पत्र सूचना कार्यालय

এটা বাঁহৰ মোনা চহৰৰ বজাৰৰ এখন সাধাৰণ দোকানত পোৱা সাধাৰণ সামগ্ৰী যেন লাগিব পাৰে। কিন্তু ইয়াৰ যাত্ৰাই এখন সৰু গাঁওভিত্তিক উদ্যোগৰ পৰা ৰাষ্ট্ৰীয় নীতিৰ পৰিৱৰ্তনলৈকে এটা বিস্তৃত কাহিনী কয়। ২০২৬ চনত গুৰগ্ৰামত অনুষ্ঠিত সৰস আজীৱিকা মেলাত এনে এটা কাহিনী প্ৰদৰ্শিত হৈছিল য’ত আছিল অসমৰ বিশাখা বাইদেৱে নিৰ্মাণ কৰা বাঁহৰ মোনা। ২০১৪ চনত তেখেতে এটা আত্মসহায়ক গোটত যোগদান কৰে আৰু নতুন ডিজাইনৰ জৰিয়তে তেওঁৰ শহুৰেকৰ বাঁহৰ শিল্পৰ উদ্যোগটোক পুনৰুজ্জীৱিত কৰে। চৰকাৰী সহায় আৰু প্ৰদৰ্শনীয়ে তেওঁক অধিক বিস্তৃত বজাৰত উপনীত হোৱাত সহায় কৰে। তেওঁ ২০২৫ চনৰ ভাৰত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য মেলাত অংশগ্ৰহণ কৰে; তেওঁৰ বাঁহৰ সামগ্ৰীয়ে তেওঁক ২ লাখ টকাৰ বিক্ৰী লাভ কৰায়। তেওঁৰ যাত্ৰাই ঘৰুৱাভাৱে গঢ় লৈ উঠা এটা শিল্পক কেনেদৰে এক সমৃদ্ধিশালী উদ্যোগলৈ পৰিৱৰ্তন কৰিব পাৰি, সেই মুহূৰ্তটোক প্ৰতিফলিত কৰে।

প্ৰজন্মৰ পিছত প্ৰজন্ম ধৰি বিভিন্ন সম্প্ৰদায়ৰ পৰম্পৰাগত জীৱিকাৰ সৈতে বাঁহ ওতঃপ্ৰোতভাৱে জড়িত হৈ আহিছে, কিন্তু এটা পুৰণি নিয়ামক বাধাই এসময়ত ইয়াৰ প্ৰকৃত অৰ্থনৈতিক সম্ভাৱনাক বাধাগ্ৰস্ত কৰিছিল। ব্ৰিটিছ যুগৰ এখন আইনৰ অধীনত বাঁহক গছ হিচাপে শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হৈছিল, যাৰ ফলত ইয়াৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল লোকসকলৰ বাবে বাঁহ সংগ্ৰহ আৰু পৰিবহন অপ্ৰয়োজনীয়ভাৱে জটিল হৈ পৰিছিল। ২০১৭ চনত চৰকাৰে বাঁহক এই শ্ৰেণীবিভাজনৰ পৰা আঁতৰাই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰে, যাৰ ফলত ইয়াক কঠোৰ বন নিয়মৰ পৰা মুক্ত কৰা হয়। এই দূৰদৰ্শী সংস্কাৰে বাঁহ খণ্ডত অধিক উদ্ভাৱন, উদ্যোগশীলতা আৰু মূল্য সংযোজনৰ দুৱাৰ মুকলি কৰে। এই পদক্ষেপৰ গুৰুত্ব এতিয়া সমগ্ৰ দেশতে, বিশেষকৈ উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলত দৃশ্যমান হৈছে, য’ত বাঁহে নিয়োগ, ব্যৱসায় আৰু উদ্ভাৱনক আগুৱাই লৈ গৈছে।

এনে এটা উদাহৰণ হৈছে ছিকিমৰ গেংটকৰ ওচৰৰ ফেশ্বন ডিজাইনাৰ আৰু বহনক্ষম উদ্ভাৱক চিমি অংমু ভুটিয়াৰ লাগষ্টাল ডিজাইন ষ্টুডিঅ’ (Lagstal Design Studio)। এই মহিলা-নেতৃত্বাধীন উৎপাদন উদ্যোগটোৱে বাঁহৰ হস্তশিল্প, ধূপৰ কাঠি, আচবাব, আভ্যন্তৰীণ সজ্জাৰ সামগ্ৰী আদি প্ৰস্তুত কৰে। ইয়াত বাঁহ পৰম্পৰাগত শিল্পৰ সীমা অতিক্ৰম কৰি সমসাময়িক ডিজাইন আৰু উদ্যোগলৈ আগবাঢ়িছে। চিমিৰ কাহিনী এক বিস্তৃত আন্দোলনৰ অংশ। ত্ৰিপুৰাত বিজয় সূত্ৰধৰে বাঁহৰ সামগ্ৰী নিৰ্মাণ উন্নত কৰিবলৈ প্ৰযুক্তি গ্ৰহণ কৰে। নাগালেণ্ডত ডিমাপুৰৰ চাৰিওফালৰ আত্মসহায়ক গোটসমূহে বাঁহভিত্তিক খাদ্য সামগ্ৰীত মূল্য সংযোজন কৰি আছে, লগতে খোৰোলো ক্ৰিয়েটিভ ক্ৰাফ্টছৰ দৰে স্থানীয় উদ্যোগে আচবাব আৰু হস্তশিল্প উৎপাদন কৰি আছে। ইফালে, মিজোৰামৰ মামিত জিলাত দলসমূহে বাঁহৰ টিছু কালচাৰ আৰু পলি-হাউছ ব্যৱস্থাপনাৰ জৰিয়তে বৈজ্ঞানিক খেতি আগবঢ়াইছে। এই উদাহৰণসমূহে বাঁহ খণ্ড অধিক বৈচিত্ৰময়, উদ্ভাৱনীমূলক আৰু মূল্য-চালিত হৈ পৰাৰ দিশটো দেখুৱাইছে।

এনে বৃহৎ পৰিসৰৰ পৰিৱৰ্তনৰ বাবে কেৱল দক্ষ হাতেই যথেষ্ট নহয়। ইয়াৰ বাবে প্ৰযুক্তি, প্ৰক্ৰিয়াকৰণৰ সুবিধা, প্ৰশিক্ষণ আৰু অধিক শক্তিশালী বজাৰ সংযোগৰ প্ৰয়োজন। ইয়াতেই চৰকাৰী সহায় গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰে। ৰাষ্ট্ৰীয় বাঁহ অভিযানে(National Bamboo Mission - NBM)-এ বাঁহ খেতিয়ক, নিৰ্মাতা আৰু বিক্ৰেতাসকলৰ বাবে বাঁহৰ খেতি, প্ৰক্ৰিয়াকৰণ আৰু বজাৰ প্ৰৱেশৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। ই মানসম্পন্ন ৰোপণ সামগ্ৰীৰ বাবে নাৰ্চাৰীকো সহায় কৰে। এই চৰকাৰী আঁচনিখনৰ কৃষি পৰ্যায়ত প্ৰভাৱ বুজিবলৈ এটা উদাহৰণ বিবেচনা কৰা যাওক। মধ্যপ্ৰদেশৰ বিজয় পাটিদাৰে ২০১৯ চনত পৰম্পৰাগত খেতিৰ পৰা বাৰে বাৰে হোৱা লোকচানৰ পিছত বাঁহৰ খেতিৰ দিশে আগবাঢ়ে। তেওঁ বাঁহ অভিযানৰ সহায়ত প্ৰায় ৪,০০০টা বাঁহৰ পুলি ৰোপণ কৰে। দুবছৰৰ ভিতৰতে তেওঁ বাঁহৰ খুঁটা বিক্ৰী কৰি প্ৰায় ৭৫,০০০ টকা উপাৰ্জন কৰে। বাঁহে তেওঁক জলকীয়া, কেপচিকাম, আদা আৰু নহৰুৰ আন্তঃশস্য খেতি কৰাৰো সুবিধা প্ৰদান কৰে। তেওঁৰ অভিজ্ঞতাই দেখুৱায় যে বাঁহ একে সময়তে এটা শস্য আৰু দীৰ্ঘম্যাদী জীৱিকাৰ সম্পদ হৈ উঠিব পাৰে।

ইয়াৰ উপৰি, নৰ্থ ইষ্ট চেণ্টাৰ ফৰ টেকন’লজি এপ্লিকেচন এণ্ড ৰীচ (North East Centre for Technology Application & Reach – NECTAR)-এ কেইবাটাও বাণিজ্যিক প্ৰয়োগৰ ক্ষেত্ৰত বাঁহৰ প্ৰযুক্তিক সহায় আগবঢ়াইছে। ইয়াৰ ভিতৰত খাদ্য আৰু কৃষি-প্ৰক্ৰিয়াকৰণ, নিৰ্মাণ সামগ্ৰী, উৎপাদন যন্ত্ৰপাতি, নবীকৰণযোগ্য শক্তি, ঔদ্যোগিক সামগ্ৰী আদি অন্তৰ্ভুক্ত। এই হস্তক্ষেপসমূহে বছৰি প্ৰায় ৩০ নিযুত মানৱ-দিনৰ নিয়োগ সৃষ্টি কৰিছে। ইয়াৰ লগতে বাঁহৰ সামগ্ৰীৰ মূল্য সংযোজন ১০ শতাংশৰ পৰা ৭০ শতাংশ পৰ্যন্ত বৃদ্ধি পাইছে। উদাহৰণস্বৰূপে, অভিযান্ত্ৰিক বাঁহে নিৰ্মাণৰ ক্ষেত্ৰত নতুন সম্ভাৱনাৰ দুৱাৰ মুকলি কৰিছে। অভিযান্ত্ৰিক বাঁহ হৈছে কেঁচা বাঁহৰ আঁহ, ফিটা বা কণিকাক বান্ধি আৰু সংকুচিত কৰি প্ৰস্তুত কৰা এক যৌগিক সামগ্ৰী। নতুন ডিজাইন আৰু অভিযান্ত্ৰিক বাঁহেৰে নিৰ্মিত আচবাবে জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰিছে আৰু স্থপতি, ডিজাইনাৰ আৰু আভ্যন্তৰীণ সজ্জাকাৰসকলৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিছে। ফলস্বৰূপে, দুৰ্যোগৰ সময়ত সাহায্য আৰু পুনৰ্বাসনৰ বাবে ৪২ লাখ বৰ্গফুটতকৈ অধিক অভিযান্ত্ৰিক বাঁহৰ গাঁথনি নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। ছত্তীশগড়ত অভিযান্ত্ৰিক বাঁহেৰে ৫৭৬টা বিদ্যালয়ৰ কোঠা নিৰ্মাণ কৰা হৈছে, য’ত প্ৰায় ২০,০০০টা শিশুৱে আশ্ৰয় লাভ কৰিছে। ইয়াৰ দ্বাৰা দেখুওৱা হৈছে যে বাঁহ এতিয়া সেই নিৰ্মাণ প্ৰয়োগৰ ক্ষেত্ৰতো প্ৰৱেশ কৰিছে, যিবোৰক এসময়ত কেৱল পৰম্পৰাগত ঔদ্যোগিক সামগ্ৰীৰ সৈতে জড়িত বুলি ভবা হৈছিল।

বাঁহৰ মূল্য শৃংখলটো সামগ্ৰীৰ বৈচিত্ৰ্যকৰণৰ বাহিৰলৈও সম্প্ৰসাৰিত হৈছে। মহিলা গোটসমূহ এই উদীয়মান মূল্য শৃংখলটোৰ বিভিন্ন পৰ্যায়ত গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশগ্ৰহণকাৰী হৈ উঠিছে। মহিলাৰ জীৱিকাৰ এনে এটা কাহিনী মহাৰাষ্ট্ৰৰ গড়চিৰোলীত বিশেষভাৱে দৃশ্যমান হয়। গড়চিৰোলী আগৰবাতি প্ৰকল্প (Gadchiroli Agarbatti Project - GAP) নামৰ বাঁহভিত্তিক আগৰবাতি উদ্যোগটোৱে ২০১২ চনত জিলাখনৰ বিভিন্ন ঠাইত উৎপাদন কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰি উৎপাদন আৰম্ভ কৰে। ২০২০ চনলৈকে তেওঁলোকৰ ৩২টা কেন্দ্ৰ আছিল, য’ত প্ৰায় ১,১০০জন লোক নিয়োজিত আছিল আৰু এই কৰ্মীসকলৰ প্ৰায় ৯০ শতাংশই আছিল মহিলা। প্ৰতিগৰাকী মহিলাৰ মাহিলী উপাৰ্জন প্ৰায় ৫,০০০ টকালৈ বৃদ্ধি পাইছিল। বছৰি নিয়োগৰ সময়ো প্ৰায় ৪৫-৬০ দিনৰ পৰা ২২৫ দিনতকৈ অধিকলৈ বৃদ্ধি পাইছিল। কামো ঘৰৰ ওচৰলৈ আহিছিল আৰু শাৰীৰিকভাৱে কম কষ্টকৰ হৈ পৰিছিল। মহিলাসকলে নতুন দক্ষতা, আত্মবিশ্বাস আৰু নেতৃত্বৰ নতুন সুযোগ লাভ কৰিছিল। এই উদ্যোগে উপাৰ্জনৰ উৎস হিচাপে বনাঞ্চলৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতাও হ্ৰাস কৰিছিল।

এনে কাহিনীসমূহ সম্ভৱ হৈ উঠিছে সক্ষমতা নিৰ্মাণ আৰু প্ৰশিক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত চৰকাৰৰ অব্যাহত প্ৰচেষ্টাৰ বাবে। চি.এছ.আই.আৰ.-নেচনেল এনভাইৰ’মেণ্টেল ইঞ্জিনিয়াৰিং ৰিচাৰ্চ ইনষ্টিটিউট (CSIR-National Environmental Engineering Research Institute - CSIR-NEERI), নাগপুৰ-এ শেহতীয়াকৈ, জুন ২০২৬ত, মহিলা আত্মসহায়ক গোটসমূহৰ বাবে বাঁহৰ হস্তশিল্পৰ ওপৰত পাঁচদিনীয়া প্ৰশিক্ষণ কাৰ্যসূচী অনুষ্ঠিত কৰে। এই প্ৰশিক্ষণ কাৰ্যসূচীৰ বিষয়বস্তু আছিল “ফ্লাই এছ ডাম্পত উৎপাদিত বাঁহৰ পৰা বাঁহৰ হস্তশিল্পৰ জৰিয়তে মহিলা আত্মসহায়ক গোটসমূহক সবলীকৰণ (Empowering Women SHGs through Bamboo Handicrafts from Bamboo Grown on Fly Ash Dumps)”। এই প্ৰশিক্ষণে বাঁহ সংগ্ৰহ, পৰিশোধন আৰু প্ৰক্ৰিয়াকৰণ, হস্তশিল্প নিৰ্মাণ, মূল্য সংযোজিত সামগ্ৰীৰ বিকাশ, উদ্যোগশীলতা, ব্ৰেণ্ডিং, বিপণন আৰু সামগ্ৰীৰ ডিজাইনৰ ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰিক দক্ষতা প্ৰদান কৰে। এই উদ্যোগে দেখুৱাইছে যে পুনৰুদ্ধাৰ কৰা ফ্লাই এছ ডাম্পৰ স্থানসমূহক কেনেদৰে উৎপাদনশীল ভূদৃশ্যলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিব পাৰি, যাৰ ফলত স্থানীয় সম্প্ৰদায়সমূহৰ বাবে পৰিৱেশগত আৰু আৰ্থ-সামাজিক দুয়োটা লাভ সৃষ্টি হয়।

বাঁহৰ কাহিনী এতিয়া মানুহ, সম্ভাৱনা আৰু পৰিৱৰ্তনৰ কাহিনী হৈ উঠিছে। সমগ্ৰ ভাৰততে বাঁহে জীৱিকা, উদ্যোগ আৰু বহনক্ষম সুযোগ সৃষ্টি কৰি আছে। সেয়েহে ভাৰতত বাঁহৰ কাহিনী এতিয়া কেৱল বাঁহে কি ৰূপ ল’ব পাৰে সেই বিষয়ে নহয়। ই হৈছে যেতিয়া এটা পৰম্পৰাগত সম্পদক প্ৰযুক্তি, উদ্যোগ আৰু সুযোগৰ সৈতে সংযোগ কৰা হয়, তেতিয়া সম্প্ৰদায়সমূহে কি ৰূপ ল’ব পাৰে সেই কাহিনী।

তথ্যসূত্ৰসমূহ

কৃষি আৰু কৃষক কল্যাণ মন্ত্ৰালয়

https://nbm.da.gov.in/Success-Stories

প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ কাৰ্যালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2255656&lang=2&reg=48

তথ্য আৰু সম্প্ৰচাৰ মন্ত্ৰালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2255645&reg=48&lang=2

বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি মন্ত্ৰালয়

https://dst.gov.in/development-bamboo-based-technology-value-added-products-improving-life-and-livelihood-ne

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2273722&lang=1&reg=1

পিআইবি বেকগ্ৰাউণ্ডাৰ

https://www.pib.gov.in/FeaturesDeatils.aspx?ModuleId=2&NoteId=157507&lang=1&reg=6

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=155112&ModuleId=3&reg=48&lang=2

pdf চাবলৈ ইয়াত ক্লিক কৰক

***

পিআইবি গৱেষণা

RR