पत्र सूचना कार्यालय

বহুত বেছি দিন আগৰ কথা নহয়, ভাৰতত মহিলাসকলৰ বহু কাম অদৃশ্য হৈয়েই থাকিছিল। সেয়া মূলতঃ ঘৰুৱা পৰিসৰ, পাৰিবাৰিক উদ্যোগ আৰু অনানুষ্ঠানিক ভূমিকাৰ মাজতেই সীমাবদ্ধ আছিল, যিবোৰৰ চৰকাৰী নথিপত্ৰতো সচৰাচৰ উল্লেখ নাছিল। তেওঁলোকৰ অৱদান সদায়েই আছিল, কিন্তু স্বীকৃতি সীমিত আছিল।

এতিয়া সেই ছবিখন সলনি হৈছে, আৰু ই দেশৰ শ্ৰম পৰিসৰক নতুন ৰূপ দিছে।

এই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰমিক দিৱসত, ভাৰতৰ কৰ্মশক্তিৰ কাহিনী সেইসকল মহিলাই নিৰ্ধাৰণ কৰিছে, যিসকলে কেৱল অধিক সংখ্যাত শ্ৰমশক্তিত প্ৰৱেশ কৰাই নহয়, বিভিন্ন খণ্ড, ব্যৱস্থা আৰু উদীয়মান সুযোগসমূহত অংশগ্ৰহণৰ অৰ্থকো নতুনকৈ সংজ্ঞায়িত কৰিছে।

এই পৰিৱৰ্তন তথ্যত স্পষ্টভাৱে দেখা যায়। পিৰিয়ডিক লেবাৰ ফ'ৰ্চ ছাৰ্ভে (Periodic Labour Force Survey)-ই দেখুৱাইছে যে মহিলাসকলৰ শ্ৰমশক্তিত অংশগ্ৰহণৰ হাৰ ২০১৭–১৮ চনত ২৩.৩ শতাংশৰ পৰা ২০২৫ চনত ৪০ শতাংশলৈ উল্লেখযোগ্যভাৱে বৃদ্ধি পাইছে। গ্ৰাম্য ভাৰতে এই পৰিৱৰ্তনৰ নেতৃত্ব দি আছে, যিয়ে মহিলাসকলে কামত জড়িত হোৱাৰ ধৰণত এক গভীৰ গাঁথনিগত পৰিৱৰ্তনৰ ইংগিত দিয়ে—মাত্ৰ মাজে সময়ে অৱদানকাৰী হিচাপে নহয়, বৰং ধাৰাবাহিক অৰ্থনৈতিক অংশগ্ৰহণকাৰী হিচাপে। এই বৃদ্ধি নিয়োগৰ সুযোগৰ অধিক বিস্তাৰ আৰু শ্ৰম বজাৰত ধীৰে ধীৰে আনুষ্ঠানিকীকৰণৰ দিশতো আগবঢ়াৰ প্ৰতিফলন।

কিন্তু সংখ্যাই কাহিনীৰ কেৱল এটা অংশহে কয়।

গাঁও আৰু সৰু চহৰসমূহত মহিলাসকলে অভূতপূৰ্ব পৰিসৰত পৰম্পৰাগত ভূমিকাৰ বাহিৰলৈ ওলাই উদ্যোগী হিচাপে আগবাঢ়িছে। দীনদয়াল অন্ত্যোদয় যোজনা–ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰাম্য জীৱিকাৰ অভিযান (Deendayal Antyodaya Yojana–National Rural Livelihoods Mission)-ৰ অধীনত ১০ কোটিতকৈ অধিক মহিলাৰ পৰিয়ালক স্ব-সহায়ক গোটত সংগঠিত কৰা হৈছে। যিটো আৰম্ভণিতে আৰ্থিক অন্তৰ্ভুক্তিৰ এক পথ আছিল, সেয়া ক্ৰমান্বয়ে অণু-উদ্যোগৰ এক জাললৈ পৰিণত হৈছে, য'ত মহিলাসকলে উৎপাদন, পৰিচালনা আৰু বিক্ৰী কৰিছে, আৰু বহু ক্ষেত্ৰত নিজৰ পৰিয়ালৰ মুখ্য উপাৰ্জনকাৰী হৈ পৰিছে।

এই গতি অধিক শক্তিশালী হৈছে মহিলা-নেতৃত্বাধীন উদ্যোগসমূহ শক্তিশালী কৰাৰ উদ্দেশ্যে নতুন নীতিগত প্ৰচেষ্টাৰ দ্বাৰা। লাখপতি দিদি কাৰ্যসূচী (Lakhpati Didi Programme)-ৰ দৰে পদক্ষেপসমূহ স্ব-সহায়ক গোটৰ মহিলাসকলক টেকসইভাৱে আয় বৃদ্ধি কৰাত সহায় কৰাৰ ওপৰত কেন্দ্ৰিত, যাৰ লক্ষ্য হৈছে বছৰি ১ লাখ টকাৰ অধিক উপাৰ্জন কৰা কোটি কোটি মহিলা উদ্যোগী সৃষ্টি কৰা। ঋণ, দক্ষতা আৰু বজাৰ সংযোগৰ অধিক সুবিধাৰ সৈতে মিলি, ই অংশগ্ৰহণৰ পৰা আয়ৰ নিৰাপত্তালৈ এক পৰিৱৰ্তন সূচায়, য'ত মহিলাসকলে কেৱল কামেই কৰা নাই, বৰং অধিক স্থিতিশীল জীৱিকাও গঢ়ি তুলিছে।

অদৃশ্য শ্ৰমৰ পৰা দৃশ্যমান উদ্যোগলৈ এই পৰিৱৰ্তনে নীৰৱে স্থানীয় অৰ্থনীতিক নতুন ৰূপ দি আছে।

এই উদ্যোগী পৰিৱৰ্তন ভাৰতৰ বিস্তৃত ষ্টাৰ্টআপ পৰিৱেশ ব্যৱস্থাতো প্ৰতিফলিত হৈছে। ষ্টাৰ্টআপ ইণ্ডিয়া (Startup India) পদক্ষেপৰ অধীনত, দেশখন বিশ্বৰ তৃতীয় বৃহত্তম ষ্টাৰ্টআপ কেন্দ্ৰ হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে, য'ত ২.২ লাখতকৈ অধিক স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত ষ্টাৰ্টআপে ২৩.৩ লাখতকৈ অধিক চাকৰি সৃষ্টি কৰিছে। উল্লেখযোগ্য যে, এই ষ্টাৰ্টআপসমূহৰ ১ লাখতকৈ অধিকত কমেও এগৰাকী মহিলা সঞ্চালক আছে, যিয়ে উদ্ভাৱন-চালিত খণ্ডসমূহত মহিলাসকলৰ বৰ্ধিত উপস্থিতি প্ৰকাশ কৰে। পুঁজি, ইনকিউবেচন সহায় আৰু অধিক অনুকূল নীতিগত পৰিৱেশৰ উন্নত সুবিধাৰ ফলত, মহিলাসকলে ক্ৰমান্বয়ে নেতৃত্বৰ ভূমিকাত আগবাঢ়িছে, যিয়ে ভাৰতৰ নতুন অৰ্থনীতিত অংশগ্ৰহণৰ পৰা উদ্যোগীতালৈ এক পৰিৱৰ্তন সূচায়।

একেসময়তে, দক্ষতাৰ সুবিধাই নতুন পথ মুকলি কৰি আছে। স্কিল ইণ্ডিয়া মিছন (Skill India Mission) আৰু চৰকাৰ-নেতৃত্বাধীন অন্যান্য দক্ষতা বিকাশ কাৰ্যসূচীৰ অধীনত, মহিলাসকলক বিভিন্ন খণ্ডত উদ্যোগ-প্ৰাসংগিক দক্ষতাৰে সজ্জিত কৰা হৈছে। উদ্যোগ-প্ৰাসংগিক দক্ষতা বিকাশৰ ওপৰত এই বৰ্ধিত গুৰুত্বই নিয়োগযোগ্যতা বৃদ্ধি কৰাত আৰু অধিক স্থিৰ আৰু উৎপাদনশীল জীৱিকালৈ পৰিৱৰ্তনক সমৰ্থন কৰাত সহায় কৰি আছে।

তথাপিও, অংশগ্ৰহণ কেৱল সুবিধাৰ বিষয় নহয়, ই কৰ্মক্ষেত্ৰত সুৰক্ষা আৰু মৰ্যাদাৰ বিষয়ো।

শেহতীয়া শ্ৰম সংস্কাৰে এই ব্যৱধান দূৰ কৰাৰ চেষ্টা কৰিছে। ২৯ খন কেন্দ্ৰীয় শ্ৰম আইনক একত্ৰিত কৰি চাৰিখন শ্ৰম সংহিতা (Labour Codes)-ত ৰূপান্তৰ কৰাৰ ফলত নিয়ামক কাঠামো সৰল হৈছে আৰু সুৰক্ষাৰ পৰিসৰো বিস্তাৰিত হৈছে। ন্যূনতম মজুৰি, পেছাগত সুৰক্ষা আৰু সামাজিক সুৰক্ষাৰ সৈতে জড়িত ব্যৱস্থাসমূহ এতিয়া অনানুষ্ঠানিক আৰু অসংগঠিত খণ্ডকে ধৰি কৰ্মশক্তিৰ বৃহত্তৰ অংশক সামৰি লোৱাৰ উদ্দেশ্যে প্ৰস্তুত কৰা হৈছে।

প্ৰধানমন্ত্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদীয়ে এই সংস্কাৰসমূহৰ কাৰ্যকৰীকৰণক আদৰণি জনাই কৈছিল, “এই সংহিতাসমূহে সাৰ্বজনীন সামাজিক সুৰক্ষা, ন্যূনতম আৰু সময়মতে মজুৰি প্ৰদান, সুৰক্ষিত কৰ্মক্ষেত্ৰ আৰু জনসাধাৰণৰ বাবে লাভজনক সুযোগৰ এক শক্তিশালী ভেটি হিচাপে কাম কৰিব, বিশেষকৈ নাৰী শক্তি (Nari Shakti) আৰু যুৱ শক্তি (Yuva Shakti)-ৰ বাবে।”

মহিলাসকলৰ বাবে, ই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তন সূচায়—সীমিত সুবিধাৰ পৰা অধিক গাঁথনিগত কাঠামোলৈ, যিয়ে কৰ্মশক্তিত তেওঁলোকৰ ভূমিকাক স্বীকৃতি দিয়ে আৰু সুৰক্ষিত, সমতাপূৰ্ণ আৰু মৰ্যাদাপূৰ্ণ কৰ্ম পৰিস্থিতি নিশ্চিত কৰাৰ চেষ্টা কৰে।

এই ৰূপান্তৰ আনুষ্ঠানিকীকৰণৰ দিশত অব্যাহত প্ৰচেষ্টাৰ দ্বাৰা অধিক শক্তিশালী হৈছে। ই-শ্ৰম প'ৰ্টেল (e-Shram Portal)-ত ৩১ কোটিতকৈ অধিক অসংগঠিত শ্ৰমিক পঞ্জীয়ন হৈছে, যিয়ে কল্যাণমূলক আঁচনিসমূহৰ অধিক ফলপ্ৰসূ প্ৰদানৰ বাবে এক বিস্তৃত ৰাষ্ট্ৰীয় তথ্যভাণ্ডাৰ গঢ়ি তুলিছে। এই পঞ্জীয়নসমূহত কৃষি, নিৰ্মাণ আৰু আন অনানুষ্ঠানিক পেছাত নিয়োজিত মহিলা শ্ৰমিকসকল অন্তৰ্ভুক্ত, যিসকল ঐতিহ্যগতভাৱে আনুষ্ঠানিক ব্যৱস্থাৰ বাহিৰত আছিল।

বিস্তৃত পৰ্যায়ত, ভাৰতে ২০১৫ চনৰ প্ৰায় ১৯ শতাংশৰ পৰা ২০২৫ চনত ৬৪ শতাংশতকৈ অধিকলৈ সামাজিক সুৰক্ষাৰ আওতা বৃদ্ধি কৰিছে, যিয়ে ভৱিষ্য নিধি, বীমা আৰু স্বাস্থ্যসেৱাকে ধৰি সামাজিক সুৰক্ষাৰ সুবিধাসমূহত উল্লেখযোগ্য বিস্তাৰ প্ৰতিফলিত কৰে। এই বিস্তাৰ বিশেষকৈ মহিলাসকলৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ, কিয়নো তেওঁলোক অনানুষ্ঠানিক নিয়োগত অধিক জড়িত হৈ থাকে।

এই প্ৰচেষ্টাসমূহৰ প্ৰভাৱ কৰ্মচাৰী ৰাজ্যিক বীমা (Employees’ State Insurance - ESI) আঁচনিৰ অধীনত স্বাস্থ্যসেৱাৰ শক্তিশালীকৰণতো প্ৰতিফলিত হৈছে, যি ভাৰতৰ সামাজিক সুৰক্ষা কাঠামোৰ এক মুখ্য স্তম্ভ। শেহতীয়াকৈ জম্মু আৰু কাশ্মীৰৰ বুদগামত উদ্বোধন কৰা এখন ই.এছ.আই.চি. (ESIC) চিকিৎসালয়ে ৫০,০০০-তকৈ অধিক শ্ৰমিক আৰু তেওঁলোকৰ পৰিয়ালক সেৱা আগবঢ়াব, স্বাস্থ্যসেৱাৰ সুবিধা উন্নত কৰিব আৰু শ্ৰমিক কল্যাণৰ বৃহত্তৰ লক্ষ্যক অধিক শক্তিশালী কৰিব।

যি উদ্ভৱ হৈছে, সেয়া কেৱল এটা কাহিনী নহয়, বৰং পৰিৱৰ্তনৰ এক বিস্তৃত ধাৰা।

• মহিলাসকলে অধিক সংখ্যাত কৰ্মশক্তিত অংশগ্ৰহণ কৰিছে।
• তেওঁলোক ক্ৰমান্বয়ে আয়-সৃষ্টিকাৰী কাৰ্যকলাপ আৰু স্থানীয় উদ্যোগত জড়িত হৈছে।
• তেওঁলোকে দক্ষতা, সামাজিক সুৰক্ষা আৰু আনুষ্ঠানিক ব্যৱস্থাৰ সুবিধা লাভ কৰিছে।
• আৰু তেওঁলোক অৰ্থনৈতিক কাঠামোৰ ভিতৰত অধিক দৃশ্যমান হৈ পৰিছে।

একেসময়তে, এই বৰ্ধিত অৰ্থনৈতিক অংশগ্ৰহণে প্ৰতিনিধিত্ব আৰু নেতৃত্বৰ বৃহত্তৰ প্ৰশ্নৰ সৈতেও সংযোগ স্থাপন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে। নাৰী শক্তি বন্দন অধিনিয়ম (Nari Shakti Vandan Adhiniyam)-ৰ দৰে আইনগত ব্যৱস্থাসমূহে সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ প্ৰক্ৰিয়াত মহিলাসকলৰ ভূমিকা শক্তিশালী কৰাৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।

সেয়েহে, আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰমিক দিৱস কেৱল শ্ৰমিকসকলৰ অধিকাৰৰ ওপৰত চিন্তা-চৰ্চা কৰাৰ মুহূৰ্ত নহয়, বৰং কৰ্মশক্তিৰ চলি থকা ৰূপান্তৰক স্বীকৃতি দিয়াৰো এক উপলক্ষ। অংশগ্ৰহণ বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে আৰু ব্যৱস্থাসমূহ বিকশিত হোৱাৰ লগে লগে, গুৰুত্ব ক্ৰমান্বয়ে এই বিষয়ত কেন্দ্ৰিত হৈছে যে কাম সুৰক্ষিত, মৰ্যাদাপূৰ্ণ আৰু অন্তৰ্ভুক্তিমূলক হওক।

এই পৰিৱৰ্তিত পৰিসৰত, মহিলাসকল কেৱল কৰ্মশক্তিৰ অংশ নহয়, তেওঁলোক ইয়াৰ ভৱিষ্যত গঢ়ি তোলাত এক কেন্দ্ৰীয় ভূমিকা পালন কৰি আছে।

তথ্যসূত্ৰ:
শ্ৰম আৰু নিয়োগ মন্ত্ৰালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2078530

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2192463&reg=3&lang=2

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2021/oct/doc202110531.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2222263&reg=3&lang=1

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2025/jun/doc2025628577901.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2254516&reg=3&lang=1

পৰিসংখ্যা আৰু কাৰ্যসূচী ৰূপায়ণ মন্ত্ৰালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2246009&reg=3&lang=1

গ্ৰামোন্নয়ন মন্ত্ৰালয়

https://nrlm.gov.in/dashboardForOuter.do?methodName=dashboard

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2112203&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2146870&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2149656&reg=3&lang=2

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2026/mar/doc202636813101.pdf

দক্ষতা বিকাশ আৰু উদ্যোগীকৰণ মন্ত্ৰালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2149339&reg=3&lang=2

প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ কাৰ্যালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2192540&reg=3&lang=2

বাণিজ্য আৰু উদ্যোগ মন্ত্ৰালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2253019&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2215334&reg=3&lang=2

https://www.startupindia.gov.in/

 চাবলৈ ইয়াত ক্লিক কৰক

***

পিআইবি গৱেষণা