पत्र सूचना कार्यालय

দশক দশক ধৰি, গ্ৰাম্য অনাময় ব্যৱস্থা সমগ্ৰ দেশতে এক স্থায়ী উন্নয়নমূলক উদ্বেগ হৈ আছিল। ২০১৪ চনত স্বচ্ছ ভাৰত অভিযান আৰম্ভ হোৱাৰ সময়ত অনাময় ব্যৱস্থাৰ পৰিসৰ ৩৯ শতাংশ আছিল। ২০১৯ চনৰ ভিতৰত গ্ৰাম্য ভাৰতে ১০০ শতাংশ অনাময় ব্যৱস্থাৰ পৰিসৰ অৰ্জন কৰিছিল। ২০১৪ চনৰ পৰা ২০১৯ চনৰ ভিতৰত ৩৬খন ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলত ১০.২৮ কোটিৰো অধিক শৌচালয় নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত ২০১৯ চনত গ্ৰাম্য ভাৰতক মুকলিত শৌচমুক্ত (Open Defecation Free—ODF) হিচাপে ঘোষণা কৰা হৈছিল। এই সাফল্যই ভাৰতৰ অনাময় ব্যৱস্থাৰ পৰিৱেশৰ প্ৰকৃতি ৰূপান্তৰিত কৰিছিল। গুৰুত্বৰ কেন্দ্ৰবিন্দু পৰিয়ালৰ শৌচালয়ৰ সুবিধাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়াৰ পৰা অনাময় পদ্ধতিসমূহৰ বহনক্ষমতা আৰু গাঁও পৰ্যায়ত আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনাৰ সৈতে জড়িত এক বহল উদ্বেগলৈ স্থানান্তৰিত হৈছিল। এয়াই স্বচ্ছ ভাৰত অভিযান-গ্ৰামীণ দ্বিতীয় পৰ্যায় (Swachh Bharat Mission-Gramin Phase II—SBM-G Phase II)-ৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ পৰিছিল। ইয়াৰ গুৰুত্ব হৈছে মুকলিত শৌচমুক্ত (ODF) মৰ্যাদা বৰ্তাই ৰখা আৰু কঠিন আৰু তৰল আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা ব্যৱস্থা শক্তিশালী কৰা।

এই গুৰুত্ব দিয়াৰ প্ৰভাৱ এতিয়া ভাৰতৰ গাঁওসমূহত দৃশ্যমান হৈছে। এটা মুকলিত শৌচমুক্ত প্লাছ (ODF Plus) গাঁৱে কেৱল মুকলিত শৌচমুক্ত (ODF) মৰ্যাদা বৰ্তাই ৰখাই নহয়, কঠিন আৰু তৰল আৱৰ্জনাও ফলপ্ৰসূভাৱে ব্যৱস্থাপনা কৰে, লগতে দৃশ্যমান পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা বৰ্তাই ৰাখে। মুকলিত শৌচমুক্ত প্লাছ (ODF Plus) গাঁৱৰ মৰ্যাদা বৰ্তাই ৰখাৰ লগতে, এই গাঁওসমূহক তিনিটা ক্ৰমবৰ্ধমান পৰ্যায়ত শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হয়: আকাংক্ষী, উদীয়মান, আৰু আদৰ্শ। আকাংক্ষী গাঁওসমূহে কঠিন বা তৰল আৱৰ্জনাৰ যিকোনো এটাৰ ব্যৱস্থাপনা কৰে। উদীয়মান গাঁওসমূহে কঠিন আৰু তৰল দুয়োটা আৱৰ্জনাৰ ব্যৱস্থাপনা কৰে। আদৰ্শ গাঁওসমূহে, দুয়োটা আৱৰ্জনা প্ৰবাহৰ ব্যৱস্থাপনা কৰাৰ উপৰি, দৃশ্যমান পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা প্ৰদৰ্শন কৰে আৰু মুকলিত শৌচমুক্ত প্লাছ (ODF Plus) সম্পৰ্কীয় বাৰ্তা প্ৰদৰ্শন কৰে।

১৭ ছেপ্টেম্বৰ ২০২৬ তাৰিখলৈকে, ভাৰতে ৫.৬৯ লাখ মুকলিত শৌচমুক্ত প্লাছ (ODF Plus) গাঁও অৰ্জন কৰিছে, যাৰ ভিতৰত ৫.২৫ লাখ গাঁৱে মুকলিত শৌচমুক্ত প্লাছ আদৰ্শ (ODF Plus Model) মৰ্যাদা লাভ কৰিছে। ইয়াৰ উপৰি, ৫.৩৮ লাখ গাঁৱে কঠিন আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনাৰ ব্যৱস্থা স্থাপন কৰিছে আৰু ৫.৬৫ লাখ গাঁৱে তৰল আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনাৰ ব্যৱস্থা স্থাপন কৰিছে। বৰ্তমান ৫৮২খন জিলাত ১,৩১৪টা গোবৰ্ধন জৈৱগেছ প্ৰকল্প কাৰ্যক্ষম হৈ আছে। পৰিয়াল পৰ্যায়ত, ১২.২২ কোটি ব্যক্তিগত শৌচালয় আৰু ৯৮,২৭৩টা জৈৱগেছ প্ৰকল্প নিৰ্মাণ কৰা হৈছে।

শৌচালয় নিৰ্মাণৰ পৰা অভ্যাস গঢ়ি তোলালৈ

এই ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ৰ সংখ্যাসমূহে ব্যক্তি আৰু সম্প্ৰদায় পৰ্যায়ত হোৱা বৃহত্তৰ পৰিৱৰ্তনসমূহ প্ৰতিফলিত কৰে, কাৰণ স্থায়ী ৰূপান্তৰৰ আৰম্ভণি দৈনন্দিন আচৰণৰ পৰাই হয়। এটা শৌচালয় তেতিয়াহে অৰ্থপূৰ্ণ হৈ পৰে, যেতিয়া পৰিয়ালসমূহে ইয়াক ব্যৱহাৰ, ৰক্ষণাবেক্ষণ আৰু বৰ্তাই ৰখাৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰে। একেদৰে, ফলপ্ৰসূ আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা ব্যক্তিগত পৰিয়ালৰ ভিতৰৰ সিদ্ধান্ত আৰু পদ্ধতিৰ পৰাই আৰম্ভ হয়। এই কথা স্বীকাৰ কৰি, স্বচ্ছ ভাৰত অভিযান-গ্ৰামীণ-এ মুকলিত শৌচমুক্ত (ODF) ফলাফল বৰ্তাই ৰখাৰ কেন্দ্ৰবিন্দুত আচৰণ পৰিৱৰ্তন যোগাযোগক স্থান দিছে। পৰিয়ালসমূহক নিৰাপদ শৌচালয় ব্যৱহাৰ আৰু নিষ্কাশন পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰিবলৈ, উপযুক্ত অনাময় প্ৰযুক্তি বুজিবলৈ, আৰু পচন গাঁত বা জৈৱগেছ প্ৰকল্পৰ জৰিয়তে ভিজা আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰা হয়। গুৰুত্ব দৈনন্দিন পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতাৰ পদ্ধতিসমূহলৈও সম্প্ৰসাৰিত হয়, যাৰ ভিতৰত আছে হাত ধোৱা, নিৰাপদভাৱে পানী সংৰক্ষণ কৰা, অনাময় সুবিধাসমূহৰ ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰা, আৰু ৰাজহুৱা স্থানত আৱৰ্জনা পেলোৱা আৰু থু পেলোৱাৰ পৰা বিৰত থকা। এইদৰে, অনাময় ব্যৱস্থা আন্তঃগাঁথনিৰ যোগানৰ পৰিসৰৰ বাহিৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত হয়। ই পৰিয়ালসমূহৰ ভিতৰত গ্ৰহণ কৰা, সম্প্ৰদায়সমূহৰ জৰিয়তে শক্তিশালী কৰা, আৰু সামূহিক আচৰণৰ জৰিয়তে বৰ্তাই ৰখা দৈনন্দিন পদ্ধতিৰ এক সমষ্টিত পৰিণত হয়।

যেতিয়া মহিলাসকল পৰিৱৰ্তনৰ কৰ্মকৰ্তা হৈ পৰিল

এই ৰূপান্তৰত মহিলাসকল কেন্দ্ৰীয় হৈ আহিছে। অনাময় ব্যৱস্থাই মহিলাসকলৰ গোপনীয়তা, সুৰক্ষা, মৰ্যাদা আৰু স্বাস্থ্যক পোনপটীয়াভাৱে প্ৰভাৱিত কৰে। তেওঁলোক কেৱল হস্তক্ষেপসমূহৰ হিতাধিকাৰী নহয়, বৰং উন্নয়নৰ সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণকাৰী আৰু সামাজিক পৰিৱৰ্তনৰ কৰ্মকৰ্তা। স্বচ্ছ ভাৰত অভিযান-গ্ৰামীণ-ৰ নিৰ্দেশনাসমূহত স্বচ্ছগ্ৰাহী হিচাপে মহিলাসকলক বিশেষ অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া হৈছে। এই নিৰ্দেশনাসমূহে দীনদয়াল অন্ত্যোদয় যোজনা–ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰাম্য জীৱিকা অভিযান (Deendayal Antyodaya Yojana–National Rural Livelihoods Mission—DAY-NRLM)-ৰ আত্মসহায়ক গোটসমূহ (Self-Help Groups—SHGs)-ক আচৰণ পৰিৱৰ্তন যোগাযোগৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ মঞ্চ হিচাপেও স্বীকৃতি দিয়ে। পৰিয়াল আৰু সম্প্ৰদায়সমূহৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে কাম কৰি, স্বচ্ছগ্ৰাহীসকলে পৰিয়ালসমূহক শৌচালয় ব্যৱহাৰ গ্ৰহণ আৰু বৰ্তাই ৰখাত সহায় কৰে, লগতে ঘৰে ঘৰে প্ৰচাৰ, সজাগতা কাৰ্যকলাপ আৰু পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা পৰীক্ষণৰ কাম কৰে। এই সম্প্ৰদায়ভিত্তিক সম্পৃক্ততাৰ জৰিয়তে, তেওঁলোকে অনাময় ব্যৱস্থাৰ হস্তক্ষেপসমূহক বৰ্তাই ৰখা দৈনন্দিন পদ্ধতিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰাত সহায় কৰে।

মহিলাসকলৰ সমূহসমূহে অনাময় সম্পৰ্কীয় সজাগতাক বৰ্তাই ৰখা সম্প্ৰদায়ভিত্তিক কাৰ্যলৈ ৰূপান্তৰিত কৰাত সহায় কৰিছে। পশ্চিম বংগৰ হাওৰাত, আত্মসহায়ক গোটসমূহে (SHGs) গংগাৰ কাষৰ ১৮টা গ্ৰাম পঞ্চায়তত এক প্লাষ্টিক অপসাৰণ কাৰ্যসূচীক সহায় কৰিছিল, আৰু ১৮ দিনৰ ভিতৰত ৯.৩২ টন প্লাষ্টিকৰ আৱৰ্জনা সংগ্ৰহ কৰিছিল। এই পদক্ষেপে স্ব-সহায়ক গোটৰ ফেডাৰেচনৰ জৰিয়তে এক নিয়মীয়া প্লাষ্টিক সংগ্ৰহ নেটৱৰ্কো স্থাপন কৰিছিল। ই নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধি, পঞ্চায়ত কৰ্মচাৰী, সম্প্ৰদায়ৰ সদস্য আৰু বজাৰৰ বিক্ৰেতাসকলক একত্ৰিত কৰি আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনাৰ ক্ষেত্ৰত সামূহিক কাৰ্য শক্তিশালী কৰিছিল।

মহিলাসকল অনাময় কৰ্মী, উদ্যোগী আৰু স্থানীয় সেৱা প্ৰদানকাৰী হিচাপেও আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে। উত্তৰ প্ৰদেশৰ গোৰখপুৰত, প্ৰায় এক ডজন আত্মসহায়ক গোট (SHG)-ৰ মহিলাই এটা সম্পদ পুনৰুদ্ধাৰ কেন্দ্ৰ পৰিচালনা কৰে, য’ত ঘৰুৱা আৱৰ্জনা সংগ্ৰহ কৰি ভিজা আৰু শুকান আৱৰ্জনাত পৃথক কৰা হয়। ভিজা আৱৰ্জনাক কেঁচুসাৰলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয়, আনহাতে শুকান আৱৰ্জনা বিক্ৰীৰ বাবে প্ৰেৰণ কৰা হয়, যাৰ ফলত মহিলাসকলে মজুৰি আৰু অতিৰিক্ত আয় লাভ কৰে। মধ্য প্ৰদেশৰ ভূপালত, এটা ক্লাষ্টাৰ পৰ্যায়ৰ ফেডাৰেচনে এটা সামগ্ৰী পুনৰুদ্ধাৰ সুবিধা পৰিচালনা কৰে, যাক স্বচ্ছ ভাৰত অভিযান-গ্ৰামীণ-ৰ সৈতে কৰা এক বুজাবুজিৰ চুক্তিৰ জৰিয়তে সুবিধাটোত সংগ্ৰহ কৰা প্লাষ্টিকৰ আৱৰ্জনাৰ বিক্ৰী আৰু ক্ৰয়ৰ বাবে সহায় কৰা হয়। অনাময় ব্যৱস্থাত মহিলাসকলৰ অংশগ্ৰহণ সজাগতা আৰু সংগঠিতকৰণৰ পৰা ৰূপায়ণ, আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা, জীৱিকা সৃষ্টি আৰু স্থানীয় সিদ্ধান্ত গ্ৰহণলৈ সম্প্ৰসাৰিত হৈছে।

পৰিৱৰ্তন বিদ্যালয়ৰ পৰা ঘৰলৈ আহে

মহিলাসকলৰ সমূহৰ উপৰি, বিদ্যালয়সমূহে অনাময় সম্পৰ্কীয় সজাগতাক দৈনন্দিন পদ্ধতিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰাৰ বাবে আন এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰতিষ্ঠান হিচাপে কাম কৰে। ই এক সুসংগঠিত পৰিৱেশ প্ৰদান কৰে, য’ত শিশুসকলে পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা, অনাময় ব্যৱস্থা আৰু আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনাৰ সৈতে জড়িত অভ্যাস গঢ়ি তুলিব পাৰে, লগতে তেওঁলোকৰ পৰিয়াল আৰু সম্প্ৰদায়ৰ ভিতৰৰ পদ্ধতিসমূহতো প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে। স্বচ্ছ ভাৰত অভিযান-গ্ৰামীণ দ্বিতীয় পৰ্যায়ে অনাময় ফলাফল বৰ্তাই ৰখাৰ বাবে বিদ্যালয়সমূহক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰতিষ্ঠান হিচাপে স্পষ্টভাৱে স্বীকৃতি দিয়ে। ইয়াত কাৰ্যক্ষম অনাময় সুবিধা আৰু জৈৱ-বিয়োজ্য আৰু তৰল আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনাৰ ব্যৱস্থা আছে। ঝাৰখণ্ডৰ চান্দিলত, এখন বিদ্যালয়ে একবাৰ ব্যৱহাৰযোগ্য প্লাষ্টিক নিষিদ্ধ কৰিছিল আৰু ধূসৰ পানী (পাকঘৰ আৰু গা ধোৱাৰ পৰা ওলোৱা ঘৰুৱা অপশিষ্ট পানী) ব্যৱস্থাপনাৰ বাবে এটা ছ’ক পিট নিৰ্মাণ কৰিছিল। শিক্ষকসকলেও নিয়মীয়াকৈ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ সৈতে ব্যক্তিগত পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা আৰু বয়ঃসন্ধি-সম্পৰ্কীয় বিষয়সমূহৰ ওপৰত আলোচনা কৰে। এনে প্ৰচেষ্টাই আচৰণগত পৰিৱৰ্তনৰ এক দুমুখীয়া প্ৰবাহ সৃষ্টি কৰে। শিশুসকলে বিদ্যালয়ত অনাময় শিকে আৰু অনুশীলন কৰে আৰু এই আচৰণসমূহ তেওঁলোকৰ ঘৰলৈ লৈ যায়, আনহাতে পৰিয়ালসমূহো, ইয়াৰ বিনিময়ত, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা আৰু দায়িত্বশীল আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনাৰ এক বহল সংস্কৃতিৰ অংশ হৈ পৰে।

শিশুসকলৰ ভূমিকাও পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতাৰ বাবে এক বহল যুৱ-নেতৃত্বাধীন আন্দোলনলৈ সম্প্ৰসাৰিত হৈছে। স্বচ্ছতা হি সেৱা ২০২৬ (Swachhata Hi Seva 2026)-এ ছাত্ৰ-ছাত্ৰী আৰু যুৱক-যুৱতীসকলক বহনক্ষম আচৰণগত পৰিৱৰ্তনৰ কেন্দ্ৰত স্থান দিছে। বিদ্যালয় আৰু শিক্ষানুষ্ঠানসমূহক পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতাক এক সংস্কাৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ স্থান হিচাপে গঢ় দিয়া হৈছে। কাৰ্যকলাপসমূহৰ ভিতৰত আছে স্বচ্ছতা জ্ঞান যাত্ৰা (Swachhata Gyan Yatras), বিদ্যালয় সম্বাদ (school Samvads), আৰু উৎসত পৃথকীকৰণৰ (source segregation) ওপৰত প্ৰদৰ্শন। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলেও স্বচ্ছতা আৰু জল সম্বাদ (Swachhata Evam Jal Samvads)-ৰ সৈতে জড়িত হ’ব আৰু কঠিন আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা নিয়ম, ২০২৬ সম্পৰ্কে শিকিব। এই পদ্ধতিয়ে বিদ্যালয়ৰ পৰা ঘৰলৈ যোৱা চক্ৰটোক বিদ্যালয়ৰ পৰা সম্প্ৰদায়লৈ এক বহল আন্দোলনলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰে।

পৰম্পৰাগত স্বচ্ছতাৰ পৰিসৰৰ বাহিৰলৈ

আমোদজনকভাৱে, শিশুসকলে স্বচ্ছ ভাৰত অভিযান-গ্ৰামীণ-ক পৰম্পৰাগত অনাময় ব্যৱস্থাৰ সীমাৰ বাহিৰলৈ লৈ গৈছে। ঝাৰখণ্ডত, শিশু কেবিনেটৰ সদস্যসকলে ঋতুস্ৰাৱজনিত পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা ব্যৱস্থাপনা কাৰ্যকলাপৰ দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰিছে। এখন বিদ্যালয়ত, ছোৱালীসকলে ছেনিটাৰী পেডৰ মজুত পঞ্জী ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰে, আনহাতে শিশু কেবিনেটৰ সদস্যসকলে ইয়াৰ নিয়মীয়া উপলব্ধতা নিশ্চিত কৰাত সহায় কৰে। ঝিকপানিৰ কস্তুৰবা গান্ধী বালিকা বিদ্যালয়ত শিশু কেবিনেটৰ মন্ত্ৰীসকলে বিদ্যালয় কৰ্তৃপক্ষৰ ওচৰত এটা ঋতুস্ৰাৱজনিত পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা ব্যৱস্থাপনা পৰীক্ষাগাৰ স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত বিদ্যালয়ৰ পুঁজি আৰু বাহ্যিক সম্পদৰ সহায়ত পৰীক্ষাগাৰটো স্থাপন কৰা হয়।

যেতিয়া এখন গাঁৱে দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰে

যেতিয়া অনাময় পদ্ধতিসমূহ পৰিয়াল আৰু বিদ্যালয়সমূহৰ ভিতৰত শিপাই পৰে, তেতিয়া সম্প্ৰদায় পৰ্যায়ত সেইবোৰ বৰ্তাই ৰখাৰ বাবে ক্ৰমাৎ সামূহিক ব্যৱস্থা আৰু প্ৰতিষ্ঠানৰ প্ৰয়োজন হয়। ঘৰুৱা আৱৰ্জনা সংগ্ৰহ, পৃথকীকৰণ আৰু পৰিশোধন কৰিব লাগে; ধূসৰ পানীৰ বাবে উপযুক্ত নলা-নৰ্দমা আৰু নিষ্কাশনৰ প্ৰয়োজন; আৰু ৰাজহুৱা স্থানসমূহৰ নিয়মীয়া ৰক্ষণাবেক্ষণৰ প্ৰয়োজন। ইয়াতেই গ্ৰাম পঞ্চায়তে এক কেন্দ্ৰীয় ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে। স্বচ্ছ ভাৰত অভিযান-গ্ৰামীণ-ৰ অধীনত, গ্ৰাম পঞ্চায়তসমূহে গাঁও পৰ্যায়ৰ অনাময় কাৰ্যকলাপৰ পৰিকল্পনা আৰু ৰূপায়ণৰ বাবে দায়বদ্ধ। তেওঁলোকৰ ভূমিকা আন্তঃগাঁথনিৰ বাহিৰলৈ সম্প্ৰদায় সংগঠিতকৰণ, চাহিদা সৃষ্টি, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতাৰ প্ৰচাৰ, তথ্য, শিক্ষা আৰু যোগাযোগ, আৰু সামৰ্থ্য বৃদ্ধি পৰ্যন্ত বিস্তৃত। এইদৰে, গ্ৰাম পঞ্চায়তে ব্যক্তিগত পদ্ধতিসমূহক সামূহিক অনাময় ফলাফলৰ সৈতে সংযোগ কৰা প্ৰতিষ্ঠানগত কাঠামো প্ৰদান কৰে।

গ্ৰাম্য পানী আৰু অনাময় সমিতিসমূহে গাঁও পৰিকল্পনা, সংগঠিতকৰণ, ৰূপায়ণ, তদাৰক আৰু আচৰণ পৰিৱৰ্তনত সহায় কৰি এই সম্প্ৰদায় পৰ্যায়ৰ প্ৰতিষ্ঠানগত কাঠামোক অধিক শক্তিশালী কৰে। এনে সামূহিক দায়িত্ববোধৰ প্ৰভাৱ হাৰিয়ানাৰ গাডলি গ্ৰাম পঞ্চায়তত স্পষ্ট, যিয়ে এক প্ৰক্ৰিয়াভিত্তিক সম্প্ৰদায়ৰ পদ্ধতিৰ জৰিয়তে মুকলিত শৌচমুক্ত প্লাছ আদৰ্শ (ODF Plus Model) মৰ্যাদা লাভ কৰিছিল। সৰপঞ্চ কান্তা কানৱৰে পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা সমিতিৰ সৈতে কাম কৰি সামূহিক আৰু পৃথক শৌচালয়, গাঁওজুৰি নলা-নৰ্দমা ব্যৱস্থা, আৰু পাঁচটা পুখুৰীৰ জৰিয়তে ধূসৰ পানী পৰিশোধনৰ ব্যৱস্থা স্থাপন কৰিছিল। গাঁওখনে গোবৰ্ধন জৈৱগেছ প্ৰকল্পও গ্ৰহণ কৰিছিল, যাৰ জৰিয়তে গৰুৰ গোবৰক সাৰ আৰু জৈৱগেছলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হৈছিল আৰু তাৰ পৰা পোৱা পলিখিনি কৃষিকাৰ্যত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। ৰাজহুৱা সমদল, সভা আৰু ঘোষণাই এই পদ্ধতিসমূহক অধিক শক্তিশালী কৰিছিল। গাডলিয়ে দেখুৱাইছে যে স্থানীয় প্ৰতিষ্ঠান আৰু সামূহিক কাৰ্যৰ সহায়ত ব্যক্তিগত অনাময় পদ্ধতিসমূহ কেনেদৰে গাঁওজুৰি এক অনাময় ব্যৱস্থালৈ বিকশিত হ’ব পাৰে।

পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা এক সামূহিক পৰম্পৰাত পৰিণত হয়

জন ভাগিদাৰী অনাময় ব্যৱস্থাক এক উমৈহতীয়া সম্প্ৰদায়ৰ দায়িত্ব হিচাপে অধিক শক্তিশালী কৰে। পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতাৰ অভিযানসমূহে পঞ্চায়ত প্ৰতিনিধি, আত্মসহায়ক গোট, যুৱক-যুৱতী, বিদ্যালয় আৰু স্থানীয় সম্প্ৰদায়সমূহক একত্ৰিত কৰি সামূহিক দায়িত্ববোধক নিয়মীয়া কাৰ্যলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে। কৰ্ণাটকৰ স্বচ্ছ শনিবাৰ এনে এক উদাহৰণ আগবঢ়ায়। প্ৰতিটো অভিযানৰ পূৰ্বে, পঞ্চায়ত প্ৰতিনিধিসকলে গাঁওৰ সম্প্ৰদায়, যুৱ গোট, সমবায় আৰু স্ব-সহায়ক গোটসমূহৰ সৈতে সম্পৰ্ক স্থাপন কৰে। প্ৰতিমাহৰ প্ৰথম শনিবাৰে, সম্প্ৰদায়সমূহে বিদ্যালয়, অংগনৱাড়ী, চিকিৎসালয়, কাৰ্যালয়, জল উৎস, মন্দিৰ আৰু অন্যান্য ৰাজহুৱা স্থানত পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা কাৰ্যকলাপ গ্ৰহণ কৰে। এই কাৰ্যকলাপসমূহৰ ভিতৰত আছে শ্ৰমদান, আৱৰ্জনা পৃথকীকৰণ, নলা পৰিষ্কাৰ কৰা, পচন গাঁতৰ বাবে স্থান চিনাক্ত কৰা, আৰু দেৱাল লিখনৰ জৰিয়তে অনাময় সম্পৰ্কীয় বাৰ্তা শক্তিশালী কৰা।

অনাময় ব্যৱস্থাৰ চাৰিওফালে এক নতুন অৰ্থনীতি

সামূহিক অনাময় ব্যৱস্থাসমূহে আকৃতি লোৱাৰ লগে লগে, সেইবোৰে নতুন জীৱিকাৰ সুযোগো সৃষ্টি কৰিব পাৰে। মধ্য প্ৰদেশৰ বেতুলত, বাবিতা ধুৰ্ভে ঘৰুৱা আৱৰ্জনা সংগ্ৰহৰ জৰিয়তে এক জীৱিকাৰ সুযোগ লাভ কৰিছিল। ২০২১ চনত দুয়োটা পিতৃ-মাতৃক হেৰুৱাৰ পিছত, তেওঁ আৱৰ্জনা সংগ্ৰহৰ বাবে এখন ই-ৰিক্সা চলোৱাৰ উদ্দেশ্যে গ্ৰাম পঞ্চায়তৰ কাষ চাপিছিল। প্ৰাথমিকভাৱে সম্প্ৰদায়ৰ পৰা অহা প্ৰতিৰোধৰ সত্ত্বেও, তেওঁ বাহনখন চলাবলৈ শিকিছিল আৰু জিলাখনৰ প্ৰথমগৰাকী মহিলা ই-ৰিক্সা আৱৰ্জনা সংগ্ৰাহক হৈ পৰিছিল, যাৰ ফলত তেওঁ গাঁৱতে থাকি জীৱিকা অৰ্জন কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। বেতুলৰ প্ৰায় ১০০খন গ্ৰাম পঞ্চায়তে এতিয়া আৱৰ্জনা সংগ্ৰহৰ বাহন ব্যৱহাৰ কৰি থকাৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত, এই পদক্ষেপে দেখুৱাইছে যে অনাময় ব্যৱস্থাই একে সময়তে গাঁওৰ পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা শক্তিশালী কৰাৰ লগতে স্থানীয় নিয়োগ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।

অনাময় ব্যৱস্থাৰ জীৱিকাৰ সম্ভাৱনা আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনাৰ বাহিৰলৈ গৈ অনাময় আন্তঃগাঁথনি বৰ্তাই ৰখাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় দক্ষতা আৰু সেৱালৈ সম্প্ৰসাৰিত হয়। পশ্চিম বংগৰ নদীয়াত, শৌচালয় নিৰ্মাণৰ সম্প্ৰসাৰণে প্ৰশিক্ষিত ৰাজমিস্ত্ৰীৰ চাহিদা সৃষ্টি কৰিছিল, যাৰ ফলত দুটা ৰাজমিস্ত্ৰী প্ৰশিক্ষণ প্ৰতিষ্ঠান স্থাপন কৰা হৈছিল। প্ৰায় ২,৪০০ পুৰুষ আৰু মহিলাক শৌচালয় নিৰ্মাণৰ প্ৰশিক্ষণ দিয়া হৈছিল। ইয়াৰ পৰা প্ৰতিফলিত হয় যে অনাময় ব্যৱস্থাই নিৰ্মাণ, সংগ্ৰহ, পৰিবহণ, প্ৰক্ৰিয়াকৰণ আৰু ৰক্ষণাবেক্ষণক সামৰি জীৱিকাৰ এক বহল স্থানীয় পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।

স্বচ্ছ ভাৰত অভিযান-গ্ৰামীণ: আৱৰ্জনাক সম্পদলৈ ৰূপান্তৰিত কৰা

অনাময় ব্যৱস্থা সম্প্ৰসাৰিত হোৱাৰ লগে লগে, সম্প্ৰদায়ৰ নেতৃত্বত চলা প্ৰচেষ্টাসমূহৰ বাবে ক্ৰমাৎ উপযুক্ত আন্তঃগাঁথনি আৰু কাৰিকৰী সহায়ৰ প্ৰয়োজন হয়। গুজৰাটৰ বেদনছাই দেখুৱাইছে যে সম্প্ৰদায়ৰ চাহিদা কেনেদৰে স্থানীয়ভাৱে পৰিকল্পিত এক অপশিষ্ট পানী ব্যৱস্থাপনা ব্যৱস্থালৈ বিকশিত হ’ব পাৰে। ইয়াৰ ধূসৰ পানী পৰিশোধন ব্যৱস্থাটো স্থানীয় ভূমি আৰু পানীৰ প্ৰবাহৰ ধৰণৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি পৰিকল্পনা কৰা হৈছিল, আৰু স্থানীয় ঠিকাদাৰসকলে ইয়াৰ পৰিচালনা আৰু ৰক্ষণাবেক্ষণত সহায় কৰিছিল।

পঞ্চায়ত সদস্য, পৰিচালক আৰু অংশগ্ৰহণকাৰী নাগৰিকসকলকো ব্যৱস্থাটো পৰিচালনা কৰিবলৈ প্ৰশিক্ষণ দিয়া হৈছিল। ব্যৱস্থাটোৱে দৈনিক ২০০ কিলো-লিটাৰ ধূসৰ পানী পৰিশোধন কৰে, আৰু পৰিশোধিত পানী জলসিঞ্চন আৰু ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ পুনৰভৰণৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। পঞ্চায়তে পচনসাৰ আৰু পৰিশোধিত পানীৰ পুনৰ ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে বছৰি প্ৰায় ২.৫ লাখ টকা উপাৰ্জন কৰে। একে সময়তে, এই পদক্ষেপে জনস্বাস্থ্যৰ উন্নতিতো অৰিহণা যোগাইছে, যাৰ ভিতৰত আছে পানীজনিত ৰোগ আৰু মহৰ দ্বাৰা সংক্ৰমিত ৰোগৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ হ্ৰাস। এই আৰ্হিটোৱে দেখুৱাইছে যে অনাময় ব্যৱস্থা কেনেদৰে আৱৰ্জনা নিষ্কাশন আৰু সম্পদ পুনৰুদ্ধাৰৰ পৰা পৰিৱেশগত বহনক্ষমতা আৰু স্থানীয় মূল্য সৃষ্টিলৈ বিকশিত হ’ব পাৰে।

সেয়েহে, গ্ৰাম্য অনাময় ব্যৱস্থাৰ চূড়ান্ত উদ্দেশ্য হৈছে বৰ্তাই ৰখা আচৰণ আৰু সামূহিক দায়িত্ববোধ। এটা মুকলিত শৌচমুক্ত প্লাছ (ODF Plus) গাঁৱে কেৱল মুকলিত শৌচমুক্ত (ODF) মৰ্যাদা বৰ্তাই ৰখাই নহয়, কঠিন আৰু তৰল আৱৰ্জনাও ব্যৱস্থাপনা কৰিব লাগিব আৰু এক পৰিষ্কাৰ পৰিৱেশ বৰ্তাই ৰাখিব লাগিব। সেয়েহে, ভাৰতৰ অনাময় ব্যৱস্থাৰ যাত্ৰা সুবিধাৰ পৰা ব্যৱহাৰলৈ, আৰু ব্যৱহাৰৰ পৰা বহনক্ষমতালৈ আগবাঢ়িছে।

স্বচ্ছ ভাৰতৰ স্থায়ী মাপকাঠি কেৱল সৃষ্টি কৰা আন্তঃগাঁথনিতেই নিহিত নহয়, বৰং পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা জনসাধাৰণ আৰু সম্প্ৰদায়সমূহৰ দ্বাৰা বৰ্তাই ৰখা এক দৈনন্দিন পদ্ধতিত পৰিণত হয় নে নহয়, তাৰ ওপৰতো নিৰ্ভৰ কৰে। “পৰিষ্কাৰ গাঁও সম্প্ৰদায়সমূহৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা নহয়; সম্প্ৰদায়সমূহে নিজেই পৰিষ্কাৰ গাঁও নিৰ্মাণ কৰে।”

তথ্যসূত্ৰসমূহ

জল শক্তি মন্ত্ৰালয়

https://gobardhan.sbm.gov.in/

https://sbm.gov.in/SBMGDashboard/StatesDashboard.aspx

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1820414&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=151337&reg=48&lang=2

https://swachhbharatmission.ddws.gov.in/sites/default/files/Technical-Notes/Voices-from-the-States-29-April-2023.pdf

https://swachhbharatmission.ddws.gov.in/sites/default/files/Guidelines/SBMG%20Phase-II%20Operational%20Guidelines.pdf

পিআইবি বেকগ্ৰাউণ্ডাৰ

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2191618&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=160036&ModuleId=3&reg=3&lang=1

PDF চাবলৈ ইয়াত ক্লিক কৰক

********

পিআইবি গৱেষণা