पत्र सूचना कार्यालय

ശുചിത്വവും ശുചിത്വബോധവും പൊതുജനാരോഗ്യം, അന്തസ്സ്, ജീവിത നിലവാരം എന്നിവയുടെ അടിസ്ഥാന ശിലകളാണ്. അയൽപക്കങ്ങളിൽ മാലിന്യങ്ങൾ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്ന രീതി മുതൽ പൊതു ഇടങ്ങൾ എങ്ങനെ ബഹുമാനിക്കപ്പെടുന്നുവെന്നത് വരെ, ഈ ശീലങ്ങൾ സമൂഹങ്ങൾ എങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കുന്നുവെന്നും വളരുന്നുവെന്നും സ്വാധീനിക്കുന്നു. വർഷങ്ങളായി, ശുചിത്വത്തിന് ദേശീയ മുൻഗണന നൽകുന്നതിലും സംവിധാനങ്ങൾ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിലും ശൗചാലയ സൗകര്യങ്ങൾ വ്യാപിപ്പിക്കുന്നതിലും മാലിന്യ സംസ്കരണത്തിൽ പൊതുജന പങ്കാളിത്തം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നതിലും സ്വച്ഛ് ഭാരത് മിഷൻ പ്രധാന പങ്ക് വഹിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഈ കൂട്ടായ പരിശ്രമം ശുചിത്വത്തെ ഒരു വ്യക്തിഗത വിഷയത്തിൽ നിന്ന് പങ്കിട്ട പൗര‌ ഉത്തരവാദിത്തമായി പുനർനിർവചിക്കാൻ സഹായിച്ചു.

അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങൾ മാറ്റത്തിന് വഴിയൊരുക്കുമ്പോൾ ദൈനംദിന പെരുമാറ്റമാണ് അതിനെ നിലനിർത്തുന്നത്. ദീർഘകാല പുരോഗതി എന്നത് സ്ഥിരമായി പരിശീലിക്കുന്ന ശീലങ്ങളെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. 'സ്വച്ഛ് ആദത് സേ സ്വച്ഛ് ഭാരത്' ഈ മാറ്റത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. ഒറ്റത്തവണ ഉപയോഗിക്കുന്ന പ്ലാസ്റ്റിക് ഒഴിവാക്കുക, അലക്ഷ്യമായി മാലിന്യം വലിച്ചെറിയുന്നതും തുപ്പുന്നതും ഒഴിവാക്കുക, നനഞ്ഞ മാലിന്യത്തിന് പച്ചയും ഉണങ്ങിയ മാലിന്യത്തിന് നീലയും എന്ന രീതിയിൽ മാലിന്യ വേർതിരിക്കൽ ശീലമാക്കുക, കൈകളുടെ ശുചിത്വം പാലിക്കുക, ശൗചാലയങ്ങൾ ഉത്തരവാദിത്തത്തോടെ ഉപയോഗിക്കുക, സാധ്യമാകുന്നിടത്തെല്ലാം ഉപയോ​ഗം കുറയ്ക്കുക, പുനരുപയോഗിക്കുക, പുനരുൽപ്പാദിപ്പിക്കുക എന്നിവ ദിവസവും ആവർത്തിക്കുമ്പോൾ വൃത്തിയുള്ള ചുറ്റുപാടുകൾ രൂപപ്പെടുന്നു.

ഈ ശീലങ്ങൾ ഒത്തുചേർന്ന് സുസ്ഥിരമായ ശുചിത്വത്തിനായി ഒരു പ്രായോഗിക ചട്ടക്കൂട് രൂപീകരിക്കുന്നു. ഒരു വൃത്തിയുള്ള ഇന്ത്യ നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നത് ഒറ്റത്തവണത്തെ പരിശ്രമത്തിലൂടെയല്ല, മറിച്ച് ഉത്തരവാദിത്തമുള്ള പെരുമാറ്റം ദൈനംദിന ജീവിതത്തിന്റെ ഭാഗമാകുന്ന സ്ഥിരമായ പങ്കാളിത്തത്തിലൂടെയാണെന്നും കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ പുരോഗതി തുടരുമെന്നും അവ തെളിയിക്കുന്നു.

നയങ്ങൾക്കും ആസൂത്രണത്തിനുമപ്പുറം ശുചിത്വ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ സ്വാധീനം പ്രാദേശികമായ ഇടപെടലുകളിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്നു. റെസിഡൻഷ്യൽ തെരുവുകൾ മുതൽ നഗര ഇടങ്ങൾ വരെ, ഈ ഉദാഹരണങ്ങൾ കാണിക്കുന്നത് കൃത്യമായ ഇടപെടലും ഉടമസ്ഥാവകാശ ബോധവും എങ്ങനെ പങ്കിട്ട ചുറ്റുപാടുകളെ ക്രമാനുഗതമായി മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നുവെന്നാണ്.

മാലിന്യത്തെ പൊതു കലാരൂപമാക്കി മാറ്റുന്നു

ഡൽഹിയിലെ MCD സൗത്ത് സോണൽ ഓഫീസിൽ, ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട വസ്തുക്കൾ ക്രിയേറ്റീവ് ആയ 'മാലിന്യത്തിൽ നിന്ന് കല' എന്ന സംരംഭത്തിലൂടെ പുതിയൊരു ലക്ഷ്യം കണ്ടെത്തിയിരിക്കുന്നു. കുട്ടികളുടെ കളിപ്പാട്ടങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള പഴയ പൈപ്പുകളും ഉപയോഗശൂന്യമായ മാലിന്യക്കുട്ടകളിൽ നിന്ന് ശേഖരിച്ച ചക്രങ്ങളും പുനരുപയോഗിച്ച് ഓഫീസ് പരിസരത്ത് സന്ദർശകരെ സ്വാഗതം ചെയ്യുന്ന ഒരു ഇൻസ്റ്റാളേഷൻ നിർമ്മിച്ചു.

2026 ലെ റിപ്പബ്ലിക് ദിനത്തിൽ തുടങ്ങിയ ഈ സംരംഭം, സാധാരണയായി മാലിന്യമായി കണക്കാക്കുന്ന വസ്തുക്കളെ ചിന്തനീയമായ പുനരുപയോഗത്തിലൂടെ എങ്ങനെ പൊതു ഇടങ്ങളിൽ വീണ്ടും സംയോജിപ്പിക്കാമെന്ന് കാണിച്ചുതരുന്നു. മാലിന്യ നിർമാർജനത്തെ ഡിസൈനുകളായി മാറ്റുന്നതിലൂടെ, വസ്തുക്കളുടെ ആയുസ്സ് വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതിന്റെ മൂല്യം ഉയർത്തിക്കാട്ടുന്നതിനൊപ്പം പൊതു ഇടങ്ങളിൽ ദൃശ്യഭംഗി സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

വിഭവങ്ങളെ കരുതലോടെ ഉപയോഗിക്കുന്ന തിരഞ്ഞെടുപ്പുകൾ പതിവ് ആസൂത്രണത്തിന്റെ ഭാഗമാക്കുമ്പോൾ, അവ വലിയ മാലിന്യ കുറയ്ക്കൽ ശ്രമങ്ങളെ എങ്ങനെ പിന്തുണയ്ക്കുമെന്ന് ഈ ഇൻസ്റ്റാളേഷൻ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. പുനരുപയോഗത്തിനും ഉത്തരവാദിത്തത്തിനും നവീകരണത്തിനും മുൻഗണന നൽകുന്ന ദൈനംദിന തീരുമാനങ്ങളിലൂടെ 'സ്വച്ഛ് ആദത് സേ സ്വച്ഛ് ഭാരത്' എങ്ങനെ യാഥാർത്ഥ്യമാക്കാം എന്നതിന്റെ ഉദാഹരണമായി ഇത് നിലകൊള്ളുന്നു.

ഉത്തർപ്രദേശിലെ ശുചിത്വ മാതൃകകൾ പ്രദർശിപ്പിക്കുന്നു

ഉത്തർപ്രദേശിലെ പരേഡ് ഗ്രൗണ്ടിലുള്ള സ്വച്ഛ് ഭാരത് മിഷൻ നിശ്ചലദൃശ്യം സംയോജിത സംവിധാനങ്ങളിലൂടെയും പൗരപങ്കാളിത്തത്തിലൂടെയും ദൈനംദിന ശുചിത്വ ശീലങ്ങൾ എങ്ങനെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നുവെന്ന് എടുത്തുകാണിച്ചു. വീടുതോറുമുള്ള മാലിന്യ ശേഖരണം, ഉറവിടത്തിൽ തന്നെയുള്ള മാലിന്യ വേർതിരിക്കൽ, സ്വച്ഛ് സാരഥി ക്ലബ്ബുകളുടെ പങ്ക്, പ്ലാസ്റ്റിക് രഹിത സംരംഭം, 1533 എന്ന ടോൾ ഫ്രീ ഹെൽപ്പ് ലൈൻ, പൊതു ശൗചാലയങ്ങളുടെ പരിപാലനം എന്നിവ ഈ പ്രദർശനത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിരുന്നു. പൊതു ഇടങ്ങളെ വൃത്തിയായി സൂക്ഷിക്കുന്ന പതിവ് ശീലങ്ങളിൽ 'സ്വച്ഛ് ആദത് സേ സ്വച്ഛ് ഭാരത്' എങ്ങനെ പ്രതിഫലിക്കുന്നു എന്നതിന്റെ വ്യക്തമായ ചിത്രം ഈ പ്രദർശനം നൽകി.

മാലിന്യ സംസ്കരണ വെല്ലുവിളികളോടുള്ള നഗരങ്ങളിലെ ഇടപെടലുകൾ

ബെംഗളൂരുവിലെ വ്യത്യസ്തമായ ഒരു വെല്ലുവിളി ജനങ്ങളെ ഒന്നിപ്പിച്ചു. ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട സോഫാ മാലിന്യങ്ങളുടെ വർദ്ധിച്ചുവരുന്ന പ്രശ്നം പരിഹരിക്കാൻ ഒരു കൂട്ടം പ്രൊഫഷണലുകൾ സഹകരിക്കുകയും പ്രായോഗികവും കമ്മ്യൂണിറ്റി അധിഷ്ഠിതവുമായ പരിഹാരങ്ങൾ കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്തു. വലിയ മാലിന്യങ്ങൾ ഉത്തരവാദിത്തത്തോടെ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നതിൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നതിലൂടെ പ്രത്യേക നഗര ശുചിത്വ വെല്ലുവിളികളെ എങ്ങനെ ഫലപ്രദമായി നേരിടാമെന്ന് ഈ സംരംഭം തെളിയിച്ചു.

ചെന്നൈയിൽ ലാൻഡ്‌ഫിൽ മാലിന്യ പുനരുൽപ്പാദന മേഖലയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ടീമുകൾ പ്രക്രിയാധിഷ്ഠിതമായ പരിശ്രമങ്ങൾ എങ്ങനെ മാലിന്യ നിക്ഷേപ കേന്ദ്രങ്ങളിലെ ദീർഘകാല ഭാരം കുറയ്ക്കുമെന്ന് കാണിച്ചുതന്നു. മാലിന്യ സംസ്കരണ പ്രശ്നങ്ങൾ പരിഹരിക്കുന്നതിൽ നിരന്തരമായ ഇടപെടലിന്റെയും വ്യവസ്ഥാപിതമായ ചിന്താഗതിയുടെയും പ്രാധാന്യം അവരുടെ പ്രവർത്തനം എടുത്തുകാണിക്കുന്നു.

അസംഗഢിലെ തംസ നദിയുടെ പുനരുജ്ജീവനം

ഉത്തർപ്രദേശിലെ അസംഗഢിൽ പ്രാദേശികമായ ഒരു കൂട്ടായ ശ്രമം ഈ പ്രദേശത്തിന്റെ സാംസ്കാരികവും ആത്മീയവുമായ ജീവിതവുമായി ആഴത്തിൽ ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന തംസ നദിക്ക് പുതുജീവനേകി. അയോധ്യയിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിച്ച് ഗംഗയിൽ ചേരുന്ന തംസ നദി ഒരുകാലത്ത് പ്രാദേശിക നിവാസികളുടെ ദൈനംദിന ജീവിതത്തിന്റെ കേന്ദ്രമായിരുന്നു. എങ്കിലും കാലക്രമേണ മലിനീകരണം, എക്കൽ അടിഞ്ഞുകൂടൽ, മാലിന്യങ്ങൾ, അവഗണന എന്നിവ നദിയുടെ സ്വാഭാവിക ഒഴുക്കിനെ തടസ്സപ്പെടുത്തുകയും അതിന്റെ പാരിസ്ഥിതിക ആരോഗ്യത്തെയും കമ്മ്യൂണിറ്റിയിലെ പങ്കിനെയും ക്ഷയിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു.

നദിയുടെ പ്രാധാന്യം തിരിച്ചറിഞ്ഞ പ്രാദേശിക നിവാസികൾ അത് വീണ്ടെടുക്കുന്നതിനായി പങ്കിട്ട ഉത്തരവാദിത്തത്തോടെ ഒന്നിച്ചുചേർന്നു. നദീതടം വൃത്തിയാക്കുന്നതിലും മാലിന്യങ്ങൾ നീക്കം ചെയ്യുന്നതിലും തീരങ്ങൾ പുനരുജ്ജീവിപ്പിക്കുന്നതിലും ഈ സംരംഭം ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിച്ചു. നദീതീരങ്ങളിൽ തണൽ നൽകുന്നതും ഫലവൃക്ഷങ്ങളുമായ മരങ്ങൾ നട്ടുപിടിപ്പിച്ചു, ഇത് പ്രദേശം സംരക്ഷിക്കുന്നതിനൊപ്പം പരിസ്ഥിതി ഗുണനിലവാരം മെച്ചപ്പെടുത്താനും സഹായിച്ചു.

കൂട്ടായ പരിശ്രമവും പൗരബോധവും നയിച്ച പുനരുദ്ധാരണ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ക്രമേണ നദിയുടെ ഒഴുക്ക് വീണ്ടെടുത്തു. ശീലങ്ങളിലും പ്രാദേശിക ഉടമസ്ഥാവകാശത്തിലും ഊന്നിയുള്ള നിരന്തരമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ എങ്ങനെ വൃത്തിയുള്ളതും ആരോഗ്യകരവുമായ അന്തരീക്ഷത്തിന് സംഭാവന നൽകുന്നുവെന്ന് തംസ നദിയുടെ പുനരുജ്ജീവനം കാണിച്ചുതരുന്നു.

ജമ്മു കശ്മീരിലെ ശുചിത്വത്തിനായി കമ്മ്യൂണിറ്റി ശബ്ദങ്ങൾ

ജമ്മു കശ്മീരിലെ ബാഹു പ്ലാസയിൽ 'ഗതന്ത്ര കി ആവാസ് - സ്വച്ഛതാ കേ സാത്ത്' എന്ന പരിപാടി കലയിലൂടെയും സംഭാഷണത്തിലൂടെയും പൗരബോധം പ്രകടിപ്പിക്കാനുള്ള ഒരു വേദിയൊരുക്കി. ഓപ്പൺ-മൈക്ക് വേദി കവിത, സംഗീതം, പ്രസംഗം എന്നിവയെ ഒരുമിച്ചുകൊണ്ടുവരികയും ദേശസ്നേഹത്തിന്റെയും കമ്മ്യൂണിറ്റി അഭിമാനത്തിന്റെയും പ്രമേയങ്ങൾക്കൊപ്പം ശുചിത്വത്തെക്കുറിച്ചുള്ള തങ്ങളുടെ അഭിപ്രായങ്ങൾ പ്രകടിപ്പിക്കാൻ പൗരന്മാരെ അനുവദിക്കുകയും ചെയ്തു.

ഔദ്യോഗിക പ്രചാരണങ്ങൾക്കപ്പുറം പൗരമൂല്യങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിനായി സാംസ്കാരിക ആവിഷ്കാരം ഉപയോഗിച്ച് പൊതുജന പങ്കാളിത്തം എങ്ങനെ വ്യാപിപ്പിക്കാമെന്ന് ഈ പരിപാടി തെളിയിച്ചു. പങ്കാളിത്തവും പങ്കിട്ട ഉടമസ്ഥാവകാശവും പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നതിലൂടെ, കമ്മ്യൂണിറ്റിയുടെ ശബ്ദങ്ങളിലൂടെ 'സ്വച്ഛ് ആദത് സേ സ്വച്ഛ് ഭാരത്' എന്ന സന്ദേശം എങ്ങനെ ആഴത്തിൽ പ്രതിധ്വനിക്കുമെന്ന് അത് കാണിച്ചുതന്നു.

വടക്കുകിഴക്കൻ ഇന്ത്യയിലെ യുവാക്കളുടെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള ശുചീകരണ പ്രവർത്തനങ്ങൾ

അരുണാചൽ പ്രദേശിൽ പൊതു ഇടങ്ങളുടെ പരിപാലനത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തം ഏറ്റെടുക്കാൻ യുവ സന്നദ്ധപ്രവർത്തകർ മുന്നോട്ട് വന്നിട്ടുണ്ട്. ഇറ്റാനഗറിൽ തുടക്കമിടുകയും യുവാക്കളുടെ സംഘങ്ങൾ പതിവായി ശ്രദ്ധ ആവശ്യമുള്ള സ്ഥലങ്ങൾ കണ്ടെത്തുകയും അവ വൃത്തിയാക്കാൻ ഒന്നിക്കുകയും ചെയ്തു. അവരുടെ പരിശ്രമങ്ങൾ പങ്കിട്ട ചുറ്റുപാടുകളെക്കുറിച്ചുള്ള ഉടമസ്ഥാവകാശ ബോധവും കൂട്ടായ പ്രവർത്തനത്തിലൂടെ അവ മെച്ചപ്പെടുത്താനുള്ള പ്രതിബദ്ധതയും പ്രതിഫലിപ്പിച്ചു.

ഇറ്റാനഗറിൽ തുടങ്ങിയത് ഉടൻ തന്നെ നഹർലഗൻ, ദോയിമുഖ്, സെപ്പ, പാലീൻ, പാസിഘട്ട് തുടങ്ങിയ മറ്റ് നഗരങ്ങളിലേക്കും വ്യാപിച്ചു. ആവർത്തിച്ചുള്ള ശുചീകരണ പ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെയും സുസ്ഥിരമായ പങ്കാളിത്തത്തിലൂടെയും ഈ യുവ സന്നദ്ധപ്രവർത്തകർ ഇതുവരെ പൊതു ഇടങ്ങളിൽ നിന്ന് 11 ലക്ഷം കിലോഗ്രാമിലധികം മാലിന്യങ്ങൾ നീക്കം ചെയ്തു. പ്രവർത്തനത്തിന്റെ വ്യാപ്തിയും തുടർച്ചയും സ്ഥിരമായ പ്രവർത്തനം എങ്ങനെ ദൃശ്യവും ശാശ്വതവുമായ മാറ്റമായി മാറുമെന്ന് അടിവരയിടുന്നു.

അസമിലെ നാഗോൺ പട്ടണത്തിൽ താമസക്കാർക്ക് തങ്ങളുടെ അയൽപക്കത്തെ തെരുവുകളോട് ശക്തമായ വൈകാരിക ബന്ധമുണ്ട്. ഈ പരിചിതമായ ഇടങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കേണ്ടതിന്റെ ആവശ്യകത തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, പൗരന്മാരുടെ ഒരു സംഘം അവ വൃത്തിയാക്കാനുള്ള പങ്കിട്ട തീരുമാനവുമായി ഒന്നിച്ചുചേർന്നു. ഈ സംരംഭം ശക്തിപ്രാപിച്ചതോടെ, കൂടുതൽ ആളുകൾ ചേരുകയും തെരുവുകളിൽ അടിഞ്ഞുകൂടിയ വലിയ അളവിലുള്ള മാലിന്യങ്ങൾ നീക്കം ചെയ്യാൻ വിജയിക്കുകയും ചെയ്ത ഒരു സമർപ്പിത സംഘം രൂപീകരിക്കുകയും ചെയ്തു.

ഒന്നിച്ച്, ഈ ഉദാഹരണങ്ങൾ കാണിക്കുന്നത് 'സ്വച്ഛ് ആദത് സേ സ്വച്ഛ് ഭാരത്' ദൈനംദിന പ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുന്നു എന്നതാണ് - ഇവിടെ ശുചിത്വം നിലനിർത്തുന്നത് ഒറ്റപ്പെട്ട പ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെയല്ല, മറിച്ച് ആവർത്തനം, പങ്കിട്ട ഉത്തരവാദിത്തം, പ്രാദേശിക ഉടമസ്ഥാവകാശം എന്നിവയിലൂടെ രൂപപ്പെട്ട ശീലങ്ങളിലൂടെയാണ്.

വിവിധ പ്രദേശങ്ങളിൽ എടുത്തുകാണിച്ച അനുഭവങ്ങൾ ലളിതവും എന്നാൽ ശക്തവുമായ ഒരു സത്യത്തിലേക്ക് വിരൽ ചൂണ്ടുന്നു. ജനങ്ങൾ ദിവസവും ചെയ്യുന്ന കാര്യങ്ങളിലൂടെയാണ് ശാശ്വതമായ മാറ്റം കെട്ടിപ്പടുക്കുന്നത്. പൗരന്മാർ പൊതു ഇടങ്ങൾ വീണ്ടെടുക്കുകയോ യുവ സന്നദ്ധപ്രവർത്തകർ ഒരേ തെരുവുകളിലേക്ക് വീണ്ടും വരികയോ അല്ലെങ്കിൽ കമ്മ്യൂണിറ്റികൾ അവർ വിലമതിക്കുന്ന പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ പുനരുജ്ജീവിപ്പിക്കുകയോ ചെയ്യുമ്പോൾ, ഉത്തരവാദിത്തം ഒരു ശീലമായി മാറുമ്പോൾ പുരോഗതി നിലനിൽക്കുന്നു.

ഈ കഥകൾ കാണിക്കുന്നത് പോലെ, 'സ്വച്ഛ് ആദത് സേ സ്വച്ഛ് ഭാരത്' എന്നതിന്റെ ശക്തി ഒറ്റപ്പെട്ട ഇടപെടലിലല്ല, മറിച്ച് തുടർച്ചയിലാണ്. ചുറ്റുപാടുകളോടുള്ള കരുതൽ ദൈനംദിന ജീവിതത്തിൽ ഇഴചേർക്കപ്പെടുമ്പോൾ, നിരന്തരമായ മേൽനോട്ടമില്ലാതെ തന്നെ ഫലങ്ങൾ സ്വയം നിലനിൽക്കുന്നു. പ്രവൃത്തി ഒരു പ്രത്യേക സംഭവമെന്ന നിലയിൽ നിന്ന് ദൈനംദിന ജീവിതചര്യ എന്ന നിലയിലേക്കുള്ള ഈ നിശബ്ദമായ മാറ്റം, ഇതിനകം കൈവരിച്ച നേട്ടങ്ങൾ നിലനിർത്തുന്നതിനും കമ്മ്യൂണിറ്റികളിലും നഗരങ്ങളിലും തലമുറകളിലും ഉടനീളം പുരോഗതി തുടരുമെന്ന് ഉറപ്പാക്കുന്നതിനും ഒരു വഴിയൊരുക്കുന്നു.

References

Prime Minister’s Office

https://www.pmindia.gov.in/en/major_initiatives/swachh-bharat-abhiyan/

https://x.com/mannkibaat/status/2015298688718094590?s=20

Ministry of Housing and Urban Affairs

https://x.com/SwachhBharatGov/status/2015304683552911533?s=20

https://x.com/SwachhBharatGov/status/2015324308542017671?s=20

https://x.com/SwachhBharatGov/status/2015723377202434493?s=20

https://x.com/SwachhBharatGov/status/2015683083845198289?s=20

Click here to see pdf

***

SK