पत्र सूचना कार्यालय

পানীয়ে কোনো একমাত্ৰ পথ অনুসৰণ নকৰে। বৰষুণৰ এটা টোপাল মাটিৰ ভিতৰলৈ সোমাই যাব পাৰে, পুখুৰী পানীৰে ভৰাই তুলিব পাৰে, কুঁৱাৰ পানী পুনৰ ভৰাব পাৰে, অথবা বৈ গৈ নদীত পৰিব পাৰে। আমি সেই পানী কেনেকৈ সংগ্ৰহ, সংৰক্ষণ আৰু পৰিচালনা কৰোঁ, সেয়াই মানুহৰ জীৱন আৰু জীৱিকাৰ ওপৰত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে। সমগ্ৰ ভাৰততে, সম্প্ৰদায়সমূহে পৰম্পৰাগতভাৱে বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ, ভূগৰ্ভস্থ জল পুনৰভৰণ আৰু নদী তথা পৰম্পৰাগত জলাশয়সমূহ পুনৰুজ্জীৱিত কৰাৰ বাবে বিভিন্ন গাঁথনি নিৰ্মাণ কৰি আহিছে। আজি, আমাৰ চাৰিওফালে পানীৰ চাহিদা বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে, বৈজ্ঞানিক পৰিকল্পনা, শক্তিশালী প্ৰতিষ্ঠান আৰু নিৰন্তৰ কাৰ্যব্যৱস্থাৰ লগতে জল সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰাৰ বাবে সম্প্ৰদায়ৰ অংশগ্ৰহণ পুনৰুজ্জীৱিত কৰাটো অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰিছে।

চৰকাৰৰ দৃষ্টিভংগী হৈছে বিভিন্ন জল-প্ৰত্যাহ্বানৰ মোকাবিলা কৰিবলৈ এই বিভিন্ন প্ৰচেষ্টাসমূহক একত্ৰিত কৰা। এই অগ্ৰাধিকাৰসমূহৰ প্ৰতিফলন ২০১২ চনত ধাৰণা কৰা ভাৰত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় জল সপ্তাহতো দেখা যায়। আজি, ভাৰত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় জল সপ্তাহে এনে এক দ্বিবাৰ্ষিক মঞ্চৰ ৰূপ লাভ কৰিছে, য’ত নীতি-নিৰ্ধাৰক, গৱেষক, উদ্যোগৰ নেতৃবৃন্দ আৰু সম্প্ৰদায়সমূহে একত্ৰিত হৈ ধাৰণা বিনিময় কৰে আৰু বহনক্ষম তথা জলবায়ু-সহনশীল জল পৰিচালনাৰ সমাধানৰ সন্ধান কৰে।

যোৱা দশকটোত, চৰকাৰে জল সংৰক্ষণ শক্তিশালী কৰা আৰু জল সুৰক্ষা উন্নত কৰাৰ বাবে বিভিন্ন পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছে। জল শক্তি অভিযান, জল শক্তি অভিযান: কেটচ দ্যা ৰেইন, অটল ভূজল যোজনা আৰু মিছন অমৃত সৰোবৰৰ দৰে পদক্ষেপে এই প্ৰচেষ্টাসমূহক সহায় কৰিছে। শেহতীয়াকৈ, জল সঞ্চয় জন ভাগীদাৰী-এ সম্প্ৰদায়-নেতৃত্বাধীন সংৰক্ষণক শক্তিশালী কৰিছে, আনহাতে নেশ্যনেল একুইফাৰ মেপিং এণ্ড মেনেজমেণ্ট প্ৰগ্ৰাম ২.০-এ অঞ্চল-নিৰ্দিষ্ট ভূগৰ্ভস্থ জল পৰিচালনাৰ বাবে বৈজ্ঞানিক তথ্য প্ৰদান কৰিছে। এই প্ৰচেষ্টাসমূহ দেশৰ ভূগৰ্ভস্থ জলৰ সূচকসমূহতো প্ৰতিফলিত হৈছে। মুঠ বাৰ্ষিক ভূগৰ্ভস্থ জল পুনৰভৰণ ২০১৭ চনত ৪৩২ বিলিয়ন ঘনমিটাৰৰ পৰা ২০২৫ চনত ৪৪৮.৫২ বিলিয়ন ঘনমিটাৰলৈ বৃদ্ধি পাইছে।

চৰকাৰৰ এই প্ৰচেষ্টাসমূহৰ উপৰি, সমগ্ৰ ভাৰতৰ বিভিন্ন কাহিনীয়ে সম্প্ৰদায়ৰ অংশগ্ৰহণ, ভূগৰ্ভস্থ জল পুনৰভৰণ, বহনক্ষম জল পৰিচালনা আৰু অন্তৰ্ভুক্তিমূলক শাসনৰ বিষয়বস্তুসমূহক বাস্তৱ ৰূপ প্ৰদান কৰিছে। এই কাহিনীসমূহে দেখুৱাইছে যে সম্প্ৰদায়, স্থানীয় প্ৰতিষ্ঠান আৰু প্ৰযুক্তিয়ে কেনেদৰে জল-প্ৰত্যাহ্বানসমূহৰ ব্যৱহাৰিক সমাধান গঢ়ি তুলিছে। ভূগৰ্ভস্থ জল পুনৰভৰণ আৰু জলৰ গুণগত মান নিৰীক্ষণৰ পৰা নদী পুনৰুদ্ধাৰ আৰু বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণলৈকে, এই প্ৰচেষ্টাসমূহে ভাৰত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় জল সপ্তাহ ২০২৬ত আলোচিত ধাৰণা আৰু পদ্ধতিসমূহৰ এক তৃণমূল পৰ্যায়ৰ ছবি আগবঢ়ায়।

বৃহৎ পৰিসৰত সম্প্ৰদায়ভিত্তিক পুনৰভৰণ

ছত্তীশগড়ৰ বালোদ জিলাত জল সংৰক্ষণ এক সম্প্ৰদায়-নেতৃত্বাধীন প্ৰচেষ্টালৈ বিকশিত হৈছে। গাঁও পঞ্চায়ত আৰু স্থানীয় সম্প্ৰদায়সমূহে গাঁওসমূহত একত্ৰিত হৈ বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ আৰু ভূগৰ্ভস্থ জল পুনৰভৰণত সহায় কৰা গাঁথনি সৃষ্টি কৰিছে।

জল সঞ্চয় জন ভাগীদাৰী ২.০-ৰ অধীনত, জিলাখনে জুন ২০২৫ৰ পৰা মে’ ২০২৬ৰ ভিতৰত ২.৮৪ লাখ পুনৰভৰণ গাঁথনি সৃষ্টি কৰিছে। ইয়াৰ ভিতৰত গাঁওসমূহত বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণৰ বাবে চেক ডেম, পুনৰভৰণ গাঁত আৰু কণ্টুৰ ট্ৰেঞ্চ অন্তৰ্ভুক্ত আছে।

এক উল্লেখযোগ্য হস্তক্ষেপ হৈছে ১৪.৩ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ টাৱেৰা নালা, এটা ঋতুভিত্তিক জলধাৰাৰ পুনৰুজ্জীৱন। নালাটোৰ কাষে কাষে ৬,২৫০ৰো অধিক জল সংৰক্ষণ গাঁথনি সৃষ্টি কৰা হৈছে। এই হস্তক্ষেপসমূহে অতিৰিক্ত ৬.৫ কোটি লিটাৰ বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ কৰিব আৰু ভূগৰ্ভস্থ জলস্তৰ আনুমানিক ৫–১০ ফুট উন্নত কৰিব বুলি আশা কৰা হৈছে।

সৃষ্টি কৰা গাঁথনিৰ সংখ্যাৰ উপৰি, এই অভিজ্ঞতাই দেখুৱাইছে যে জল সংৰক্ষণ কেনেদৰে এক উমৈহতীয়া দায়িত্বলৈ পৰিণত হ’ব পাৰে, য’ত সম্প্ৰদায়সমূহে স্থানীয় জল সুৰক্ষা শক্তিশালী কৰাৰ প্ৰচেষ্টাত অৰিহণা যোগায়।

যেতিয়া মহিলাসকলে জল পৰিচালক হৈ পৰে

ত্ৰিপুৰাৰ খোৱাইত, সম্প্ৰদায়ৰ অংশগ্ৰহণ আৰু স্থানীয় প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ জৰিয়তে গ্ৰাম্য জল যোগান শক্তিশালী কৰা হৈছে। জিলাখনে পঞ্চায়ত, আত্মসহায়ক গোট, বিদ্যালয় আৰু অন্যান্য স্থানীয় অংশীদাৰসকলক একত্ৰিত কৰি বহনক্ষম জল পৰিচালনাক সহায় কৰিছে।

৬,০০০ৰো অধিক আত্মসহায়ক গোটৰ মহিলা সম্প্ৰদায়ৰ সংগঠিতকৰণত জড়িত হৈ আছে। বিদ্যালয় জল ক্লাবৰ জৰিয়তে, আত্মসহায়ক গোটৰ মহিলাসকলে ফিল্ড টেষ্টিং কিট ব্যৱহাৰ কৰি মৌলিক জল-গুণগত মান পৰীক্ষা কৰাৰ ক্ষেত্ৰত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক প্ৰশিক্ষণো প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ ফলত মৌলিক জল-গুণগত মান নিৰীক্ষণ স্থানীয় সম্প্ৰদায়ৰ ওচৰলৈ আহিছে।

জিলাখনে গ্ৰাম্য জল যোগান আঁচনিসমূহৰ নিৰীক্ষণো শক্তিশালী কৰিছে। জিঅ’-টেগযুক্ত নিৰীক্ষণ, তৃতীয় পক্ষৰ গুণগত মান পৰীক্ষা আৰু নিয়মীয়া জিলা জল আৰু অনাময় অভিযান (DWSM) তথা জিলা উন্নয়ন সমন্বয় আৰু নিৰীক্ষণ সমিতি (DISHA)-ৰ বৈঠকে ৰূপায়ণ আৰু দায়বদ্ধতাক সহায় কৰিছে। সম্পূৰ্ণ হোৱা আঁচনিসমূহ জল অৰ্পণৰ জৰিয়তে আনুষ্ঠানিকভাৱে গাঁও পঞ্চায়তসমূহক হস্তান্তৰ কৰা হয়।

উৎসৰ বহনক্ষমতা জিলাখনৰ পদ্ধতিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ, যিয়ে জল উৎসসমূহৰ দীৰ্ঘম্যাদী নিৰ্ভৰযোগ্যতা নিশ্চিত কৰে। এই ব্যৱস্থাসমূহৰ ভিতৰত জলগ্ৰহণ ক্ষেত্ৰৰ সুৰক্ষা, বনানীকৰণ, ভূগৰ্ভস্থ জল পুনৰভৰণ আৰু গ্ৰে’ৱাটাৰ পৰিচালনা অন্তৰ্ভুক্ত আছে। জিলাখনৰ সকলো ৮৬০টা অংগনৱাড়ী কেন্দ্ৰতে বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণৰ গাঁথনি আছে।

নদীৰ পৰা নিৰ্ভৰযোগ্য জললৈ

এটা নলৰ পানীৰ সংযোগে এটা পৰিয়াললৈ পানী আনে, কিন্তু দীৰ্ঘম্যাদী জল সুৰক্ষাও সেই পানীৰ উৎসসমূহ সুৰক্ষিত কৰাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে যিয়ে ইয়াক জীয়াই ৰাখে। উত্তৰ প্ৰদেশৰ মুজাফ্ফৰনগৰত, এই ধাৰণাই জল জীৱন অভিযান ৰূপায়ণক নদী পুনৰুজ্জীৱন, জল সংৰক্ষণ আৰু সম্প্ৰদায়ৰ অংশগ্ৰহণৰ সৈতে সংযোগ কৰাৰ প্ৰচেষ্টাক আকাৰ দিছে।

“ধাৰা ছে ধৰোহৰ টক (Dhara se Dharohar Tak) ” অভিযানৰ অধীনত, বান নদীক প্ৰায় ৪২ কিলোমিটাৰ জুৰি পুনৰুজ্জীৱিত কৰা হৈছে, আনহাতে সোত নদীক প্ৰায় ১৭ কিলোমিটাৰ জুৰি পুনৰুদ্ধাৰ কৰা হৈছে। ইয়াৰ ফলত আমৰোহাত ভূগৰ্ভস্থ জলস্তৰৰ উন্নতি ঘটিছে। এই পদ্ধতি চুবুৰীয়া জিলাসমূহৰ নদীসমূহলৈও সম্প্ৰসাৰিত কৰা হৈছে, যাৰ ভিতৰত বিজনোৰৰ মালান আৰু কুশীনগৰৰ হিৰণ্যৱতী অন্তৰ্ভুক্ত।

সম্প্ৰদায়ৰ অংশগ্ৰহণ এই প্ৰচেষ্টাসমূহৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ আহিছে। গ্ৰাম সভাভিত্তিক নিৰীক্ষণ, পানীৰ পাঠশালা অধিৱেশন আৰু মহিলাৰ নেতৃত্বত জল-গুণগত মান পৰীক্ষাই বাসিন্দাসকলক তেওঁলোকৰ জল সম্পদ সুৰক্ষিত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত সক্ৰিয় ভূমিকা গ্ৰহণ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰিছে। জল সেৱা আংকলনে সম্প্ৰদায়ৰ অংশগ্ৰহণ আৰু দায়বদ্ধতাক অধিক শক্তিশালী কৰিছে।

য’ত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে প্ৰতিটো টোপাল সংৰক্ষণ কৰিবলৈ শিকে

এজন ছাত্ৰৰ বাবে, বৰষুণে কেৱল শ্ৰেণীকোঠাৰ পৰা বিৰতিৰ অৰ্থ বহন কৰিব পাৰে। ওড়িশাত, ই পানী ক’ৰ পৰা আহে আৰু ক’লৈ যায় সেই বিষয়ে শিকাৰ এক পাঠলৈ পৰিণত হৈছে। কেটচ দ্যা ৰেইন ২০২৬ কেম্পেইন-ৰ জৰিয়তে, শিক্ষানুষ্ঠানসমূহে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক ভূগৰ্ভস্থ জল বিজ্ঞান, জলবিদ্যাগত প্ৰক্ৰিয়া আৰু বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণৰ সৈতে পৰিচয় কৰাই দিছে।

শিক্ষণক এক বিস্তৃত জনসচেতনতামূলক অভিযানে সহায় কৰিছে। ওড়িশাই ৯৬৮টা তথ্য, শিক্ষা আৰু যোগাযোগ কাৰ্যসূচী ৰূপায়ণ কৰিছে, য’ত বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ আৰু ভূগৰ্ভস্থ জল সংৰক্ষণৰ বিষয়ে সজাগতা সৃষ্টিৰ বাবে পথ নাট, লোক পৰিৱেশন আৰু সম্প্ৰদায়ভিত্তিক কাৰ্যসূচী ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে।

কিন্তু অভিযানটো কেৱল সজাগতাতে সীমাবদ্ধ নহয়। সমগ্ৰ ৰাজ্যখনত, বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ আৰু ভূগৰ্ভস্থ জল পুনৰভৰণৰ বাবে ৯০৫টা গাঁথনি সৃষ্টি কৰা হৈছে। ইয়াৰ ভিতৰত আছে ৮৪৯টা ছাদৰ বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ গাঁথনি, যিয়ে বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহ কৰে, আৰু ৫৬টা পুনৰভৰণ শ্বাফ্ট, যিয়ে ভূগৰ্ভস্থ জল পুনৰভৰণত সহায় কৰে। ওড়িশাৰ জাজপুৰত ৪৫টা পুনৰভৰণ শ্বাফ্ট নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। ৰাজ্যখনে ৩০খন জিলাৰ সকলোতে ৯৮টা পুখুৰী সংস্কাৰ আৰু পলস আঁতৰোৱাৰ বাবে গ্ৰহণ কৰিছে।

স্থানীয় কাৰ্যৰ পৰা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সমন্বয়লৈ

এই অভিজ্ঞতাসমূহে দেখুৱাইছে যে স্থায়ী অগ্ৰগতি সম্প্ৰদায়ৰ অংশগ্ৰহণ, বৈজ্ঞানিক পৰিকল্পনা, প্ৰতিষ্ঠানিক সমন্বয় আৰু নিৰন্তৰ সংৰক্ষণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। এইটোৱেই হৈছে ভাৰত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় জল সপ্তাহ ২০২৬-এ একত্ৰিত কৰা বৃহত্তৰ আলোচনা। ই দেশ আৰু অংশীদাৰসকলৰ বাবে জ্ঞান ভাগ-বতৰা, অভিজ্ঞতা বিনিময় আৰু বহনক্ষম জল পৰিচালনাৰ পদ্ধতিসমূহ অন্বেষণ কৰাৰ এক মঞ্চ প্ৰদান কৰিছে।

তথ্যসূত্ৰসমূহ

জল শক্তি মন্ত্ৰালয়

https://www.indiawaterweek.in/

https://www.instagram.com/p/DADC0CUS7Cf/

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2254585&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2283262&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2266694&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2261459&reg=48&lang=2

https://jaljeevanmission.gov.in/sites/default/files/2026-07/Jal-Jeevan-Samvad-May-2026.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2292906&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2297630&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2295541&lang=2&reg=48

https://jsjb.mowr.gov.in/DashboardJsjb.aspx

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2295509&reg=48&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2286237&reg=48&lang=1

https://amritsarovar.gov.in/login#

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2202306&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2297163&reg=1&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2222162&lang=2&reg=48

পিআইবি বেকগ্ৰাউণ্ডাৰ

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2214258&reg=3&lang=1

বিশ্ব বেংক

https://www.worldbank.org/en/brief/2026/03/19/how-india-is-addressing-its-water-needs

অন্যান্য

https://x.com/dmkhowai/status/2014292764423528904?s=20

https://www.facebook.com/dmkhowai/videos/-history-made-proud-moment-for-khowai-khowai-becomes-the-first-district-in-india/917803378050184/

PDF চাবলৈ ইয়াত ক্লিক কৰক

******

পিআইবি গৱেষণা

RR