবা বিনয় বিহাৰ এডুকেচনেল কমপ্লেক্সৰ বায়’গেছ প্ৰকল্পসমূহ

গুজৰাটে বিকল্প শক্তি আৰু বহনক্ষম উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত আগবাঢ়ি আহিছে, প্ৰদূষণ হ্ৰাস কৰি আৰু শক্তিৰ স্বাৱলম্বিতা অৰ্জন কৰিছে। ই গোশালা আৰু শিক্ষানুষ্ঠান উভয়ৰে পৰা উৎপন্ন হোৱা জৈৱিক আৱৰ্জনাৰ বৈজ্ঞানিক নিষ্কাশনো সম্ভৱ কৰি তুলিছে।

প্ৰয়াগৰাজৰ বায়’-চিএনজি সুবিধাটো হৈছে বিভিন্ন ধৰণৰ জৈৱিক আৱৰ্জনা প্ৰক্ৰিয়াকৰণৰ বাবে নিৰ্মিত এটা আৱৰ্জনাৰ পৰা শক্তি উৎপাদন প্ৰকল্প।

চিত্ৰ ২: উত্তৰ প্ৰদেশৰ প্ৰয়াগৰাজৰ বায়’-চিএনজি প্ৰকল্প

প্ৰকল্পটো আৰম্ভ হোৱাৰ লগে লগে উত্তৰ প্ৰদেশে সেউজ শক্তি আৰু আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনাৰ ক্ষেত্ৰত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাইলৰ খুঁটি স্থাপন কৰিছে। এই প্ৰকল্পটোৱে পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ দিশত এক ভৱিষ্যতমুখী পদক্ষেপক প্ৰতিনিধিত্ব কৰাৰ লগতে আৱৰ্জনাক এক মূল্যৱান সম্পদলৈ ৰূপান্তৰ কৰাৰ অভিযানক আগুৱাই নিছে।

প্ৰকল্পটোৱে প্ৰতিদিনে ৩৪৩ টন জৈৱিক আৱৰ্জনা প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰিব পাৰে আৰু প্ৰায় ২১ টন বায়’-চিএনজি উৎপাদন কৰে। ইয়াৰ বহু-কেঁচামালযুক্ত আৰ্হিটোৱে ভিজা আৱৰ্জনা, ধানৰ নৰা, গৰুৰ গোবৰ আৰু হাঁহ-কুকুৰাৰ বিষ্ঠা ব্যৱহাৰ কৰে, যাৰ ফলত কৃষিজ অৱশিষ্টৰ উৎপাদনশীল ব্যৱহাৰৰ পথ মুকলি হয় আৰু নৰা জ্বলোৱাৰ সমস্যা সমাধানত সহায় কৰে।

এই সুবিধাটো ৰাজহুৱা-ব্যক্তিগত অংশীদাৰিত্ব আৰ্হিৰ অধীনত পৰিচালিত হয় আৰু হোটেল, ৰেষ্টুৰেণ্ট আৰু এপাৰ্টমেণ্ট কমপ্লেক্সৰ পৰা বৃহৎ পৰিমাণৰ জৈৱিক আৱৰ্জনা গ্ৰহণ কৰে। দৈনিক ভিজা আৱৰ্জনা যোগান আৰম্ভণিতে মাত্ৰ ৭–৮ টনৰ পৰা বৃদ্ধি হৈ বৰ্তমান প্ৰায় ১২৫ টন হৈছে, যিয়ে চহৰখনত আৱৰ্জনাৰ ব্যৱহাৰ শক্তিশালী কৰিছে। উৎপাদিত বায়’-চিএনজি কম্প্ৰেছড বায়’-গেছ - চিটি গেছ ডিষ্ট্ৰিবিউশ্যন ছিংক্ৰ’নাইজেশ্যন স্কীম-ৰ অধীনত বিক্ৰী কৰা হয়, ইন্ধন কাস্কেড পথৰ জৰিয়তে ব্যৱহাৰকাৰীৰ ওচৰ পায় আৰু বৰ্তমান চহৰখনৰ পৰিবহণ ব্যৱস্থাক সহায় কৰিছে।

এই প্ৰক্ৰিয়াৰ ফলত দৈনিক ২৮ টন উচ্চমানৰ কম্প’ষ্টো উৎপন্ন হয়, যিটো স্থানীয় কৃষকসকলৰ বাবে উপলব্ধ কৰা হয় আৰু পুনৰুত্পাদনশীল কৃষিক সহায় কৰে। আগলৈ, এই প্ৰকল্পটোৱে পাইপযোগে গেছৰ জৰিয়তে প্ৰায় ৪৫,০০০টা পৰিয়াললৈ পৰিষ্কাৰ শক্তিৰ সুবিধা সম্প্ৰসাৰণ কৰিব আৰু বছৰি প্ৰায় ৫৭,০০০ টন কাৰ্বন নিৰ্গমন হ্ৰাস কৰিব বুলি আশা কৰা হৈছে।

লালটিপাৰা, গোৱালিয়ৰত অৱস্থিত আদৰ্শ গোশালাত ১০,০০০ৰো অধিক গৰুৱে বাস কৰে আৰু ই গোৱালিয়ৰৰ সৰ্ববৃহৎ গোহালি। ২০২৪ চনৰ অক্টোবৰত গোশালাখনে ১০০-টন-প্ৰতি-দিন সংকুচিত বায়’-গেছ প্ৰকল্প এটা উদ্বোধনৰ জৰিয়তে দৈনিক উৎপন্ন হোৱা গোবৰক এক নতুন উদ্দেশ্য প্ৰদান কৰে। এই সুবিধাটোৱে আদৰ্শ গোশালাক অত্যাধুনিক সংকুচিত বায়’-গেছ প্ৰকল্প (চি.বি.জি.) প্ৰকল্পক কেন্দ্ৰ কৰি নিৰ্মিত ভাৰতৰ প্ৰথম আধুনিক, আত্মনিৰ্ভৰশীল গোশালা হিচাপে পৰিগণিত কৰে।

চিত্ৰ ৩: মধ্য প্ৰদেশৰ গোৱালিয়ৰৰ লালটিপাৰাত গৰুৰ গোবৰ-ভিত্তিক সংকুচিত বায়’-গেছ প্ৰকল্প (চি.বি.জি.)

প্ৰকল্পটোৰ নক্সা কেৱল গৰুৰ গোবৰৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নহয়। ই মধ্য প্ৰদেশৰ প্ৰথম চি.বি.জি. প্ৰকল্প, যিয়ে বজাৰ আৰু ঘৰৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা শাক-পাচলি আৰু ফলৰ আৱৰ্জনাও প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰিব পাৰে। ৫ একৰ মাটিত বিস্তৃত ৩১ কোটি টকাৰ এই প্ৰকল্পটো ইণ্ডিয়ান অইল কৰ্প’ৰেচনৰ সহযোগত বিকশিত কৰা হৈছে। প্ৰতিদিনে ই ১০০ টন গৰুৰ গোবৰক দুই টন সংকুচিত বায়’-গেছলৈ ৰূপান্তৰ কৰে। ই দৈনিক ১০–১৫ টন শুকান জৈৱ-সাৰো উৎপাদন কৰে, যিয়ে ওচৰৰ জিলাসমূহৰ কৃষকসকলৰ বাবে এক সুলভ উপাদান প্ৰদান কৰাৰ লগতে জৈৱিক কৃষিক উৎসাহিত কৰে।

সুবিধাসমূহ গোশালাখনৰ বাহিৰলৈও বিস্তৃত। চি.বি.জি.-এ জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ এক পৰিষ্কাৰ, পৰিৱেশ অনুকূল বিকল্প প্ৰদান কৰে, আনহাতে গোবৰক শক্তিলৈ ৰূপান্তৰ কৰিলে কাৰ্বন নিৰ্গমন হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰে আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তন প্ৰশমনত অৰিহণা যোগায়। এই প্ৰকল্পটোৱে স্থানীয় নিয়োগৰ সুযোগো সৃষ্টি কৰিছে, সেউজ শক্তি আৰু বহনক্ষম পদ্ধতিৰ ক্ষেত্ৰত দক্ষতা উন্নয়নক উৎসাহিত কৰাৰ লগতে স্থানীয় অৰ্থনীতিত অৰিহণা যোগাইছে।

চি.বি.জি. প্ৰকল্পটো কেৱল এটা ঔদ্যোগিক সুবিধা নহয়। ই সমাজ আৰু চৰকাৰৰ মাজৰ সহযোগিতাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে আৰু আৱৰ্জনাক কেনেদৰে উপযোগী সম্পদলৈ ৰূপান্তৰ কৰিব পাৰি সেয়া প্ৰদৰ্শন কৰে।

এই চাৰিটা কাহিনীৰ ভিতৰত বোৱেনপল্লীৰ শাক-পাচলিৰ বজাৰৰ কাহিনীটোৱে আটাইতকৈ উদ্ভাৱনীমূলক আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা ব্যৱস্থাসমূহৰ ভিতৰত এটাৰ কথা কয়। হায়দৰাবাদৰ বোৱেনপল্লী শাক-পাচলিৰ বজাৰত প্ৰতিদিনে প্ৰায় ১০ টন শাক-পাচলি আৰু ফলৰ আৱৰ্জনা সংগ্ৰহ কৰা হয়। পূৰ্বতে এই আৱৰ্জনা লেণ্ডফিললৈ লৈ যোৱা হৈছিল। ঠাইতে এটা বায়’গেছ প্ৰকল্প স্থাপন কৰাৰ পিছত বজাৰৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা প্ৰায় সকলো আৱৰ্জনাই ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ই প্ৰতিদিনে প্ৰায় ৪০০–৫০০ ইউনিট বিদ্যুৎ আৰু ৩০ কিলোগ্ৰাম জৈৱ-ইন্ধন উৎপাদন কৰে। উৎপাদিত বিদ্যুৎ বজাৰৰ পথৰ লাইট, দোকান, প্ৰশাসনিক ভৱন আৰু পানী যোগান নেটৱৰ্ক চলাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। জৈৱ-ইন্ধন বজাৰৰ বাণিজ্যিক ৰান্ধনীঘৰলৈ যোগান ধৰা হয়, যিয়ে বজাৰখন পৰিষ্কাৰ আৰু প্ৰদূষণমুক্ত কৰি ৰখাত সহায় কৰে।

চিত্ৰ ৪: বোৱেনপল্লী শাক-পাচলিৰ বজাৰ আৰু হায়দৰাবাদৰ বোৱেনপল্লীৰ বায়’গেছ প্ৰকল্প

বায়’গেছ প্ৰকল্পৰ ভিতৰত শাক-পাচলিসমূহ কাটি, টুকুৰা কৰি আৰু পিহি স্লাৰীলৈ পৰিণত কৰা হয়। তাৰ পিছত স্লাৰীখিনি বায়ু-বিহীন পচনকাৰীলৈ যায়, আনহাতে উৎপন্ন হোৱা গেছটো পৰৱৰ্তী ব্যৱহাৰৰ বাবে বেলুনত সংৰক্ষণ কৰা হয়। অৱশিষ্ট স্লাৰীৰ পৰা তৰল জৈৱ-সাৰ উৎপাদন হয়, যিটো কৃষকসকলে সাৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে। বায়’গেছো এটা পৃথক টেংকত সংগ্ৰহ কৰা হয় আৰু ৰন্ধনৰ বাবে পাইপলাইন ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে প্ৰেৰণ কৰা হয়। জৈৱ-ইন্ধনটো ১০০ শতাংশ বায়’গেছ জেনেৰেটৰলৈ যোগান ধৰা হয়, যিয়ে শীতল সংৰক্ষণ কক্ষ, পানীৰ পাম্প, দোকান আৰু পথৰ লাইট চলায়।

এই প্ৰকল্পটোৱে বজাৰখনৰ বিদ্যুতৰ বিল প্ৰায় আধালৈ হ্ৰাস কৰিছে, যিটো পূৰ্বতে প্ৰতিমাহে গড়ে প্ৰায় ৩ লাখ টকা আছিল। ইয়াৰ প্ৰভাৱৰ পিছত আন বজাৰ চোতালত এনে আৰু পাঁচটা প্ৰকল্পৰ বাবে পুঁজি যোগান ধৰা হৈছে। এইসমূহৰ ভিতৰত আছে গুডিমালকাপুৰ, গাড্ডিয়ানাৰাম, এৰ্ৰাগাড্ডা, আলৱাল আৰু ছাৰুৰনগৰ, যাৰ প্ৰতিটোৰ ক্ষমতা সংশ্লিষ্ট বজাৰ চোতালত উৎপন্ন হোৱা আৱৰ্জনাৰ পৰিমাণৰ সৈতে সামঞ্জস্যপূৰ্ণ।

চিত্ৰ ৫: বোৱেনপল্লীৰ বায়’গেছ প্ৰকল্প

এই প্ৰকল্পটোৱে বজাৰত মহিলাসকলৰ বাবে নিয়মীয়া কামৰ সুযোগো সৃষ্টি কৰিছে। তেওঁলোকে আৱৰ্জনা বাছনি আৰু পৃথকীকৰণ কৰে, যন্ত্ৰপাতি পৰিচালনা কৰে আৰু প্ৰশাসনিক দায়িত্ব চম্ভালে। এই প্ৰকল্পটোৱে মহিলা কৰ্মীসকলক নিয়মীয়া আয় আৰু দক্ষতা উন্নয়নৰ সুযোগ প্ৰদান কৰে।

চিত্ৰ ৬: বোৱেনপল্লী শাক-পাচলিৰ বজাৰৰ মহিলা কৰ্মচাৰী ৰুকমিণী দেৱাম্মা

বায়’গেছ প্ৰকল্পটোৰ বিষয়ে ৰুকমিণী দেৱাম্মাৰ বক্তব্য: “বায়’গেছ প্ৰকল্পটো স্থাপন কৰাৰ পিছৰে পৰা আমাৰ কামৰ বাবে ভালদৰে পাৰিশ্ৰমিক দিয়া হৈছে। আমাক মাস্ক, গামবুট আৰু গ্ল’ভছৰ দৰে সকলো প্ৰয়োজনীয় সুৰক্ষা সামগ্ৰীও প্ৰদান কৰা হয়। এক সুৰক্ষিত কৰ্ম পৰিৱেশৰ সৈতে আমি আনসকলকো আমাৰ সৈতে যোগদান কৰি কাম কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰি আছোঁ।”

এই চাৰিটা কাহিনীৰ মাজত কেঁচামাল সলনি হয়, কিন্তু মূল নীতি একেই থাকে: আৱৰ্জনা এতিয়া চক্ৰৰ অন্তিম পৰ্যায় নহয়। এইবোৰে দেখুৱাইছে যে যেতিয়া আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনাক সম্পদ পুনৰুদ্ধাৰৰ ওপৰত আধাৰিত কৰি গঢ় দিয়া হয় তেতিয়া কি হয়। স্বচ্ছ ভাৰত অভিযান-ৰ অধীনত এই পদ্ধতিয়ে নগৰীয়া আৱৰ্জনা আন্তঃগাঁথনিৰ ভূমিকা কেৱল সংগ্ৰহ আৰু নিষ্কাশনৰ বাহিৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰি প্ৰক্ৰিয়াকৰণ, শক্তি উৎপাদন আৰু উপজাত সামগ্ৰীৰ উৎপাদনশীল ব্যৱহাৰৰ দিশে লৈ গৈছে। গৰুৰ গোবৰ, ৰান্ধনীঘৰৰ আৱৰ্জনা, শস্যৰ অৱশিষ্ট আৰু পেলাই দিয়া শাক-পাচলিক ইন্ধন, বিদ্যুৎ আৰু সাৰলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হৈছে। ভাৰতৰ চহৰ, চৌহদ, গোশালা আৰু বজাৰসমূহত এই পদ্ধতি বহুগুণে প্ৰয়োগ হোৱাৰ লগে লগে ই বিচ্ছিন্ন প্ৰকল্পৰ সীমা অতিক্ৰম কৰিছে। পৰিষ্কাৰ শক্তি উৎপাদনৰ পৰা জৈৱিক পদ্ধতিক উৎসাহিত কৰালৈকে, এই প্ৰচেষ্টাসমূহে নগৰীয়া ভাৰতৰ বাবে এক বিস্তাৰযোগ্য পথৰ দিশ দেখুৱাইছে, য’ত বৈজ্ঞানিক আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা, সম্প্ৰদায়ৰ অংশগ্ৰহণ আৰু ভৱিষ্যতমুখী নীতিয়ে একেলগে অধিক পৰিষ্কাৰ, সেউজীয়া আৰু অধিক আত্মনিৰ্ভৰশীল চহৰৰ পথ প্ৰশস্ত কৰে।

তথ্যসূত্ৰঃ

গৃহ নিৰ্মাণ আৰু নগৰ পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰালয়

pdf চাবলৈ ক্লিক কৰক

***

পিআইবি গৱেষণা

RR