पत्र सूचना कार्यालय

২০২৬ চনৰ ২৮ জুনত প্ৰচাৰিত ‘মন কি বাত’-ৰ ১৩৫ সংখ্যক খণ্ডত মাননীয় প্ৰধানমন্ত্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদীয়ে দেশবাসীক বৰষুণৰ প্ৰতিটো টোপাল পানী সংৰক্ষণ কৰিবলৈ আৰু সমগ্ৰ দেশজুৰি জল সংৰক্ষণৰ গতি অব্যাহত ৰাখিবলৈ আহ্বান জনায়। এই আহ্বানৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনাই, ২০২৬ চনৰ ৪ জুলাইৰ পৰা ৪ আগষ্টলৈ বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ (Rainwater Harvesting), ভূ-গৰ্ভস্থ পানীৰ পুনৰভৰ্তি (Groundwater Recharge), পৰম্পৰাগত জলাশয় পুনৰুদ্ধাৰ, বৃক্ষৰোপণ কাৰ্যসূচী আৰু জনসাধাৰণৰ অংশগ্ৰহণ অধিক তীব্ৰ কৰাৰ উদ্দেশ্যে এক লক্ষ্যভিত্তিক ৰাষ্ট্ৰব্যাপী অভিযান ৰূপায়ণ কৰা হয়।

 “কেট্চ দ্য ৰেইন (Catch the Rain)—এই অভিযানৰ জৰিয়তে আমি সকলোৱে মিলি বৰষুণৰ প্ৰতিটো টোপাল পানী সংৰক্ষণ কৰিব লাগিব। বৰষুণৰ প্ৰতিটো টোপাল পানী সংৰক্ষণৰ বাবে মই সকলোকে আন্তৰিকভাৱে আহ্বান জনাইছোঁ।”~ মাননীয় প্ৰধানমন্ত্ৰী শ্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদী

আমি সম্পাদন কৰিবলগীয়া কাৰ্যসমূহঃ

• প্ৰতিটো ঘৰ, আবাসিক সমাজ আৰু কৰ্মস্থলীত বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা।
• উপযুক্ত স্থানত ৰিচাৰ্জ পিট (Recharge Pit) আৰু ৰিচাৰ্জ শ্বাফ্ট (Recharge Shaft) স্থাপন কৰা আৰু ব্যৱহাৰ নোহোৱা ব'ৰৱেলসমূহ মেৰামতি কৰি ভূ-গৰ্ভস্থ পানীৰ পুনৰভৰ্তি নিশ্চিত কৰা।
• বাওলী, কুঁৱা আৰু পৰম্পৰাগত জলাশয়সমূহ পুনৰুদ্ধাৰ কৰি পুনৰ ব্যৱহাৰযোগ্য কৰি তোলা।
• আপোনাৰ ওচৰৰ পুখুৰী আৰু জলাশয়ৰ পৰা পলি (Silt) আঁতৰাই সেইসমূহৰ পানী ধৰি ৰখাৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰা, যাতে বৰ্ষাকালত সৰ্বাধিক পানী সংৰক্ষণ কৰিব পৰা যায়।
• পানী ধৰি ৰখা অঞ্চলসমূহত সেউজ আৱৰণ বৃদ্ধি কৰিবলৈ সৰ্বাধিক সংখ্যক বৃক্ষৰোপণ নিশ্চিত কৰা।

জল সঞ্চয় জন ভাগীদাৰী ১.০ (৬ ছেপ্টেম্বৰ, ২০২৪)

জল সংৰক্ষণত জনসাধাৰণৰ অংশগ্ৰহণ অধিক শক্তিশালী কৰাৰ লক্ষ্যৰে ৬ ছেপ্টেম্বৰ, ২০২৪ তাৰিখে গুজৰাটৰ চুৰাটত জল সঞ্চয় জন ভাগীদাৰী (Jal Sanchay Jan Bhagidari - JSJB) অভিযানৰ শুভাৰম্ভ কৰা হয়। এই কাৰ্যসূচী মাননীয় প্ৰধানমন্ত্ৰীয়ে ভাৰ্চুৱেল মাধ্যমত উদ্বোধন কৰে, যিয়ে জল সংৰক্ষণক ৰাষ্ট্ৰীয় অগ্ৰাধিকাৰ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁৰ দৃঢ় সংকল্প প্ৰতিফলিত কৰে।

সম্প্ৰদায় (Community), কৰ্পৰেট সামাজিক দায়বদ্ধতা (Corporate Social Responsibility - CSR) আৰু ব্যয় (Cost) — এই তিনিটা ‘চি’ (3Cs)-ৰ নীতিত পৰিচালিত এই পদক্ষেপে জল সংৰক্ষণ ত্বৰান্বিত কৰাৰ উদ্দেশ্যে জনসাধাৰণৰ অংশগ্ৰহণ, প্ৰতিষ্ঠানগত সহযোগিতা, কৰ্পৰেট সামাজিক দায়বদ্ধতা (CSR)-ৰ অৱদান আৰু চলি থকা চৰকাৰী আঁচনিসমূহৰ সৈতে সমন্বয় (Convergence) গঢ়ি তোলে।

এই পদক্ষেপৰ মূল লক্ষ্য হৈছে কম ব্যয়সাপেক্ষ ভূ-গৰ্ভস্থ পানীৰ পুনৰভৰ্তি আৰু পানী সংৰক্ষণমূলক গাঁথনি নিৰ্মাণ, অচল ব'ৰৱেলসমূহ পুনৰুজ্জীৱিত কৰা, আৰু বৈজ্ঞানিকভাৱে পৰিকল্পিত, স্থানীয় পৰিস্থিতিৰ সৈতে খাপ খোৱা সমাধান গ্ৰহণ কৰা। ইয়াক সমগ্ৰ চৰকাৰ (Whole-of-Government) আৰু সমগ্ৰ সমাজ (Whole-of-Society) দৃষ্টিভংগীৰে ৰূপায়ণ কৰা হয়।

১ এপ্ৰিল, ২০২৪ৰ পৰা ৩১ মে', ২০২৫লৈ ৰূপায়িত JSJB 1.0-এ অন্ততঃ ১০ লাখ ভূ-গৰ্ভস্থ পানীৰ পুনৰভৰ্তি গাঁথনি নিৰ্মাণৰ লক্ষ্য অতিক্ৰম কৰি সমগ্ৰ দেশত ২৭ লাখতকৈ অধিক কৃত্ৰিম পুনৰভৰ্তি গাঁথনি নিৰ্মাণৰ তথ্য দাখিল কৰে।

জল সঞ্চয় জন ভাগীদাৰী ২.০ (২০২৫)

প্ৰথম পৰ্যায়ৰ সফলতাৰ ভিত্তিত জল সঞ্চয় জন ভাগীদাৰী ২.০ (Jal Sanchay Jan Bhagidari 2.0 - JSJB 2.0)-ৰ শুভাৰম্ভ ১ জুন, ২০২৫ তাৰিখে কৰা হয়। এই পৰ্যায়ত বিশেষভাৱে অতি-ব্যৱহৃত আৰু সংকটাপন্ন জিলাসমূহত কম ব্যয়সাপেক্ষ, অতি-স্থানীয় হস্তক্ষেপৰ জৰিয়তে ভূ-গৰ্ভস্থ পানীৰ পুনৰভৰ্তি ত্বৰান্বিত কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হয়।

৩১ মে', ২০২৬-ৰ ভিতৰত অন্ততঃ ১ কোটি ভূ-গৰ্ভস্থ পানীৰ পুনৰভৰ্তি গাঁথনি নিৰ্মাণৰ লক্ষ্যৰ বিপৰীতে, সমগ্ৰ দেশত ১.৫ কোটিতকৈ অধিক গাঁথনি নিৰ্মাণৰ তথ্য দাখিল কৰা হৈছে, যি নিৰ্ধাৰিত লক্ষ্যতকৈ ৫০ শতাংশতকৈও অধিক।

বৰ্তমান এই গাঁথনিসমূহৰ তথ্য ভৌতিক পৰীক্ষণ আৰু ক্ষেত্ৰভিত্তিক সত্যাপনৰ অধীনত আছে।

JSJB 1.0-ৰ অধীনত অসাধাৰণ অৱদান আগবঢ়োৱা ব্যক্তি আৰু সংস্থাসমূহক স্বীকৃতি জনাই চৰকাৰে ২০২৫ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত অনুষ্ঠিত ষষ্ঠ ৰাষ্ট্ৰীয় জল বঁটা অনুষ্ঠানত সন্মানিত কৰে।

জল সঞ্চয় জন ভাগীদাৰী: কেট্চ দ্য ৰেইন (২০২৬)

জল সঞ্চয় জন ভাগীদাৰী: কেট্চ দ্য ৰেইন (Jal Sanchay Jan Bhagidari: Catch the Rain – JSJB: CTR)-ৰ শুভাৰম্ভ ১ জুন, ২০২৬ তাৰিখে কৰা হয়। এই পদক্ষেপে জল সঞ্চয় জন ভাগীদাৰীৰ পৰিসৰ অধিক বিস্তৃত কৰাৰ লগতে ইয়াক জল শক্তি অভিযান: কেট্চ দ্য ৰেইন (Jal Shakti Abhiyan: Catch the Rain – JSA: CTR) অভিযানৰ সৈতে একত্ৰিত কৰে।

বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ, ভূ-গৰ্ভস্থ পানীৰ পুনৰভৰ্তি, পানী সঞ্চয় আৰু জনসাধাৰণৰ অংশগ্ৰহণৰ ওপৰত নতুনকৈ অধিক গুৰুত্ব আৰোপ কৰি এই অভিযানে প্ৰতিটো বৰষুণক জল সংৰক্ষণৰ এক সুযোগলৈ ৰূপান্তৰিত কৰাৰ লক্ষ্য লৈছে। ইয়াৰ জৰিয়তে স্থানীয় পৰিস্থিতিৰ সৈতে খাপ খোৱা, কম ব্যয়সাপেক্ষ পদক্ষেপসমূহক উৎসাহিত কৰাৰ লগতে বহনক্ষম জল ব্যৱস্থাপনাৰ জৰিয়তে জলবায়ু সহনশীলতা শক্তিশালী কৰাৰ প্ৰয়াস কৰা হৈছে।

এই অভিযানত কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্য চৰকাৰৰ কেইবাখনো আঁচনিৰ সৈতে সমন্বয় স্থাপন কৰা হৈছে। সেইসমূহৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য—

• বিকশিত ভাৰত – গেৰাণ্টী ফৰ ৰোজগাৰ এণ্ড আজীৱিকা মিছন – গ্ৰামীণ (Viksit Bharat – Guarantee for Rozgar and Ajeevika Mission – Gramin / VB-G RAM-G)
• প্ৰধানমন্ত্ৰী কৃষি সিঞ্চাই যোজনা (PMKSY)-ৰ অধীনত প্ৰতি টোপালত অধিক শস্য (Per Drop More Crop - PDMC) –
• প্ৰধানমন্ত্ৰী কৃষি সিঞ্চাই যোজনা (PMKSY)-ৰ অধীনত জলাশয়সমূহৰ মেৰামতি, সংস্কাৰ আৰু পুনৰুদ্ধাৰ (Repair, Renovation and Restoration - RRR of Water Bodies)
• CAMPA (Compensatory Afforestation Fund Management and Planning Authority)
• বিত্ত আয়োগৰ অনুদানসমূহ
• ৰাজ্য চৰকাৰৰ আঁচনিসমূহ

ইয়াৰ শক্তি হৈছে জন ভাগীদাৰী। ইয়াৰ জৰিয়তে পঞ্চায়তী ৰাজ প্ৰতিষ্ঠান, নগৰীয়া স্থানীয় সংস্থা, মহিলা গোট, যুৱ সমাজ, শিক্ষানুষ্ঠান, নাগৰিক সমাজৰ সংগঠন আৰু স্থানীয় সম্প্ৰদায়সমূহক জল সংৰক্ষণৰ কাৰ্যসূচীত সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ সংগঠিত কৰা হৈছে।

জল শক্তি অভিযান: কেচ দ্য ৰেইন (JSA: CTR)

জল শক্তি অভিযান: কেচ দ্য ৰেইন (Jal Shakti Abhiyan: Catch the Rain – JSA: CTR)-ৰ শুভাৰম্ভ মাননীয় প্ৰধানমন্ত্ৰী শ্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদীয়ে বিশ্ব জল দিৱস (২২ মাৰ্চ, ২০২১)ত “য'ত বৰষুণ পৰে, যেতিয়াই বৰষুণ পৰে, তেতিয়াই বৰষুণৰ পানী ধৰি ৰাখক” শীৰ্ষক বিষয়বস্তুৰে কৰে।

এই অভিযানে ২০১৯ চনৰ জল শক্তি অভিযান (Jal Shakti Abhiyan 2019)-ৰ সফলতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি আগবাঢ়িছে। ২০১৯ চনৰ এই অভিযান ২৫৬খন জিলাৰ ১,৫৯২টা জল-সংকটাপন্ন ব্লকত ৰূপায়ণ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ জৰিয়তে বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ, ভূ-গৰ্ভস্থ পানীৰ পুনৰভৰ্তি, জলাধাৰভিত্তিক উন্নয়ন, জলাশয়সমূহৰ পুনৰুজ্জীৱন আৰু বনসৃজনক জন আন্দোলন দৃষ্টিভংগীৰে উৎসাহিত কৰা হৈছিল। তেতিয়াৰ পৰা এই অভিযান প্ৰতিবছৰে নতুন নতুন বিষয়বস্তু আৰু অগ্ৰাধিকাৰৰ সৈতে ৰূপায়ণ কৰি অহা হৈছে।

২০২১ – “য'ত বৰষুণ পৰে, যেতিয়াই বৰষুণ পৰে, তেতিয়াই বৰষুণৰ পানী ধৰি ৰাখক”

• বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ আৰু জল সংৰক্ষণ
• জলাশয়সমূহৰ জিঅ'-টেগিং (Geo-tagging)
• বৈজ্ঞানিক জল সংৰক্ষণ পৰিকল্পনা
• জল শক্তি কেন্দ্ৰ (Jal Shakti Kendras) আৰু সজাগতা কাৰ্যসূচী

২০২২ – জল সংৰক্ষণ কাৰ্যকলাপৰ সম্প্ৰসাৰণ

• পৰম্পৰাগত জলাশয়সমূহৰ পুনৰুদ্ধাৰ
• ভূ-গৰ্ভস্থ পানীৰ পুনৰভৰ্তি আৰু জলাধাৰভিত্তিক উন্নয়ন
• জলাশয় আৰু নদীসমূহৰ পুনৰুজ্জীৱন
• জলপ্ৰপাতভিত্তিক উন্নয়ন আৰু জলাগ্ৰহণ এলেকাৰ সুৰক্ষা

২০২৩ – খোৱাপানীৰ উৎসৰ বহনক্ষমতা

• ১৫০খন জল-সংকটাপন্ন জিলাৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব
• খোৱাপানীৰ উৎসসমূহ শক্তিশালী কৰা
• ভূ-গৰ্ভস্থ পানীৰ পুনৰভৰ্তি আৰু পানীৰ উৎসৰ বহনক্ষমতা
• ক্ষেত্ৰভিত্তিক নিৰীক্ষণ আৰু জনসাধাৰণৰ অংশগ্ৰহণ

২০২৪ – নাৰী শক্তিৰ পৰা জল শক্তি

• মহিলাৰ নেতৃত্বত জল সংৰক্ষণৰ পদক্ষেপ
• জলাশয়সমূহৰ পলি অপসাৰণ আৰু পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা
• ভূ-গৰ্ভস্থ পানীৰ পুনৰভৰ্তিৰ বাবে পৰিত্যক্ত ব'ৰৱেলসমূহ পুনৰুজ্জীৱিত কৰা
• বনসৃজন আৰু স্থানীয় জল সম্পদসমূহৰ পুনৰুজ্জীৱন

দেশজুৰি মহিলাৰ নেতৃত্বত ৰূপায়িত পদক্ষেপসমূহে প্ৰদৰ্শন কৰিছে যে সম্প্ৰদায়ভিত্তিক নেতৃত্বই কেনেদৰে জল নিৰাপত্তা অধিক শক্তিশালী কৰিব পাৰে। জল সংৰক্ষণ, পৰিচ্ছন্নতা আৰু স্বাস্থ্যবিধি ক্ষেত্ৰত তেওঁলোকৰ অসামান্য অৱদানক স্বচ্ছ সুজল শক্তি সন্মান (Swachh Sujal Shakti Samman)-ৰ জৰিয়তে স্বীকৃতি দি অহা হৈছে।

জল শক্তি কেন্দ্ৰ (Jal Shakti Kendras - JSKs)

এই অভিযানৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰতিষ্ঠানগত উপাদান হৈছে দেশৰ বিভিন্ন জিলাত জল শক্তি কেন্দ্ৰ (Jal Shakti Kendras - JSKs) স্থাপন। এই কেন্দ্ৰসমূহে জল সংৰক্ষণৰ জ্ঞান আৰু সুবিধা প্ৰদানকাৰী (Knowledge and Facilitation Hubs) হিচাপে কাম কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণৰ পদ্ধতি সম্পৰ্কে তথ্য প্ৰচাৰ কৰা হয়, স্থানীয় জনসাধাৰণ আৰু জিলা প্ৰশাসনক কাৰিকৰী পৰামৰ্শ প্ৰদান কৰা হয়, লগতে জল সংৰক্ষণমূলক কাৰ্যসূচীৰ পৰিকল্পনা আৰু ৰূপায়ণত সহায় আগবঢ়োৱা হয়।

বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণৰ পৰা গ্ৰাম্য সহনশীলতালৈ

মাননীয় প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ দূৰদৰ্শী নেতৃত্বত জল সংৰক্ষণ দেশৰ এক ৰাষ্ট্ৰীয় অগ্ৰাধিকাৰত পৰিণত হৈছে আৰু ই এক জন আন্দোলন হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছে। কেট্চ দ্য ৰেইন (Catch the Rain) আৰু জল সঞ্চয় জন ভাগীদাৰী (Jal Sanchay Jan Bhagidari)-ৰ দৰে পদক্ষেপসমূহৰ জৰিয়তে চৰকাৰে জল সংৰক্ষণক কেৱল এটা খণ্ডভিত্তিক কাৰ্যসূচীৰ সীমাত আবদ্ধ নাৰাখি, জনসাধাৰণৰ অংশগ্ৰহণ, বৈজ্ঞানিক পৰিকল্পনা আৰু সম্পদসমূহৰ সমন্বয়ৰ ভিত্তিত এক সৰ্বভাৰতীয় জন আন্দোলনলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিছে।

বিকশিত ভাৰতৰ লক্ষ্যৰ দিশে ভাৰত আগবাঢ়ি থকাৰ সময়ত বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ, ভূ-গৰ্ভস্থ পানীৰ পুনৰভৰ্তি, জলাশয়সমূহৰ পুনৰুদ্ধাৰ আৰু পানীৰ দক্ষ ব্যৱহাৰ কৃষিখণ্ড শক্তিশালী কৰা, গ্ৰাম্য জীৱিকা সমৰ্থন কৰা, জলবায়ু সহনশীলতা বৃদ্ধি কৰা আৰু ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ বাবে জল সম্পদ সুৰক্ষিত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ থাকিব।

বৈজ্ঞানিক পৰিকল্পনা, স্থানীয় মালিকীস্বত্ব আৰু সমূহীয় কাৰ্যকলাপক উৎসাহিত কৰি এই অভিযানে গ্ৰাম্য ভাৰতত অধিক সহনশীল জল সম্পদ সৃষ্টি কৰি আছে। জলবায়ুগত পৰিৱৰ্তনশীলতা আৰু পানীৰ চাহিদা বৃদ্ধি পাই থকাৰ এই সময়ত বৰষুণৰ প্ৰতিটো টোপাল পানী সংৰক্ষণ কৰাটো জল নিৰাপত্তা নিশ্চিত কৰাৰ বাবে অপৰিহাৰ্য। ইয়াৰ ফলত কৃষিখণ্ড অধিক শক্তিশালী হোৱাৰ লগতে বহনক্ষম গ্ৰাম্য উন্নয়নো ত্বৰান্বিত হ'ব।

‘মন কি বাত’-ৰ দৰে মঞ্চৰ জৰিয়তে মাননীয় প্ৰধানমন্ত্ৰীয়ে পানীৰ প্ৰতিটো টোপাল সংৰক্ষণৰ ওপৰত ধাৰাবাহিকভাৱে গুৰুত্ব আৰোপ কৰি আহিছে। তেওঁৰ এই আহ্বানে দেশৰ নাগৰিক, প্ৰতিষ্ঠান আৰু সকলো স্তৰৰ চৰকাৰক একেলগে কাম কৰি জল নিৰাপত্তা নিশ্চিত কৰাৰ দিশে আগবাঢ়িবলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰিছে।

তথ্যসূত্ৰঃ

জল শক্তি মন্ত্ৰালয়

pdf চাবলৈ ইয়াত ক্লিক কৰক

****

পিআইবি গৱেষণ