Economy
বেংকাৰ্ছ বুকছ এভিডেন্স আইন, ২০২৬
प्रविष्टि तिथि:
30 SEP 2026 17:34 PM
বেংকাৰ্ছ বুকছ এভিডেন্স আইন, ২০২৬-এ বেংকৰ নথিপত্ৰসমূহক প্ৰমাণ হিচাপে গ্ৰহণযোগ্য কৰাৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ আইনী ব্যৱস্থাক আধুনিকীকৰণ কৰিছে। এই আইন ২০২৬ চনৰ ১ অক্টোবৰৰ পৰা কাৰ্যকৰী হৈছে আৰু ই বেংকাৰ্ছ বুকছ এভিডেন্স আইন, ১৮৯১-ৰ স্থান গ্ৰহণ কৰিছে। এই আইনে ভৌতিক, ইলেক্ট্ৰনিক আৰু ডিজিটেল নথিপত্ৰসমূহক সামৰি এক প্ৰযুক্তি-নিৰপেক্ষ কাঠামো প্ৰৱৰ্তন কৰিছে, য’ত সেইসমূহৰ প্ৰমাণীকৰণ আৰু প্ৰত্যয়নৰ বাবে মানকীকৃত ব্যৱস্থা অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। এই আইনে বেংকৰ হিচাপৰ বহীসমূহ দাখিল কৰাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰক্ৰিয়াগত সুৰক্ষাব্যৱস্থা শক্তিশালী কৰিছে। বেংকটো কোনো গোচৰৰ পক্ষ নহ’লে, কেৱল বেংকৰ নথিপত্ৰ প্ৰমাণ কৰা বা সেই সম্পৰ্কে সাক্ষ্য দিয়াৰ উদ্দেশ্যে নিয়মীয়াকৈ উপস্থিত হ’বলৈ বেংকৰ বিষয়াসকলক বাধ্য কৰাৰ পৰাও এই আইনে সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে। ই নিৰ্দিষ্ট বিত্তীয় খণ্ডৰ প্ৰতিষ্ঠানসমূহলৈ ইয়াৰ বিধানসমূহ সম্প্ৰসাৰণৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে, যিয়ে ক্ৰমবৰ্ধমান আৰু অধিক ডিজিটেল হৈ পৰা বিত্তীয় ব্যৱস্থাক সমৰ্থন কৰে।
বেংকৰ নথিপত্ৰৰ বাবে এক আধুনিক আইনী কাঠামো
ভাৰতৰ বেংকিং আৰু বিত্তীয় খণ্ডক শক্তিশালী কৰা আৰু ব্যৱসায় কৰাৰ সহজতা উন্নত কৰাৰ উদ্দেশ্যে চৰকাৰে সংস্কাৰমূলক পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছে। এই প্ৰচেষ্টাসমূহৰ লক্ষ্য হৈছে অৰ্থনীতিৰ পৰিৱৰ্তিত প্ৰয়োজনীয়তাসমূহৰ সৈতে সংগতি ৰাখি আইন আৰু নিয়মাৱলীৰ আধুনিকীকৰণ কৰা।
২০২৬ চনৰ ১ অক্টোবৰৰ পৰা বেংকাৰ্ছ বুকছ এভিডেন্স আইন, ২০২৬ কাৰ্যকৰী হৈছে আৰু ই বেংকাৰ্ছ বুকছ এভিডেন্স আইন, ১৮৯১-ৰ স্থান গ্ৰহণ কৰিছে।
এই আইনে আইনী কাৰ্যবিধিত বেংকৰ নথিপত্ৰসমূহক প্ৰমাণ হিচাপে গ্ৰহণযোগ্য কৰাৰ বাবে স্পষ্ট আৰু উন্নীত নিয়ম প্ৰদান কৰে। ই আদালতৰ গোচৰ, অনুসন্ধান, মধ্যস্থতা আৰু তদন্তৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য, য’ত বেংকৰ নথিপত্ৰসমূহ প্ৰমাণ হিচাপে দাখিল কৰাৰ প্ৰয়োজন হ’ব পাৰে।
বেংকাৰ্ছ বুকছ এভিডেন্স আইন, ২০২৬-ৰ বিশ্লেষণ
বেংকাৰ্ছ বুকছ এভিডেন্স আইন, ২০২৬-এ সমসাময়িক ডিজিটেল বেংকিং পদ্ধতিৰ সৈতে সংগতি ৰাখি বেংকৰ নথিপত্ৰসমূহক প্ৰমাণ হিচাপে গ্ৰহণযোগ্য কৰাৰ বাবে এক আধুনিক কাঠামো প্ৰদান কৰে। এই আইন যিকোনো আইনী কাৰ্যবিধি, মধ্যস্থতা আৰু ভাৰতীয় নাগৰিক সুৰক্ষা সংহিতা, ২০২৩ অথবা সেই সময়ত বলৱৎ থকা আন যিকোনো আইনৰ অধীনত চলা যিকোনো তদন্ত বা অনুসন্ধানত ব্যৱহাৰ কৰা হ’ব, য’ত প্ৰমাণ গ্ৰহণ কৰা হয় বা গ্ৰহণ কৰা হ’ব পাৰে। আইনখন অনুসৰি—
- “বেংক” আৰু “বেংকাৰ” বুলিলে বেংকিং ব্যৱসায় চলোৱা যিকোনো কোম্পানী বা নিগম, বিত্তীয় খণ্ডত কাৰ্যকৰী যিকোনো প্ৰতিষ্ঠান বা প্ৰতিষ্ঠানৰ শ্ৰেণী (যাৰ হিচাপৰ বহীসমূহৰ ক্ষেত্ৰত এই আইনৰ বিধানসমূহ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হৈছে), যিকোনো ডাকঘৰ সঞ্চয় বেংক বা ধনাদেশ কাৰ্যালয়ক বুজায়।
- “বেংকাৰৰ হিচাপৰ বহী”ৰ ভিতৰত লেজাৰ, দৈনিক বহী, নগদ বহী, হিচাপৰ বহী আৰু বেংকৰ ব্যৱসায়ৰ সাধাৰণ গতিত ব্যৱহৃত আন সকলো নথিপত্ৰ অন্তৰ্ভুক্ত। এইসমূহ লিখিত বা ভৌতিক ৰূপত ৰখা হ’ব পাৰে অথবা যিকোনো তথ্য সংৰক্ষণ ব্যৱস্থাত সংৰক্ষিত হ’ব পাৰে।
এই আইনৰ প্ৰয়োজনীয়তা
বেংকাৰ্ছ বুকছ এভিডেন্স আইনখন ১৮৯১ চনত ঔপনিৱেশিক যুগত প্ৰণয়ন কৰা হৈছিল, যি সময়ত বেংকিং ব্যৱস্থাসমূহ সম্পূৰ্ণৰূপে কাগজভিত্তিক আছিল। বৰ্তমান সময়ত ভাৰতে নিজৰ অৰ্থনীতিৰ ডিজিটেলীকৰণৰ দিশত নিৰন্তৰ অগ্ৰগতি লাভ কৰি আছে। বেংকিং আৰু বিত্তীয় লেনদেনসমূহ মূলতঃ ডিজিটেল মঞ্চৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হয়, যিবোৰ প্ৰায়ে ম’বাইল ফোনত মাত্ৰ এটা ক্লিকৰ জৰিয়তে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। এনে পৰিস্থিতিত, এই অগ্ৰগতিসমূহৰ সৈতে খাপ খুৱাবলৈ ভাৰতৰ আইনী কাঠামোৰ বিকাশ হোৱাটো অত্যাৱশ্যকীয়।
মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ
- এই আইনে বেংকৰ নথিপত্ৰৰ বাবে এক সমসাময়িক প্ৰমাণমূলক কাঠামো স্থাপন কৰিছে, যিয়ে ভৌতিক আৰু ডিজিটেল বেংকিং ব্যৱস্থাত সংৰক্ষিত নথিপত্ৰসমূহক সামৰি লয়।
- ই বেংকাৰৰ হিচাপৰ বহীসমূহৰ প্ৰমাণীকৰণ আৰু প্ৰত্যয়নৰ মানকীকৃত ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰে আৰু ভৌতিক তথা ইলেক্ট্ৰনিক নথিপত্ৰসমূহৰ উপযুক্ত প্ৰত্যয়নৰ ব্যৱস্থা কৰে।
- এই আইনে বেংকাৰৰ হিচাপৰ বহীসমূহ দাখিল কৰাৰ ক্ষেত্ৰত স্পষ্টতা আৰু প্ৰক্ৰিয়াগত সুৰক্ষাব্যৱস্থা শক্তিশালী কৰে। লগতে, বেংকটো কাৰ্যবিধিৰ কোনো পক্ষ নহ’লে, নথিপত্ৰ দাখিল কৰিবলৈ বা সাক্ষ্য দিবলৈ নিয়মীয়াকৈ বাধ্য কৰাৰ পৰা বেংকৰ বিষয়াসকলক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে।
- ই ভাৰতৰ বিত্তীয় খণ্ডৰ বিকাশৰ লগে লগে এই আইনখন সেই খণ্ডৰ বিভিন্ন প্ৰতিষ্ঠানলৈ সম্প্ৰসাৰণ কৰাৰ বাবে এক নমনীয় কাঠামো প্ৰদান কৰে।
এই আইনে আইনী কাৰ্যবিধিত প্ৰমাণ হিচাপে গ্ৰহণযোগ্য হোৱাৰ পূৰ্বচৰ্ত হিচাপে ইলেক্ট্ৰনিক নথিপত্ৰসমূহৰ সুৰক্ষিত ব্যৱস্থাপনা আৰু সত্যতা পৰীক্ষাৰ বাবে কঠোৰ আৰু সমসাময়িক সুৰক্ষাব্যৱস্থা প্ৰদান কৰে।

বেংকাৰ্ছ বুকছ এভিডেন্স আইন, ২০২৬-ৰ অধীনত মুখ্য পৰিৱৰ্তনসমূহ
২০২৬ চনৰ আইনখনে প্ৰত্যয়িত প্ৰতিলিপিৰ জৰিয়তে বেংকৰ নথিপত্ৰ প্ৰমাণ কৰাৰ বাবে ১৮৯১ চনৰ আইনৰ মূল প্ৰমাণমূলক কাঠামো অক্ষুণ্ণ ৰাখিছে। ই ইলেক্ট্ৰনিক আৰু ডিজিটেল বেংকিং নথিপত্ৰসমূহক সামৰি এক প্ৰযুক্তি-নিৰপেক্ষ ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে বৰ্তমানৰ কাঠামোটোক আধুনিকীকৰণ আৰু শক্তিশালী কৰিছে।
- ইলেক্ট্ৰনিক নথিপত্ৰক প্ৰমাণ হিচাপে স্বীকৃতি:
> নতুন আইনখন অনুসৰি, বেংকাৰৰ হিচাপৰ বহীৰ ইলেক্ট্ৰনিক বা ডিজিটেল নথিপত্ৰ প্ৰমাণ হিচাপে গ্ৰহণযোগ্য, বৈধ আৰু আইনীভাৱে বলৱৎযোগ্য হ’ব, কিছুমান চৰ্তৰ অধীনত, যাৰ ভিতৰত আছে—
(i) উক্ত প্ৰতিলিপিখন সংশ্লিষ্ট প্ৰৱিষ্টি বা তথ্যৰ প্ৰকৃত প্ৰতিলিপি হ’ব লাগিব আৰু সেই নথিপত্ৰসমূহক সঠিকভাৱে প্ৰতিফলিত কৰিব লাগিব অথবা সেইসমূহৰ পৰা যথাযথভাৱে আহৰণ কৰা হ’ব লাগিব।
(ii) তথ্যত কোনো অননুমোদিত পৰিৱৰ্তন ধৰা পৰিব নালাগিব।
(iii) ব্যৱস্থাটোৰ অখণ্ডতা আৰু শুদ্ধতাত প্ৰভাৱ পেলোৱা কোনো বিকৃতি বা আন ঘটনা ধৰা পৰিব নালাগিব।
> এই পৰিৱৰ্তনে প্ৰত্যয়ন প্ৰক্ৰিয়াক মানকীকৃত কৰে আৰু হাতেলিখা, ডিজিটেল আৰু ইলেক্ট্ৰনিক স্বাক্ষৰৰ জৰিয়তে প্ৰমাণীকৰণৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে।
- বেংকাৰৰ হিচাপৰ বহী দাখিল কৰিবলৈ বাধ্য কৰা:
> এই আইনে নিৰ্ধাৰণ কৰে যে মূল বেংকাৰৰ হিচাপৰ বহী দাখিল কৰাৰ প্ৰয়োজন নোহোৱাকৈ, প্ৰত্যয়িত প্ৰতিলিপিৰ জৰিয়তে আইনী কাৰ্যবিধিত বেংকাৰৰ হিচাপৰ বহীৰ বিষয়বস্তু প্ৰমাণ কৰিব পাৰি।
> সেই অনুসৰি, বিশেষকৈ বেংকটো কাৰ্যবিধিৰ কোনো পক্ষ নহ’লে, বেংকৰ কোনো বিষয়াক সাধাৰণতে বেংকাৰৰ হিচাপৰ বহী দাখিল কৰিবলৈ বা নথিপত্ৰসমূহ প্ৰমাণ কৰাৰ বাবে সাক্ষী হিচাপে উপস্থিত হ’বলৈ বাধ্য কৰিব নোৱাৰি।
> অৱশ্যে, এই আইনে নিৰ্ধাৰণ কৰে যে বিশেষ কাৰণ লিপিবদ্ধ কৰি আদালতে লিখিত নিৰ্দেশ জাৰি কৰিলেহে বেংকৰ কোনো বিষয়াক সাক্ষী হিচাপে উপস্থিত হ’বলৈ বা বেংকাৰৰ হিচাপৰ বহী দাখিল কৰিবলৈ বাধ্য কৰিব পাৰি। আইনখনে বিশেষ কাৰণ হিচাপে গণ্য কৰা পৰিস্থিতিসমূহ নিৰ্দিষ্ট কৰিছে, য’ত—
(i) প্ৰৱিষ্টি বা তথ্যৰ শুদ্ধতা অথবা প্ৰামাণিকতা সম্পৰ্কে অনিশ্চয়তা থাকে।
(ii) কোনো ঘটনাৰ ফলত নথিপত্ৰ সংৰক্ষণৰ নিয়মীয়াতা বা স্বাভাৱিক প্ৰক্ৰিয়াত ব্যাঘাত জন্মে।
(iii) হিচাপৰ বহীসমূহৰ পৰিদৰ্শন বা প্ৰত্যয়িত প্ৰতিলিপি দাখিল কৰাৰ সন্দৰ্ভত আদালতৰ পূৰ্বৰ কোনো নিৰ্দেশ বেংকে পালন নকৰে।
- অন্যান্য বিত্তীয় খণ্ডৰ প্ৰতিষ্ঠানলৈ সম্প্ৰসাৰণ:
> ১৮৯১ চনৰ আইনখন বেংকিং ব্যৱসায়ত জড়িত প্ৰতিষ্ঠানসমূহ আৰু যিকোনো ডাকঘৰ সঞ্চয় বেংক বা ধনাদেশ কাৰ্যালয়ৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য। ২০২৬ চনৰ আইনখনে এই বিধানটোও অক্ষুণ্ণ ৰাখিছে।
> অৱশ্যে, ই চৰকাৰক অধিসূচনাৰ জৰিয়তে বিত্তীয় খণ্ডত কাৰ্যকৰী যিকোনো প্ৰতিষ্ঠান বা প্ৰতিষ্ঠানৰ শ্ৰেণীলৈ এই আইনৰ বিধানসমূহ সম্প্ৰসাৰণ কৰাৰ ক্ষমতা প্ৰদান কৰে। চৰকাৰে অধিসূচনাত চৰ্ত, ব্যতিক্ৰম বা পৰিৱৰ্তনসমূহ উল্লেখ কৰিব পাৰে।
উপসংহাৰ
বেংকাৰ্ছ বুকছ এভিডেন্স আইন, ২০২৬-এ বেংকৰ নথিপত্ৰসমূহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা আইনী কাঠামো আধুনিকীকৰণৰ দিশত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ হিচাপে পৰিগণিত হৈছে। প্ৰযুক্তিগত অগ্ৰগতি আৰু অৰ্থনীতিৰ বিকাশশীল প্ৰয়োজনীয়তাৰ সৈতে প্ৰমাণমূলক বিধানসমূহৰ সংগতি স্থাপন কৰি, ই ভাৰতৰ বিত্তীয় ব্যৱস্থাৰ দক্ষতা, নিৰ্ভৰযোগ্যতা আৰু অভিযোজন ক্ষমতা শক্তিশালী কৰে। ই প্ৰতিষ্ঠানসমূহক শক্তিশালী কৰা আৰু ভাৰতৰ বিকাশৰ গতিপথক সমৰ্থন কৰাৰ বাবে সংস্কাৰমূলক পদক্ষেপ আগবঢ়াই নিয়াৰ ক্ষেত্ৰত চৰকাৰৰ নিৰন্তৰ প্ৰতিশ্ৰুতিক প্ৰতিফলিত কৰে।
তথ্যসূত্ৰসমূহঃ
Ministry of Law and Justice
https://egazette.gov.in/WriteReadData/2026/275446.pdf
https://financialservices.gov.in/sites/default/files/Act-Policies/2026-01/The-Bankers-Book-Evidence-Act-1891.pdf
https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2309122®=3&lang=1
Others
https://newsonair.gov.in/parliament-passes-bankers-books-evidence-bill-to-recognise-digital-banking-records-as-legal-evidence
https://ddindia.co.in/2026/08/rajya-sabha-passes-bankers-books-evidence-bill-2026-to-recognise-digital-banking-records/
click here to see pdf
PIB Research/RR
(तथ्य सामग्री आईडी: 151133)
आगंतुक पटल : 51
Provide suggestions / comments