पत्र सूचना कार्यालय

ದಶಕಗಳ ಕಾಲ, ಗ್ರಾಮೀಣ ನೈರ್ಮಲ್ಯವು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ನಿರಂತರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಳಕಳಿಯಾಗಿ ಉಳಿದಿತ್ತು. 2014ರಲ್ಲಿ ಸ್ವಚ್ಛ ಭಾರತ್ ಮಿಷನ್ (ಎಸ್.ಬಿ.ಎಂ.) ಪ್ರಾರಂಭವಾದಾಗ ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯು ಶೇಕಡಾ 39 ರಷ್ಟಿತ್ತು. 2019 ರ ವೇಳೆಗೆ, ಗ್ರಾಮೀಣ ಭಾರತವು ಶೇಕಡಾ 100 ರಷ್ಟು ನೈರ್ಮಲ್ಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿತು. 2014 ಮತ್ತು 2019ರ ನಡುವೆ 36 ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ 10.28 ಕೋಟಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಶೌಚಾಲಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ನಂತರ 2019ರಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಭಾರತವನ್ನು ಬಯಲು ಶೌಚ ಮುಕ್ತ (ಒಡಿಎಫ್) ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಸಾಧನೆಯು ಭಾರತದ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಚಿತ್ರಣದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ಬದಲಾಯಿಸಿತು. ಈ ಗಮನವು ಕೇವಲ ಗೃಹ ಶೌಚಾಲಯದ ಸೌಲಭ್ಯದಿಂದ, ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಅಭ್ಯಾಸಗಳ ಸುಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ವಿಶಾಲ ಕಳಕಳಿಯತ್ತ ಹರಿಯಿತು. ಇದು ಸ್ವಚ್ಛ ಭಾರತ್ ಮಿಷನ್-ಗ್ರಾಮೀಣ ಎರಡನೇ ಹಂತದ ಮುಖ್ಯ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಯಿತು. ಇದು ಒಡಿಎಫ್ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ಘನ ಹಾಗೂ ದ್ರವ ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವುದರ ಮೇಲೆ ಗಮನ ಹರಿಸುತ್ತದೆ.

ಈ ಗಮನದ ಪ್ರಭಾವವು ಈಗ ಭಾರತದ ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತಿದೆ. ಒಡಿಎಫ್ ಪ್ಲಸ್ ಗ್ರಾಮವು ಒಡಿಎಫ್ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ದೃಶ್ಯ ಸ್ವಚ್ಛತೆಯನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ, ಘನ ಮತ್ತು ದ್ರವ ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಒಡಿಎಫ್ ಪ್ಲಸ್ ಗ್ರಾಮದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ಈ ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನು ಮೂರು ಪ್ರಗತಿಪರ ಹಂತಗಳಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ: ಆಕಾಂಕ್ಷಿ, ಉದಯೋನ್ಮುಖ ಮತ್ತು ಮಾದರಿ. ಆಕಾಂಕ್ಷಿ ಗ್ರಾಮಗಳು ಘನ ಅಥವಾ ದ್ರವ ತ್ಯಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಉದಯೋನ್ಮುಖ ಗ್ರಾಮಗಳು ಘನ ಮತ್ತು ದ್ರವ ತ್ಯಾಜ್ಯಗಳೆರಡನ್ನೂ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಮಾದರಿ ಗ್ರಾಮಗಳು, ಎರಡೂ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ದೃಶ್ಯ ಸ್ವಚ್ಛತೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಒಡಿಎಫ್ ಪ್ಲಸ್ ಸಂದೇಶಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತವೆ.

17 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಭಾರತವು 5.69 ಲಕ್ಷ ಒಡಿಎಫ್ ಪ್ಲಸ್ ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದೆ, ಇವುಗಳಲ್ಲಿ 5.25 ಲಕ್ಷ ಗ್ರಾಮಗಳು ಒಡಿಎಫ್ ಪ್ಲಸ್ ಮಾದರಿ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, 5.38 ಲಕ್ಷ ಗ್ರಾಮಗಳು ಘನ ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿವೆ ಮತ್ತು 5.65 ಲಕ್ಷ ಗ್ರಾಮಗಳು ದ್ರವ ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿವೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ 582 ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ 1,314 ಗೋಬರ್ಧನ್ ಜೈವಿಕ ಅನಿಲ (ಬಯೋಗ್ಯಾಸ್) ಸ್ಥಾವರಗಳು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿವೆ. ಗೃಹ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ, 12.22 ಕೋಟಿ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಶೌಚಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು 98,273 ಬಯೋಗ್ಯಾಸ್ ಸ್ಥಾವರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಗೋಬರ್ಧನ್ (ಗೋಬರ್ಧನ್ - ಸಾವಯವ ಜೈವಿಕ-ಕೃಷಿ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಗ್ಯಾಲ್ವನೈಸ್ ಮಾಡುವುದು)

ಎಸ್.ಬಿ.ಎಂ-ಜಿ ಹಂತ II ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಯೋಜನೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇದು ದನಕರುಗಳ ಸಗಣಿ, ಕೃಷಿ ಬೆಳೆಗಳ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾವಯವ ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಜೈವಿಕ ಅನಿಲ (ಬಯೋಗ್ಯಾಸ್), ಸಂಕುಚಿತ ಜೈವಿಕ ಅನಿಲ (ಸಿಬಿಜಿ) ಮತ್ತು ಸಾವಯವ ಗೊಬ್ಬರ/ಬಯೋ-ಸ್ಲರಿಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ.

ಶೌಚಾಲಯಗಳ ನಿರ್ಮಾಣದಿಂದ ಅಭ್ಯಾಸಗಳ ಪ್ರಾರಂಭದವರೆಗೆ

ಈ ರಾಷ್ಟ್ರಮಟ್ಟದ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿನ ದೊಡ್ಡ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಶಾಶ್ವತ ರೂಪಾಂತರವು ದೈನಂದಿನ ನಡವಳಿಕೆಯಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಕುಟುಂಬಗಳು ಶೌಚಾಲಯವನ್ನು ಬಳಸಲು, ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರವಾಗಿಡಲು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಶೌಚಾಲಯದ ಬಳಕೆಯು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತೆಯೇ, ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕುಟುಂಬಗಳೊಳಗಿನ ನಿರ್ಧಾರಗಳು ಮತ್ತು ಅಭ್ಯಾಸಗಳಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ಎಸ್.ಬಿ.ಎಂ-ಜಿ ನಡವಳಿಕೆ ಬದಲಾವಣೆ ಸಂಪರ್ಕಕ್ಕೆ (BCC) ಒಡಿಎಫ್ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವ ಕೇಂದ್ರಸ್ಥಾನವನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ಸುರಕ್ಷಿತ ಶೌಚಾಲಯ ಬಳಕೆ ಮತ್ತು ವಿಲೇವಾರಿ ಅಭ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು, ಸೂಕ್ತವಾದ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ಕಾಂಪೋಸ್ಟ್ ಗುಂಡಿಗಳು ಅಥವಾ ಬಯೋಗ್ಯಾಸ್ ಸ್ಥಾವರಗಳ ಮೂಲಕ ಹಸಿ ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಕುಟುಂಬಗಳನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಗಮನವು ಕೈ ತೊಳೆಯುವುದು, ಸುರಕ್ಷಿತ ನೀರು ಶೇಖರಣೆ, ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಕಸ ಚೆಲ್ಲುವುದು ಹಾಗೂ ಉಗುಳುವುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಸೇರಿದಂತೆ ದೈನಂದಿನ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಅಭ್ಯಾಸಗಳಿಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ, ನೈರ್ಮಲ್ಯವು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಒದಗಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮೀರಿದ್ದಾಗಿದೆ. ಇದು ಕುಟುಂಬಗಳ ಒಳಗೆ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡ, ಸಮುದಾಯಗಳ ಮೂಲಕ ಬಲವರ್ಧಿತಗೊಂಡ ಮತ್ತು ಸಾಮೂಹಿಕ ನಡವಳಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ಸುಸ್ಥಿರಗೊಂಡ ದೈನಂದಿನ ಅಭ್ಯಾಸಗಳ ಗುಂಪಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಹಿಳೆಯರು ಬದಲಾವಣೆಯ ಹರಿಕಾರರಾದಾಗ

ಈ ರೂಪಾಂತರದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ನೈರ್ಮಲ್ಯವು ಮಹಿಳೆಯರ ಗೌಪ್ಯತೆ, ಸುರಕ್ಷತೆ, ಘನತೆ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯದ ಮೇಲೆ ನೇರವಾಗಿ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ. ಅವರು ಕೇವಲ ಯೋಜನೆಯ ಫಲಾನುಭವಿಗಳಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಸಕ್ರಿಯ ಭಾಗಿದಾರರು ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಬದಲಾವಣೆಯ ಹರಿಕಾರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಎಸ್.ಬಿ.ಎಂ-ಜಿ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ ಸೂತ್ರಗಳು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ 'ಸ್ವಚ್ಛಾಗ್ರಹಿ'ಗಳಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಆದ್ಯತೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಅವು DAY-NRLM ಸ್ವಸಹಾಯ ಸಂಘಗಳನ್ನು (SHGs) ನಡವಳಿಕೆ ಬದಲಾವಣೆ ಸಂಪರ್ಕದ ಪ್ರಮುಖ ವೇದಿಕೆಗಳಾಗಿ ಗುರುತಿಸುತ್ತವೆ. ಕುಟುಂಬಗಳು ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯಗಳೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾ, ಸ್ವಚ್ಛಾಗ್ರಹಿಗಳು ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಶೌಚಾಲಯ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ಮುಂದುವರಿಸಲು ಬೆಂಬಲ ನೀಡುತ್ತಾರೆ, ಜೊತೆಗೆ ಮನೆ-ಮನೆಗೆ ತೆರಳಿ ಅರಿವು ಮೂಡಿಸುವ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವಚ್ಛತಾ ಪರಿಶೀಲನೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಮುದಾಯ ಆಧಾರಿತ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಮೂಲಕ, ಅವರು ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ನಿರಂತರ ದೈನಂದಿನ ಅಭ್ಯಾಸಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಚಿತ್ರ 2: ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಿರುವ ಸ್ವಸಹಾಯ ಸಂಘದ ಮಹಿಳೆಯರು

ಚಿತ್ರ 1: ಸಾರ್ವಜನಿಕ ನೈರ್ಮಲ್ಯವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತಿರುವ ಸ್ವಚ್ಛಾಗ್ರಹಿಗಳು

ಮಹಿಳಾ ಒಕ್ಕೂಟಗಳು ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ಅರಿವನ್ನು ನಿರಂತರ ಸಮುದಾಯ ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿವೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದ ಹೌರಾದಲ್ಲಿ, ಸ್ವಸಹಾಯ ಸಂಘಗಳು ಗಂಗಾ ನದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿರುವ 18 ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ತೆರವು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಿ, 18 ದಿನಗಳಲ್ಲಿ 9.32 ಟನ್ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದವು. ಈ ಉಪಕ್ರಮವು ಸ್ವಸಹಾಯ ಸಂಘಗಳ ಮಹಾಸಂಘದ ಮೂಲಕ ನಿಯಮಿತ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಸಂಗ್ರಹಣಾ ಜಾಲವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. ಇದು ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಸಾಮೂಹಿಕ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು ಜನಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು, ಪಂಚಾಯತ್ ಸಿಬ್ಬಂದಿ, ಸಮುದಾಯದ ಸದಸ್ಯರು ಮತ್ತು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿಸಿತು.

ಮಹಿಳೆಯರು ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಕಾರ್ಮಿಕರಾಗಿ, ಉದ್ಯಮಿಗಳಾಗಿ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಸೇವಾ ಪೂರೈಕೆದಾರರಾಗಿಯೂ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ್ದಾರೆ. ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಗೋರಖ್‌ ಪುರದಲ್ಲಿ, ಸುಮಾರು ಒಂದು ಡಜನ್ ಸ್ವಸಹಾಯ ಸಂಘದ ಮಹಿಳೆಯರು ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಮರುಪೂರಣ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ಮನೆಮನೆಯಿಂದ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಹಸಿ ಮತ್ತು ಒಣ ತ್ಯಾಜ್ಯವಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಹಸಿ ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರೆಹುಳು ಗೊಬ್ಬರವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಒಣ ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಮಾರಾಟಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ವೇತನ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಆದಾಯವನ್ನು ತರುತ್ತದೆ. ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಭೋಪಾಲ್‌ನಲ್ಲಿ, ಕ್ಲಸ್ಟರ್ ಮಟ್ಟದ ಒಕ್ಕೂಟವು ವಸ್ತು ಮರುಪೂರಣ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹವಾಗುವ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ತ್ಯಾಜ್ಯದ ಖರೀದಿ ಮತ್ತು ಮಾರಾಟಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವಚ್ಛ ಭಾರತ್ ಮಿಷನ್-ಗ್ರಾಮೀಣ್‌ ನೊಂದಿಗೆ ತಿಳಿವಳಿಕಾ ಒಡಂಬಡಿಕೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ನೈರ್ಮಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯು ಅರಿವು ಮತ್ತು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸುವಿಕೆಯಿಂದ ಅನುಷ್ಠಾನ, ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆ, ಜೀವನೋಪಾಯ ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಹಂತಕ್ಕೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ.

ಬದಲಾವಣೆಯು ಶಾಲೆಯಿಂದ ಮನೆಗೆ ತಲುಪುತ್ತದೆ

ಮಹಿಳಾ ಒಕ್ಕೂಟಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಶಾಲೆಗಳು ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಅರಿವನ್ನು ದೈನಂದಿನ ಅಭ್ಯಾಸಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿವೆ. ಮಕ್ಕಳು ನೈರ್ಮಲ್ಯ, ಶುಚಿತ್ವ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಭ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಶಾಲೆಗಳು ರಚನಾತ್ಮಕ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ, ಜೊತೆಗೆ ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬಗಳು ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿನ ಅಭ್ಯಾಸಗಳ ಮೇಲೆಯೂ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತವೆ. ಎಸ್.ಬಿ.ಎಂ-ಜಿಹಂತ II ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳಲು ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಮುಖ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಾಗಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಕಾರ್ಯಾತ್ಮಕ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಜೈವಿಕ ವಿಘಟನೀಯ ಹಾಗೂ ದ್ರವ ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಜಾರ್ಖಂಡ್‌ನ ಚಾಂಡಿಲ್‌ನಲ್ಲಿ, ಶಾಲೆಯೊಂದು ಏಕ-ಬಳಕೆಯ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಅನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿತು ಮತ್ತು ಬೂದು ನೀರು (ಅಡುಗೆಮನೆ ಮತ್ತು ಸ್ನಾನಗೃಹಗಳ ಗೃಹತ್ಯಾಜ್ಯ ನೀರು) ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ ಇಂಗುಗುಂಡಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿತು. ಶಿಕ್ಷಕರು ಸಹ ವೈಯಕ್ತಿಕ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರೌಢಾವಸ್ಥೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ನಡವಳಿಕೆಯ ಬದಲಾವಣೆಯ ದ್ವಿಮುಖ ಹರಿವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತವೆ. ಮಕ್ಕಳು ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ನೈರ್ಮಲ್ಯವನ್ನು ಕಲಿಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಈ ನಡವಳಿಕೆಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾರೆ, ಆಗ ಕುಟುಂಬಗಳು ತಮ್ಮ ಸರದಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಚ್ಛತೆ ಮತ್ತು ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ವಿಶಾಲ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಭಾಗವಾಗುತ್ತವೆ.

ಮಕ್ಕಳ ಪಾತ್ರವು ಸ್ವಚ್ಛತೆಗಾಗಿ ಯುವಜನರ ನೇತೃತ್ವದ ವ್ಯಾಪಕ ಚಳವಳಿಯಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿದೆ. ಸ್ವಚ್ಛತಾ ಹೀ ಸೇವಾ 2026 ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮತ್ತು ಯುವಕರನ್ನು ಸುಸ್ಥಿರ ನಡವಳಿಕೆಯ ಬದಲಾವಣೆಯ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದೆ. ಶಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛತೆಯನ್ನು ಒಂದು 'ಸಂಸ್ಕಾರ'ವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸುವ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನಾಗಿ ರೂಪಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಚ್ಛತಾ ಜ್ಞಾನ ಯಾತ್ರೆಗಳು, ಶಾಲಾ ಸಂವಾದಗಳು ಮತ್ತು ಮೂಲದಲ್ಲೇ ತ್ಯಾಜ್ಯ ವಿಂಗಡಣೆಯ ಪ್ರಾತ್ಯಕ್ಷಿಕೆಗಳು ಸೇರಿವೆ. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಸ್ವಚ್ಛತಾ ಮತ್ತು ಜಲ ಸಂವಾದಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಘನ ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆ (ಎಸ್‌.ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಎಂ) ನಿಯಮಗಳು, 2026 ರ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಯಲಿದ್ದಾರೆ. ಈ ವಿಧಾನವು ಶಾಲೆಯಿಂದ ಮನೆವರೆಗಿನ ಚಕ್ರವನ್ನು ಶಾಲೆಯಿಂದ ಸಮುದಾಯದವರೆಗಿನ ಚಳವಳಿಯಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ.

ಪರಂಪರಾಗತ ಸ್ವಚ್ಛತೆಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನೂ ಮೀರಿ

ಕುತೂಹಲಕಾರಿಯೆಂದರೆ, ಮಕ್ಕಳು ಎಸ್.ಬಿ.ಎಂ-ಜಿ ಅನ್ನು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ನೈರ್ಮಲ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮುಂದೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಜಾರ್ಖಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ, ಬಾಲ ಸಂಸತ್ತಿನ ಸದಸ್ಯರು ಋತುಚಕ್ರ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆ (ಎಂ.ಎಚ್.ಎಂ.) ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಒಂದು ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ, ಹುಡುಗಿಯರು ಸ್ಯಾನಿಟರಿ ಪ್ಯಾಡ್‌ಗಳ ದಾಸ್ತಾನು ನೋಂದಣಿಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಬಾಲ ಸಂಸತ್ತಿನ ಸದಸ್ಯರು ಅವುಗಳ ನಿರಂತರ ಲಭ್ಯತೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಝೀಕ್‌ಪಾಣಿಯ ಕಸ್ತೂರ್ಬಾ ಗಾಂಧಿ ಬಾಲಿಕಾ ವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ, ಬಾಲ ಸಂಸತ್ತಿನ ಸಚಿವರು ಎಂ.ಎಚ್.ಎಂ. ಪ್ರಯೋಗಾಲಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಶಾಲಾ ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿಗೆ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದರು. ತರುವಾಯ ಶಾಲೆಯ ನಿಧಿ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.

ಗ್ರಾಮವೊಂದು ಮಾಲೀಕತ್ವ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಾಗ

ಕುಟುಂಬಗಳು ಮತ್ತು ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಅಭ್ಯಾಸಗಳು ಬೇರೂರುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಸಮುದಾಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಮೂಹಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಗೃಹತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು, ವಿಂಗಡಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕರಿಸುವುದು; ಬೂದು ನೀರಿಗೆ ಸೂಕ್ತವಾದ ಚರಂಡಿ ಮತ್ತು ವಿಲೇವಾರಿ ಅಗತ್ಯವಿದೆ; ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ನಿಯಮಿತ ನಿರ್ವಹಣೆ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಎಸ್.ಬಿ.ಎಂ-ಜಿ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಗ್ರಾಮ ಮಟ್ಟದ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಯೋಜಿಸಲು ಮತ್ತು ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಳಿಸಲು ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತಿಗಳು ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳ ಪಾತ್ರವು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ಮೀರಿ ಸಮುದಾಯದ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸುವಿಕೆ, ಬೇಡಿಕೆ ಸೃಷ್ಟಿ, ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಪ್ರಚಾರ, ಮಾಹಿತಿ, ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಸಂಪರ್ಕ (IEC) ಹಾಗೂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ವೃದ್ಧಿಯವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ, ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯಿತಿಯು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅಭ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಸಾಮೂಹಿಕ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಫಲಿತಾಂಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುವ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.

ಗ್ರಾಮ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಮತ್ತು ಕುಡಿಯುವ ನೀರು ಸಮಿತಿಗಳು (VWSCs) ಗ್ರಾಮ ಮಟ್ಟದ ಯೋಜನೆ, ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸುವಿಕೆ, ಅನುಷ್ಠಾನ, ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮತ್ತು ನಡವಳಿಕೆ ಬದಲಾವಣೆಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಸಮುದಾಯ ಮಟ್ಟದ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ಸಾಮೂಹಿಕ ಮಾಲೀಕತ್ವದ ಪ್ರಭಾವವು ಹರಿಯಾಣದ ಗಾಡ್ಲಿ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇದು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಆಧಾರಿತ ಸಮುದಾಯ ವಿಧಾನದ ಮೂಲಕ ಒಡಿಎಫ್ ಪ್ಲಸ್ ಮಾದರಿ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದೆ. ಸರ್ಪಂಚ್ ಕಾಂತಾ ಕನ್ವರ್ ಅವರು ಸ್ವಚ್ಛತಾ ಸಮಿತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಸಮುದಾಯ ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಶೌಚಾಲಯಗಳು, ಗ್ರಾಮ ಮಟ್ಟದ ಚರಂಡಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಐದು ಕೊಳಗಳ ಮೂಲಕ ಬೂದು ನೀರು ಸಂಸ್ಕರಣೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಶ್ರಮಿಸಿದರು. ಗ್ರಾಮವು ಗೋಬರ್ಧನ್ ಬಯೋಗ್ಯಾಸ್ ಸ್ಥಾವರಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಸಗಣಿಯನ್ನು ಗೊಬ್ಬರ ಮತ್ತು ಬಯೋಗ್ಯಾಸ್ ಆಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿತು, ಮತ್ತು ಇದರಿಂದ ಬಂದ ಸ್ಲರಿಯನ್ನು ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಸಾರ್ವಜನಿಕ rallies, ಸಭೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟಣೆಗಳು ಈ ಅಭ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿದವು. ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮೂಹಿಕ ಕ್ರಿಯೆಯ ಬೆಂಬಲವಿದ್ದಾಗ, ವೈಯಕ್ತಿಕ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಅಭ್ಯಾಸಗಳು ಹೇಗೆ ಇಡೀ ಗ್ರಾಮದ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿ ವಿಕಸನಗೊಳ್ಳಬಲ್ಲವು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಗಾಡ್ಲಿ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.

ಜನರ ನೇತೃತ್ವ. ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಸುಸ್ಥಿರತೆ

ಜನರ ನೇತೃತ್ವದ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಚಳವಳಿಗೆ ಸರ್ಕಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಹಣಕಾಸು, ಸಹಕಾರ ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ವೃದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಬೆಂಬಲ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಎಸ್.ಬಿ.ಎಂ-ಜಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಹಂಚಿಕೆಗಳು, ಹಣಕಾಸು ಆಯೋಗದ ಅನುದಾನಗಳು, ವಿಕಸಿತ ಭಾರತ-ಉದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ಜೀವನೋಪಾಯ ಖಾತರಿ ಮಿಷನ್ (ಗ್ರಾಮೀಣ) ನಿಧಿಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಆದಾಯ ಸೃಷ್ಟಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ದೀನ್‌ದಯಾಳ್ ಅಂತ್ಯೋದಯ ಯೋಜನೆ - ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗ್ರಾಮೀಣ ಜೀವನೋಪಾಯ ಮಿಷನ್ (DAY-NRLM) ಜೊತೆಗಿನ ಸಹಕಾರದ ಸ್ವಸಹಾಯ ಸಂಘಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ಲಸ್ಟರ್ ಒಕ್ಕೂಟಗಳನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕೌಶಲ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಉಪಕ್ರಮಗಳು ಕ್ಷೇತ್ರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಜಲ ಜೀವನ್ ಮಿಷನ್ ಬೂದು ನೀರು ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಈ ಬಹುಮಟ್ಟದ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಚೌಕಟ್ಟು ಸಮುದಾಯದ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಸರ್ಕಾರದ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ: ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯಿತಿಗಳು ಅನುಷ್ಠಾನದ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸುತ್ತವೆ, ಬ್ಲಾಕ್‌ಗಳು ಹಸ್ತಲಾಘವ ಬೆಂಬಲ ನೀಡುತ್ತವೆ, ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ತಾಂತ್ರಿಕ ಬೆಂಬಲ ನೀಡುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳು ಹಾಗೂ ಕೇಂದ್ರವು ಹಣಕಾಸು, ಸಹಕಾರ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತರಣೆಯನ್ನು ಸಶಕ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ.

ಸ್ವಚ್ಛತೆಯು ಒಂದು ಸಾಮೂಹಿಕ ಆಚರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ

ಜನ ಭಾಗಿದಾರಿಯು ನೈರ್ಮಲ್ಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆಯ ಸಮುದಾಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ವಚ್ಛತಾ ಅಭಿಯಾನಗಳು ಸಾಮೂಹಿಕ ಮಾಲೀಕತ್ವವನ್ನು ನಿಯಮಿತ ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲು ಪಂಚಾಯತ್ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು, ಸ್ವಸಹಾಯ ಸಂಘಗಳು, ಯುವಕರು, ಶಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ತರುತ್ತವೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ 'ಸ್ವಚ್ಛ ಶನಿವಾರ' ಇದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಭಿಯಾನದ ಮೊದಲು, ಪಂಚಾಯತ್ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು ಗ್ರಾಮ ಸಮುದಾಯಗಳು, ಯುವ ಸಂಘಗಳು, ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವಸಹಾಯ ಸಂಘಗಳೊಂದಿಗೆ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರತಿ ತಿಂಗಳ ಮೊದಲ ಶನಿವಾರದಂದು, ಸಮುದಾಯಗಳು ಶಾಲೆಗಳು, ಅಂಗನವಾಡಿಗಳು, ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು, ಕಚೇರಿಗಳು, ನೀರಿನ ಮೂಲಗಳು, ದೇವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಚ್ಛತಾ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರಮದಾನ, ತ್ಯಾಜ್ಯ ವಿಂಗಡಣೆ, ಚರಂಡಿ ಶುಚಿಗೊಳಿಸುವಿಕೆ, ಕಾಂಪೋಸ್ಟ್ ಗುಂಡಿಗಳಿಗೆ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಗೋಡೆ ಬರಹಗಳ ಮೂಲಕ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಸಂದೇಶಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವುದು ಸೇರಿವೆ.

ಸ್ವಚ್ಛತಾ ಹೀ ಸೇವಾ: ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಜನ ಆಂದೋಲನವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವುದು

2017 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾದ ಸ್ವಚ್ಛತಾ ಹೀ ಸೇವಾ (SHS) ಸ್ವಚ್ಛತೆಯಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕರ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ವಾರ್ಷಿಕ ಅಭಿಯಾನವಾಗಿದೆ. ಇದು ಸ್ವಚ್ಛತೆಯ ಹಂಚಿಕೆಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯ ಸುತ್ತ ಸರ್ಕಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಸಂಘಟನೆಗಳು ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕರನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಅಭಿಯಾನವು ಸ್ವಚ್ಛತೆಯನ್ನು ದೈನಂದಿನ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನಾಗಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವ ಮೂಲಕ 'ಜನ ಭಾಗಿದಾರಿ' ವಿಧಾನವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ವಚ್ಛತಾ ಹೀ ಸೇವಾ 2025 ರಲ್ಲಿ 18.06 ಕೋಟಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ನಾಗರಿಕರು ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು. ಸ್ವಚ್ಛತಾ ಹೀ ಸೇವಾ 2026 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 17 ರಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಧೇಯವಾಕ್ಯ "ಸ್ವಚ್ಛತೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ; ಸ್ವಚ್ಛ ಭಾರತ, ವಿಕಸಿತ ಭಾರತ". ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1 ರಂದು, ನಾಗರಿಕರು "ಏಕ್ ದಿನ್, ಏಕ್ ಘಂಟಾ, ಏಕ್ ಸಾಥ್" (ಒಂದು ದಿನ, ಒಂದು ಗಂಟೆ, ಒಟ್ಟಿಗೆ) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಮೂಹಿಕ ಶ್ರಮದಾನ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಿದ್ದಾರೆ. ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2 ರಂದು, ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಗ್ರಾಮಸಭೆಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವಚ್ಛತಾ ಜಾಗೃತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲಾಗುವುದು. ಈ ಅಭಿಯಾನವು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಥಳಗಳ ಸ್ವಚ್ಛತೆ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ನೈರ್ಮಲ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಮುದಾಯದ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ.

ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ಸುತ್ತ ಹೊಸ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆ

ಸಾಮೂಹಿಕ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಅವು ಹೊಸ ಜೀವನೋಪಾಯದ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನೂ ಸೃಷ್ಟಿಸಬಲ್ಲವು. ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಬೆತುಲ್‌ನಲ್ಲಿ, ಬಬಿತಾ ಧುರ್ವೆ ಅವರು ಮನೆಮನೆಗಳಿಂದ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯ ಮೂಲಕ ಜೀವನೋಪಾಯದ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡರು. 2021 ರಲ್ಲಿ ಪೋಷಕರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ನಂತರ, ಅವರು ತ್ಯಾಜ್ಯ ಸಂಗ್ರಹಣೆಗಾಗಿ ಇ-ರಿಕ್ಷಾ ನಡೆಸಲು ತಮ್ಮ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತಿಯನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದರು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸಮುದಾಯದಿಂದ ಪ್ರತಿರೋಧ ವ್ಯಕ್ತವಾದರೂ, ಅವರು ವಾಹನ ಚಾಲನೆಯನ್ನು ಕಲಿತು, ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೊದಲ ಮಹಿಳಾ ಇ-ರಿಕ್ಷಾ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಸಂಗ್ರಹಕಿಯಾದರು, ಇದು ತಮ್ಮ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲೇ ಉಳಿದು ಜೀವನೋಪಾಯವನ್ನು ಗಳಿಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು. ಬೆತುಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತ ಸುಮಾರು 100 ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತಿಗಳು ತ್ಯಾಜ್ಯ ಸಂಗ್ರಹಣಾ ವಾಹನಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದು, ಈ ಉಪಕ್ರಮವು ನೈರ್ಮಲ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಹೇಗೆ ಹಳ್ಳಿಯ ಸ್ವಚ್ಛತೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಬಲ್ಲವು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ಜೀವನೋಪಾಯದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಮೀರಿ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಕೌಶಲ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳಿಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದ ನದಿಯಾದಲ್ಲಿ, ಶೌಚಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣದ ವಿಸ್ತರಣೆಯು ತರಬೇತಿ ಪಡೆದ ಗಾರೆ ಕೆಲಸಗಾರರಿಗೆ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು, ಇದು ಎರಡು ಗಾರೆ ಕೆಲಸದ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಸುಮಾರು 2,400 ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಶೌಚಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ನೀಡಲಾಯಿತು. ನೈರ್ಮಲ್ಯವು ನಿರ್ಮಾಣ, ಸಂಗ್ರಹಣೆ, ಸಾರಿಗೆ, ಸಂಸ್ಕರಣೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಜೀವನೋಪಾಯದ ವಿಶಾಲವಾದ ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಬಲ್ಲದು ಎಂಬುದನ್ನು ಇದು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ.

ಎಸ್.ಬಿ.ಎಂ-ಜಿ: ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಸಂಪನ್ಮೂಲವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವುದು

ನೈರ್ಮಲ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಸಮುದಾಯದ ನೇತೃತ್ವದ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಗೆ ಸೂಕ್ತವಾದ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಬೆಂಬಲದ ಅಗತ್ಯ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಗುಜರಾತ್‌ನ ವೇದಾಂಚಾ, ಸಮುದಾಯದ ಬೇಡಿಕೆಯು ಹೇಗೆ ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾದ ತ್ಯಾಜ್ಯನೀರು ನಿರ್ವಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿ ವಿಕಸನಗೊಳ್ಳಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಬೂದು ನೀರು ಸಂಸ್ಕರಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಹರಿವಿನ ಮಾದರಿಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಸ್ಥಳೀಯ ಗುತ್ತಿಗೆದಾರರು ಇದರ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಪಂಚಾಯತ್ ಸದಸ್ಯರು, ನಿರ್ವಾಹಕರು ಮತ್ತು ಭಾಗವಹಿಸುವ ನಾಗರಿಕರಿಗೂ ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ತರಬೇತಿ ನೀಡಲಾಯಿತು.

ಚಿತ್ರ 3: ವೇದಾಂಚಾದಲ್ಲಿನ ಬೂದು ನೀರು ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಘಟಕ

ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಪ್ರತಿದಿನ 200 ಕಿಲೋ-ಲೀಟರ್ ಬೂದು ನೀರನ್ನು ಸಂಸ್ಕರಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕರಿಸಿದ ನೀರನ್ನು ನೀರಾವರಿ ಹಾಗೂ ಅಂತರ್ಜಲ ಮರುಪೂರಣಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಂಪೋಸ್ಟ್ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕರಿಸಿದ ನೀರಿನ ಮರುಬಳಕೆಯ ಮೂಲಕ ಪಂಚಾಯತಿಯು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ಸುಮಾರು ₹2.5 ಲಕ್ಷ ಗಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಈ ಉಪಕ್ರಮವು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಸುಧಾರಣೆಗೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ನೀರಿನಿಂದ ಹರಡುವ ರೋಗಗಳು ಮತ್ತು ಸೊಳ್ಳೆಗಳಿಂದ ಹರಡುವ ಕಾಯಿಲೆಗಳ ಇಳಿಕೆಯೂ ಸೇರಿದೆ. ನೈರ್ಮಲ್ಯವು ತ್ಯಾಜ್ಯ ವಿಲೇವಾರಿ ಮತ್ತು ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಮರುಪೂರಣದಿಂದ ಪರಿಸರ ಸುಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಮೌಲ್ಯ ಸೃಷ್ಟಿಯತ್ತ ಹೇಗೆ ವಿಕಸನಗೊಳ್ಳಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಮಾದರಿಯು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಆದ್ದರಿಂದ, ಗ್ರಾಮೀಣ ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ಅಂತಿಮ ಉದ್ದೇಶವು ಸುಸ್ಥಿರ ನಡವಳಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಾಮೂಹಿಕ ಮಾಲೀಕತ್ವವಾಗಿದೆ. ಒಡಿಎಫ್ ಪ್ಲಸ್ ಗ್ರಾಮವು ಒಡಿಎಫ್ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಘನ ಮತ್ತು ದ್ರವ ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕು ಹಾಗೂ ಸ್ವಚ್ಛ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಾರತದ ನೈರ್ಮಲ್ಯದ ಪ್ರಯಾಣವು ಸೌಲಭ್ಯದಿಂದ ಬಳಕೆಯತ್ತ, ಮತ್ತು ಬಳಕೆಯಿಂದ ಸುಸ್ಥಿರತೆಯತ್ತ ಸಾಗಿದೆ.

ಸ್ವಚ್ಛ ಭಾರತದ ಶಾಶ್ವತ ಅಳತೆಗೋಲು ಕೇವಲ ಸೃಷ್ಟಿಯಾದ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯದಲ್ಲಷ್ಟೇ ಇಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಸ್ವಚ್ಛತೆಯು ಜನರು ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯಗಳಿಂದ ಮುಂದುವರಿಯುವ ದೈನಂದಿನ ಅಭ್ಯಾಸವಾಗುತ್ತದೆಯೇ ಎಂಬುದರ ಮೇಲಿದೆ. "ಸ್ವಚ್ಛ ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನು ಸಮುದಾಯಗಳಿಗಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅವುಗಳನ್ನು ಸಮುದಾಯಗಳೇ ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತವೆ."

References

Ministry of Jal Shakti

https://gobardhan.sbm.gov.in/

https://sbm.gov.in/SBMGDashboard/StatesDashboard.aspx

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1820414&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=151337&reg=48&lang=2

https://swachhbharatmission.ddws.gov.in/sites/default/files/Technical-Notes/Voices-from-the-States-29-April-2023.pdf

https://swachhbharatmission.ddws.gov.in/sites/default/files/Guidelines/SBMG%20Phase-II%20Operational%20Guidelines.pdf

PIB Backgrounders

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2191618&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=160036&ModuleId=3&reg=3&lang=1

Click here to see PDF

*****