पत्र सूचना कार्यालय

শতিকাজুৰি ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ সম্প্ৰদায়সমূহে স্থানীয় প্ৰয়োজন অনুসৰি পানী সংগ্ৰহ, সংৰক্ষণ আৰু ভাগ-বতৰা কৰাৰ বিভিন্ন পদ্ধতি বিকশিত কৰি আহিছে। ষ্টেপৱেল, পুখুৰী, জলাশয়, জোহাড় আৰু পৰম্পৰাগত জলসিঞ্চন ব্যৱস্থাই এক সৰল বুজাবুজি প্ৰতিফলিত কৰিছিল: জল সুৰক্ষা এক সামূহিক দায়িত্ব।

বৰ্ধিত জনসংখ্যা, সম্প্ৰসাৰিত কৃষি আৰু দ্ৰুত নগৰায়নে জল ব্যৱস্থাপনাক ক্ৰমান্বয়ে অধিক জটিল কৰি তুলিছে। নতুন প্ৰযুক্তি, আন্তঃগাঁথনি আৰু প্ৰতিষ্ঠানিক ব্যৱস্থাৰ প্ৰয়োজনীয়তা বৃদ্ধি পাইছে। তথাপিও, বহনক্ষম জল ব্যৱস্থাপনাৰ কেন্দ্ৰত সম্প্ৰদায়ৰ অংশগ্ৰহণ এতিয়াও গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ আছে।

সামূহিক পদক্ষেপৰ এই পৰম্পৰাই জল সঞ্চয় জন ভাগিদাৰী (Jal Sanchay Jan Bhagidari — JSJB)ৰ জৰিয়তে এক নতুন ৰূপ লাভ কৰিছে। ৬ ছেপ্টেম্বৰ ২০২৪ত আৰম্ভ কৰা এই পদক্ষেপে জল সংৰক্ষণৰ কেন্দ্ৰবিন্দুত সম্প্ৰদায়ৰ অংশীদাৰিত্ব আৰু মালিকানাক স্থান দিছে। এই পদক্ষেপৰ অধীনত কম ব্যয়ৰ ভূগৰ্ভস্থ জল পুনৰভৰণ আৰু জল সংৰক্ষণৰ গাঁথনি নিৰ্মাণ তথা অকামিলা হৈ পৰা নলীনাদ পুনৰুজ্জীৱিত কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। ইয়াৰ লগতে সমগ্ৰ চৰকাৰ আৰু সমগ্ৰ সমাজ পদ্ধতিৰ জৰিয়তে বৈজ্ঞানিকভাৱে পৰিকল্পিত, স্থানীয়ভাৱে উপযুক্ত সমাধানৰ প্ৰসাৰ ঘটোৱা হৈছে। JSJB ৩টা ‘C’ — সম্প্ৰদায় (Community), কৰ্প’ৰেট সামাজিক দায়বদ্ধতা (Corporate Social Responsibility — CSR) আৰু ব্যয় (Cost)ৰ দ্বাৰা পৰিচালিত।

এই পদ্ধতিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, ২০২৫ চনৰ মে’ মাহলৈকে দেশজুৰি JSJB 1.0ৰ অধীনত বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহ আৰু ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ পুনৰভৰণৰ বাবে ২৭ লাখতকৈ অধিক গাঁথনি নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ উপৰি, ২০২৫ চনৰ জুন মাহত আৰম্ভ কৰা JSJB 2.0ৰ অধীনত ২০২৬ চনৰ মে’ মাহলৈকে ১.৫ কোটিৰো অধিক ভূগৰ্ভস্থ জল পুনৰভৰণ গাঁথনি নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ২০২৬ চনৰ জুন মাহত জল সঞ্চয় জন ভাগিদাৰী পদক্ষেপৰ পৰিসৰ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। JSJBক জল শক্তি অভিযান: কেটচ দ্য ৰেইন (Jal Shakti Abhiyan: Catch the Rain — JSA: CTR) অভিযানৰ সৈতে একত্ৰিত কৰি জল সঞ্চয় জন ভাগিদাৰী: কেটচ দ্য ৰেইন (Jal Sanchay Jan Bhagidari: Catch the Rain — JSJB: CTR) কৰা হয়। ৩ ছেপ্টেম্বৰ ২০২৬লৈকে ১.৫৮ কোটিৰো অধিক কৃত্ৰিম ভূগৰ্ভস্থ জল পুনৰভৰণ গাঁথনি নিৰ্মাণ কৰা হৈছে।

জন ভাগিদাৰীৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰি প্ৰধানমন্ত্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদীয়ে অধিক জনসচেতনতা সৃষ্টি কৰাৰ বাবে “জল উৎসৱ”-ৰ প্ৰসাৰৰ পৰামৰ্শ আগবঢ়ায়। প্ৰধানমন্ত্ৰীয়ে বিশ্ববিদ্যালয় আৰু উচ্চ শিক্ষানুষ্ঠানসমূহত জল ব্যৱস্থাপনা আৰু শাসন সম্পৰ্কীয় জ্ঞান আৰু সক্ষমতা শক্তিশালী কৰাৰ বাবেও আহ্বান জনায়। তেওঁ সফল হস্তক্ষেপসমূহৰ ব্যৱহাৰিক শিক্ষা আৰু পুনৰ প্ৰয়োগ সহজ কৰি তুলিবলৈ জনপ্ৰতিনিধি, বিষয়া আৰু কৃষকসকলক সামৰি গাঁথনিবদ্ধ আন্তঃৰাজ্যিক অধ্যয়ন ভ্ৰমণৰ পৰামৰ্শ দিয়ে। তেওঁ শক্তিশালী জল তথ্য শাসনৰ বাবেও আহ্বান জনায়, য’ত জল খণ্ডৰ তথ্যসমূহ একত্ৰিত কৰি, পদ্ধতিগতভাৱে পৰিচালনা, বিশ্লেষণ আৰু ফলপ্ৰসূভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

সন্মিলনখনত জল শাসনৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশসমূহৰ ওপৰত আলোচনা অনুষ্ঠিত হয়, যিয়ে জল সুৰক্ষিত ভাৰত আৰু বিকশিত ভাৰত ২০৪৭-ৰ দৃষ্টিভংগী বাস্তৱায়নৰ দিশত এক পদক্ষেপ হিচাপে চিহ্নিত হয়।

দেশৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত এই নীতিসমূহক স্থানীয় পদক্ষেপলৈ ৰূপান্তৰিত কৰা হৈছে, য’ত সম্প্ৰদায় আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে স্থানীয় পৰিস্থিতিৰ সৈতে খাপ খুৱাই জল সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থাসমূহ গ্ৰহণ কৰিছে।

ছত্তীশগড়: যেতিয়া কৃষকসকলে পানীৰ বাবে ঠাই উলিয়ালে

ছত্তীশগড়ৰ কোৰিয়া জিলাত কৃষকসকলে জল সংৰক্ষণৰ বাবে নিজৰ কৃষিভূমিৰ এটা অংশ এৰি দিছে। আৱা পানী ঝোঁকি আন্দোলন (Aawa Paani Jhoki Movement)ৰ অধীনত কৃষকসকলে স্বেচ্ছাই নিজৰ কৃষিভূমিৰ ৫ শতাংশ পুনৰভৰণ পুখুৰী আৰু টেৰেচযুক্ত গাঁতৰ বাবে উৎসৰ্গা কৰিছে। এই আৰ্হিটোৱে দেখুৱাইছে যে বহনক্ষম জল ব্যৱস্থাপনাৰ বাবে বৃহৎ পৰিসৰৰ স্থানান্তৰ বা বৃহৎ মূলধনী বিনিয়োগৰ প্ৰয়োজন নহয়। ইয়াৰ বাবে সামূহিক ইচ্ছাশক্তিৰ প্ৰয়োজন।

১,২৬০ৰো অধিক কৃষকে এই আৰ্হি গ্ৰহণ কৰিছে, আনহাতে সমগ্ৰ জিলাখনত ২,০০০ৰো অধিক ছ’ক পিট সৃষ্টি কৰা হৈছে। বহু গাঁৱত ভূগৰ্ভস্থ জলস্তৰ ৩ৰ পৰা ৪ মিটাৰলৈ বৃদ্ধি পাইছে, আনহাতে ১৭টা দূৰৱৰ্তী জনজাতীয় গাঁৱত ঝৰণা পুনৰুজ্জীৱিত কৰা হৈছে। চৰকাৰে মাইক্ৰ’-ৱাটাৰশ্বেড মেপিং, জলভূতাত্ত্বিক মূল্যায়ন আৰু কাৰিকৰী নিৰ্দেশনাৰ জৰিয়তে এই প্ৰচেষ্টাক সমৰ্থন কৰিছে। কৃষকৰ মালিকানা এই পদক্ষেপৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ আছে।

কোৰিয়া জিলা, ছত্তীশগড়

অন্ধ্ৰ প্ৰদেশ: গাঁওসমূহে নিজৰ পানীৰ দায়িত্ব ল’লে

অন্ধ্ৰ প্ৰদেশৰ প্ৰকাশম জিলাৰ মুৰুকুম্মি, মাৰেলা আৰু থাংগেল্লাৰ দৰে গাঁওসমূহে এসময়ত অনিয়মীয়া বৰষুণ, হ্ৰাস পাই অহা ভূগৰ্ভস্থ জলস্তৰ আৰু নলীনাদ বিকল হোৱাৰ সমস্যাৰ সন্মুখীন হৈছিল। এই প্ৰত্যাহ্বানসমূহে কৃষি আৰু জীৱিকাত প্ৰভাৱ পেলাইছিল।

JSJB পদক্ষেপৰ অধীনত স্থানীয় পৰ্যায়ৰ পৰাই সঁহাৰি আৰম্ভ হৈছিল। সজাগতা বৃদ্ধিৰ বাবে গ্ৰাম সভা, ঘৰে ঘৰে অভিযান, কলাজাথা (পৰম্পৰাগত লোকনাট্য প্ৰদৰ্শন) আৰু কৰ্মশালা আয়োজন কৰা হৈছিল। এই প্ৰচেষ্টাসমূহে কৃষক, মহিলা, যুৱক-যুৱতী আৰু স্থানীয় প্ৰতিষ্ঠানসমূহক একত্ৰিত কৰি জল বাজেট, শস্য পৰিকল্পনা আৰু ভূগৰ্ভস্থ পানী ভাগ-বতৰাৰ দৰে ব্যৱস্থা পৰিকল্পনা কৰিবলৈ সক্ষম কৰিছিল।

প্ৰকাশম জিলা, অন্ধ্ৰ প্ৰদেশ

ৰিজ-টু-ভেলী পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰি গাঁওসমূহে বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহ, সংৰক্ষণ আৰু পুনৰভৰণৰ বাবে বিভিন্ন ব্যৱস্থা ৰূপায়ণ কৰে। ৰিজ-টু-ভেলী পদ্ধতিত পানী উচ্চভূমিৰ ৰিজ অঞ্চলৰ পৰা উপত্যকাৰ দিশলৈ বৈ যোৱাৰ সময়ত বৰষুণৰ পানী পৰিচালনা কৰা হয়, যাৰ ফলত তলৰ অংশত মাটি আৰু পানী সংৰক্ষণ শক্তিশালী হয়।

মুৰুকুম্মিত ৭১টা জল সংৰক্ষণ গাঁথনিয়ে প্ৰায় ৮.১১ লাখ ঘনমিটাৰৰ সামূহিক সংৰক্ষণ ক্ষমতা প্ৰদান কৰিছে। এইসমূহে ২৬৪.৫ হেক্টৰ কৃষিভূমিত সুৰক্ষামূলক জলসিঞ্চনত সহায় কৰে।

মাৰেলাত প্ৰায় ১০.০৪ লাখ ঘনমিটাৰৰ সামূহিক সংৰক্ষণ ক্ষমতাৰে ৫৩টা গাঁথনি আছে। ইয়াৰ উপৰি, সামূহিক পুখুৰী আৰু টেংকসমূহৰ পুনৰ্নিৰ্মাণে প্ৰায় ৫.৯৫ লাখ ঘনমিটাৰ অতিৰিক্ত সংৰক্ষণ ক্ষমতা সংযোজন কৰিছে।

থাংগেল্লাত প্ৰায় ৫.৮৯ লাখ ঘনমিটাৰৰ সামূহিক সংৰক্ষণ ক্ষমতাৰে ৭১টা গাঁথনি আছে। পৰম্পৰাগত জলাশয়সমূহৰ পুনৰুজ্জীৱনে প্ৰায় ৩.৯৮ লাখ ঘনমিটাৰ অতিৰিক্ত সংৰক্ষণ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰিছে।

একেলগে, এই প্ৰচেষ্টাসমূহে প্ৰায় ৫,৯০০ লোকৰ বাবে ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ উপলব্ধতা উন্নত কৰিছে, যাৰ ফলত কৃষি আৰু দুগ্ধ উৎপাদনমূলক জীৱিকা শক্তিশালী হৈছে, মাটিৰ আৰ্দ্ৰতা পুনৰুদ্ধাৰ হৈছে আৰু জীৱিকাৰ সন্ধানত হোৱা বাধ্যতামূলক প্ৰব্ৰজন হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰিছে।

ছবিখনত পৰিত্যক্ত, আংশিকভাৱে উন্নয়ন কৰা ভূমিৰ একাধিক আকাশী দৃশ্য দেখা গৈছে, য’ত এটা মুকলি গাঁত আছে আৰু ইয়াৰ চাৰিওফালে প্ৰাকৃতিক উদ্ভিদ আৰু দূৰৈৰ গ্ৰাম্য দৃশ্য দেখা যায়।AI-ৰ দ্বাৰা সৃষ্টি কৰা বিষয়বস্তু ভুল হ’ব পাৰে।

প্ৰকাশম জিলা, অন্ধ্ৰ প্ৰদেশ

ওড়িশা: ছাদ আৰু পুখুৰীৰ পৰা জলধাৰালৈ

ওড়িশাত JSJB পদক্ষেপে বিদ্যালয়, মহাবিদ্যালয়, চৰকাৰী কাৰ্যালয় আৰু অন্যান্য প্ৰতিষ্ঠানসমূহক একত্ৰিত কৰিছে। তেওঁলোকে য’তেই বৰষুণৰ পানী পৰে তাতেই ইয়াক সংগ্ৰহ কৰি ভূগৰ্ভস্থ জলধাৰাসমূহলৈ পুনৰভৰণত সহায় কৰিছে। ছাটা আঁচনি (CHHATA Scheme)ৰ জৰিয়তে ছাদৰ পৰা বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহ কৰা হয়, আনহাতে আৰুআ আঁচনি (ARUA Scheme)ৰ জৰিয়তে জলাশয়ৰ পৰা ভূগৰ্ভস্থ জলধাৰালৈ পানী পুনৰভৰণৰ সুবিধা প্ৰদান কৰা হয়। একেলগে, এই হস্তক্ষেপসমূহে ৰাজহুৱা আন্তঃগাঁথনি, স্থানীয় জলাশয় আৰু সম্প্ৰদায়ৰ অংশগ্ৰহণক সংযোগ কৰি ভূগৰ্ভস্থ জল সংৰক্ষণ আৰু জল সুৰক্ষা শক্তিশালী কৰিছে।

যাজপুৰ জিলাত ২০২২–২৩ৰ পৰা ২০২৫–২৬লৈ আৰুআ আঁচনিৰ অধীনত ১১৭টা পুনৰভৰণ শ্বাফ্ট নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল আৰু ছাটা আঁচনিৰ অধীনত ১১৪টা ছাদভিত্তিক বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহ ব্যৱস্থা স্থাপন কৰা হৈছিল। চৰকাৰী প্ৰতিষ্ঠান আৰু শিক্ষানুষ্ঠানৰ চৌহদসমূহত এই উন্নয়নসমূহ কোৰেই, বিনঝাৰপুৰ, বাৰী, ৰসুলপুৰ, দাসৰথপুৰ আৰু যাজপুৰকে ধৰি উচ্চ অগ্ৰাধিকাৰপ্ৰাপ্ত ব্লকসমূহত ৰূপায়ণ কৰা হৈছে। এই প্ৰচেষ্টাই অধিক স্থিৰ জল যোগান, অধিক কৃষি স্থিতিস্থাপকতা আৰু পৰিয়ালসমূহৰ, বিশেষকৈ মহিলাসকলৰ, পানী সংগ্ৰহ কৰাত ব্যয় কৰা সময় হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰিছে।

এই পদ্ধতি যাজপুৰৰ বাহিৰলৈও সম্প্ৰসাৰিত হৈছে।

কটক জিলাত ছাটা আঁচনিৰ অধীনত চৰকাৰী কাৰ্যালয়, শিক্ষানুষ্ঠান আৰু ৰাজহুৱা সুবিধাসমূহত ৫৭টা ছাদভিত্তিক বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহ ব্যৱস্থা স্থাপন কৰা হৈছিল। পুখুৰী আৰু জলাশয়সমূহত আৰুআ আঁচনি (ARUA Scheme)ৰ অধীনত ৩৫টা পুনৰভৰণ শ্বাফ্ট নিৰ্মাণ কৰি গভীৰ জলধাৰা পুনৰভৰণৰ সুবিধা প্ৰদান কৰা হৈছিল। এই প্ৰচেষ্টাসমূহ স্ব-সহায়ক গোট, শিক্ষাৰ্থী আৰু পঞ্চায়তী ৰাজ প্ৰতিষ্ঠানসমূহক জড়িত কৰি বাটৰ নাট, আলোচনা সভা আৰু কৰ্মশালাৰ জৰিয়তে সমৰ্থিত হৈছিল।

একেদৰে, গঞ্জাম জিলাৰ দিগাপাহাণ্ডিত ২০২০ আৰু ২০২২ৰ ভিতৰত ভূগৰ্ভস্থ জলস্তৰ ১–৩ মিটাৰ হ্ৰাস পাইছিল। চৰকাৰী কাৰ্যালয় আৰু বিদ্যালয়সমূহত স্থাপন কৰা ছাদভিত্তিক বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহ ব্যৱস্থাই বৰষুণৰ পানী পুনৰভৰণ নলীনাদলৈ প্ৰবাহিত কৰে। মূল্যায়নসমূহে হস্তক্ষেপ কৰা স্থানসমূহৰ চাৰিওফালে বাৰিষাৰ পিছত ভূগৰ্ভস্থ জলস্তৰৰ অধিক উন্নত পুনৰুদ্ধাৰ দেখুৱাইছে।

দিগাপাহাণ্ডি, গঞ্জাম জিলা, ওড়িশা

জল সুৰক্ষাৰ বাবে এক বিকাশমান আন্দোলন

চৰকাৰৰ পদ্ধতিটো কেৱল জল সংৰক্ষণৰ বাবে গাঁথনি সৃষ্টি কৰাতে সীমাবদ্ধ নহয়। ইয়াৰ লগতে পানীৰ প্ৰতি দায়বদ্ধতাৰ এক সংস্কৃতি গঢ়ি তোলাৰ ওপৰতো গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছে। JSJB-এ জল ব্যৱস্থাপনাৰ কেন্দ্ৰত জন ভাগিদাৰী (জনসাধাৰণৰ অংশগ্ৰহণ)-ক স্থান দিছে। ই সম্প্ৰদায়, পঞ্চায়ত, প্ৰতিষ্ঠান আৰু অন্যান্য অংশীদাৰসকলক স্থানীয়ভাৱে উপযুক্ত সমাধানৰ বাবে একত্ৰিত কৰিছে। ইয়াৰ বৃহত্তৰ তাৎপৰ্য নিহিত আছে পৰম্পৰাগত জ্ঞানক বৈজ্ঞানিক পৰিকল্পনাৰ সৈতে, স্থানীয় মালিকানাক প্ৰতিষ্ঠানিক সহায়ৰ সৈতে, আৰু ব্যক্তিগত পদক্ষেপক সামূহিক ফলাফলৰ সৈতে সংযোগ কৰাত। সংৰক্ষণ কৰা প্ৰতিটো টোপালেই স্থিতিস্থাপক সম্প্ৰদায় গঢ়ি তোলা আৰু ভাৰতৰ দীৰ্ঘম্যাদী জল সুৰক্ষা শক্তিশালী কৰাৰ বৃহত্তৰ প্ৰচেষ্টাৰ অংশ হৈ পৰে।

তথ্যসূত্ৰসমূহঃ

প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ কাৰ্যালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2052494&reg=3&lang=2#:~:text=To%20further%20the%20Prime%20Minister's,whole%2Dof%2Dgovernment%20approach&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2306122&reg=48&lang=1

জল শক্তি মন্ত্ৰালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2271660&lang=1&reg=48

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2250425&reg=48&lang=2

https://jsjb.mowr.gov.in/

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2235468&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2292604&reg=48&lang=1

পিআইবি বেকগ্ৰাউণ্ডাৰ

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2286237&reg=22&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?ModuleId=3&NoteId=152136&reg=3&lang=2

pdf চাবলৈ ক্লিক কৰক

***

পিআইবি গৱেষণা

RR