Technology
আই.এম.ই.আই. টেম্পাৰিং
प्रविष्टि तिथि:
23 SEP 2026 10:07 AM
ডিজিটেল সাৰ্বভৌমত্বৰ প্ৰতি ভাবুকি
ভাৰতৰ বৰ্ধিত ডিজিটেল পৰিৱেশ আৰু সুৰক্ষিত ডিভাইচৰ প্ৰয়োজনীয়তা
ভাৰতৰ দ্ৰুত ডিজিটেল ৰূপান্তৰে টেলিকমিউনিকেচনক দৈনন্দিন জীৱন, বাণিজ্য আৰু শাসন ব্যৱস্থাৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংশ কৰি তুলিছে। ২০২৬ চনৰ জুলাই মাহত দেশখনৰ সক্ৰিয় ৱায়াৰলেছ মোবাইল গ্ৰাহকৰ সংখ্যা ১,২০৪.০১ নিযুতত উপনীত হৈছে। এই বিশাল গ্ৰাহকভিত্তিয়ে ভাৰতৰ সংযুক্ত ডিজিটেল পৰিৱেশৰ পৰিসৰ প্ৰতিফলিত কৰে। মোবাইল নেটৱৰ্ক আৰু ডিভাইচসমূহে ডিজিটেল পেমেণ্ট, অনলাইন সেৱা আৰু নাগৰিক-কেন্দ্ৰিক শাসন ব্যৱস্থাক ক্ৰমান্বয়ে সমৰ্থন কৰি আহিছে। এই প্ৰযুক্তিসমূহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে টেলিকম নেটৱৰ্ক আৰু ডিভাইচসমূহৰ সুৰক্ষা আৰু অখণ্ডতা নিশ্চিত কৰাটো ক্ৰমান্বয়ে গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰিছে।
এই সম্প্ৰসাৰিত ডিজিটেল পৰিৱেশে নতুন সুৰক্ষা প্ৰত্যাহ্বানো কঢ়িয়াই আনিছে। এনে এক উদ্বেগৰ বিষয় হৈছে ইন্টাৰনেশ্যনেল মোবাইল ইকুইপমেন্ট আইডেন্টিটি (International Mobile Equipment Identity) চমুকৈ আই.এম.ই.আই. (IMEI) নম্বৰৰ অপব্যৱহাৰ। আই.এম.ই.আই. নম্বৰত টেম্পাৰিং কৰা বা ইয়াৰ অপব্যৱহাৰে পৰিৱৰ্তিত পৰিচয়যুক্ত ডিভাইচৰ কাৰ্যকলাপ সহজ কৰি তুলিব পাৰে আৰু টেলিকম নেটৱৰ্কত ডিভাইচসমূহ চিনাক্তকৰণ জটিল কৰি তুলিব পাৰে। এনে প্ৰথাই আইন প্ৰৱৰ্তনকাৰী সংস্থা, গ্ৰাহক সুৰক্ষা আৰু নেটৱৰ্ক সুৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰত্যাহ্বানৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। সেয়েহে, সুৰক্ষিত, বিশ্বাসযোগ্য আৰু স্থিতিস্থাপক টেলিকমিউনিকেচন পৰিৱেশ বজাই ৰখাৰ বাবে ডিভাইচ পৰিচয়কাৰীসমূহৰ অখণ্ডতা শক্তিশালী কৰাটো অত্যাৱশ্যকীয়।
আই.এম.ই.আই.-ৰ বেআইনী টেম্পাৰিং কি
যদি কোনো ব্যক্তিয়ে—
- ইচ্ছাকৃতভাৱে অনন্য মোবাইল ডিভাইচ ইকুইপমেন্ট আইডেন্টিটি নম্বৰ আঁতৰায়, মচি পেলায়, সলনি কৰে বা পৰিৱৰ্তন কৰে; অথবা
- ইচ্ছাকৃতভাৱে ওপৰত উল্লেখ কৰা ধৰণে কনফিগাৰ কৰা হৈছে বুলি জানিও হাৰ্ডৱেৰ বা ছফ্টৱেৰ ব্যৱহাৰ কৰে, উৎপাদন কৰে, ইয়াৰ বেহা-বেপাৰ কৰে, নিয়ন্ত্ৰণ বা জিম্মাত ৰাখে, অথবা নিজৰ দখলত ৰাখে, তেন্তে সেয়া বে-আইনী হ’ব।
আই.এম.ই.আই. বুজি লও আহক
- আই.এম.ই.আই. কি? আই.এম.ই.আই. হৈছে টেলিকম নেটৱৰ্কত এটা মোবাইল ডিভাইচ চিনাক্ত কৰা এক অনন্য ১৫টা সংখ্যাৰ নম্বৰ।
- টি.এ.চি. (TAC)-ৰ অৰ্থ কি? আই.এম.ই.আই.-ৰ প্ৰথম আঠটা সংখ্যাই টাইপ এল’কেশ্যন ক’ড (Type Allocation Code) চমুকৈ টি.এ.চি. (TAC) গঠন কৰে, যিয়ে ডিভাইচৰ মডেল বা প্ৰকাৰ চিনাক্ত কৰে।
- আই.এম.ই.আই. নম্বৰ কোনে আৱণ্টন কৰে? গ্লোবেল ছিষ্টেমছ ফ’ৰ মোবাইল কমিউনিকেশ্যনছ এছ’চিয়েশ্যন (Global System for Mobile Communications Association) চমুকৈ জি.এছ.এম.এ. (GSMA)-এ টি.এ.চি.-ৰ বিশ্বব্যাপী আৱণ্টন তদাৰক কৰে।
- আই.এম.ই.আই. কেনেদৰে নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়? জি.এছ.এম.এ.-ই নিৰ্মাতা আৰু ব্ৰেণ্ডৰ মালিকসকলক টি.এ.চি. আৱণ্টন কৰে। ইয়াৰ পিছত নিৰ্মাতাসকলে ব্যক্তিগত ডিভাইচসমূহক অনন্য আই.এম.ই.আই. নিৰ্ধাৰণ কৰে।
- ডুৱেল-ছিম ফোনত কিমানটা আই.এম.ই.আই. থাকে? এটা ডুৱেল- ছিম ফোনত সাধাৰণতে দুটা আই.এম.ই.আই. নম্বৰ থাকে, প্ৰতিটো ছিম স্লটৰ বাবে এটাকৈ।
- ব্যৱহাৰকাৰীয়ে নিজৰ আই.এম.ই.আই. কেনেকৈ বিচাৰি উলিয়াব পাৰে? ব্যৱহাৰকাৰীয়ে নিজৰ মোবাইল ডিভাইচত *#০৬# (*#06#) ডায়েল কৰি ইয়াৰ আই.এম.ই.আই. নম্বৰ প্ৰদৰ্শন কৰিব পাৰে।
- ব্যৱহাৰকাৰীয়ে আই.এম.ই.আই. কেনেকৈ পৰীক্ষা কৰিব পাৰে? ব্যৱহাৰকাৰীয়ে সঞ্চাৰ সাথী প’ৰ্টেল বা মোবাইল এপ্লিকেচনলৈ গৈ অথবা 14422 (১৪৪২২) নম্বৰলৈ KYM <১৫-সংখ্যাৰ IMEI নম্বৰ> এছ.এম.এছ. কৰি ডিভাইচৰ বিৱৰণ পৰীক্ষা কৰিব পাৰে।
সুৰক্ষাৰ প্ৰতি সকলোৰে দায়বদ্ধতা
এটা সুৰক্ষিত টেলিকম পৰিৱেশৰ বাবে ডিভাইচৰ সমগ্ৰ জীৱনচক্ৰজুৰি, উৎপাদনৰ পৰা দৈনন্দিন ব্যৱহাৰলৈকে দায়বদ্ধতাৰ প্ৰয়োজন। নিৰ্মাতা, আমদানিকাৰক, বিক্ৰেতা আৰু নাগৰিক—প্ৰত্যেকৰে আই.এম.ই.আই.-ৰ অপব্যৱহাৰ প্ৰতিৰোধ কৰাত ভূমিকা আছে।
- নিৰ্মাতাসকলে ভাৰতত নিৰ্মিত সকলো প্ৰযোজ্য টেলিকম ডিভাইচৰ আই.এম.ই.আই. নম্বৰ প্ৰথমবাৰৰ বাবে বিক্ৰী, পৰীক্ষা, গৱেষণা আৰু অন্যান্য ব্যৱহাৰৰ পূৰ্বে চৰকাৰৰ সৈতে পঞ্জীয়ন কৰিব লাগিব। পঞ্জীয়ন ডিভাইচ সেতু–ইণ্ডিয়ান কাউন্টাৰফিটেড ডিভাইচ ৰেষ্ট্ৰিকচন (Device Setu–Indian Counterfeited Device Restriction) চমুকৈ আই.চি.ডি.আৰ. (ICDR) প’ৰ্টেলৰ জৰিয়তে সম্পন্ন কৰা হয়। নিৰ্মাতাসকলে লগতে নিশ্চিত কৰিব লাগিব যে ডিভাইচসমূহত বৈধ, অনন্য আৰু টেম্পাৰিং নকৰা আই.এম.ই.আই. নম্বৰ নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে।
- আমদানিকাৰকসকলে প্ৰযোজ্য টেলিকম সঁজুলি ভাৰতলৈ আমদানি কৰাৰ পূৰ্বে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ সৈতে আই.এম.ই.আই. নম্বৰ পঞ্জীয়ন কৰিব লাগিব। বিক্ৰী, পৰীক্ষা, গৱেষণা আৰু উন্নয়ন বা অন্যান্য উদ্দেশ্যৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত ডিভাইচসমূহৰ বাবে পঞ্জীয়ন ডিভাইচ সেতু–ইণ্ডিয়ান কাউন্টাৰফিটেড ডিভাইচ ৰেষ্ট্ৰিকচন (Device Setu–Indian Counterfeited Device Restriction) প’ৰ্টেলৰ জৰিয়তে সম্পূৰ্ণ কৰিব লাগিব। আমদানিকাৰকসকলে নিশ্চিত কৰিব লাগিব যে আমদানি কৰা ডিভাইচসমূহত বৈধ আৰু অনুমোদিত আই.এম.ই.আই. নম্বৰ আছে।
- পুনৰ-বিক্ৰেতা আৰু খুচুৰা বিক্ৰেতাসকলে বিক্ৰীৰ বাবে আগবঢ়োৱা টেলিকম ডিভাইচসমূহৰ বৈধ আৰু টেম্পাৰিং নকৰা আই.এম.ই.আই. নম্বৰ থকাটো নিশ্চিত কৰিব লাগিব। ব্যৱহৃত ডিভাইচৰ সৈতে ব্যৱসায় কৰা ব্যক্তিসকলে লেনদেন সম্পূৰ্ণ কৰাৰ পূৰ্বে চৰকাৰৰ টেম্পাৰিং কৰা আৰু ব্লেকলিষ্ট কৰা ডিভাইচসমূহৰ কেন্দ্ৰীয় ডাটাবেছৰ সৈতে আই.এম.ই.আই. পৰীক্ষা কৰিব লাগিব, প্ৰতিটো আই.এম.ই.আই. পৰীক্ষাৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত মাচুল পৰিশোধ কৰি। টেম্পাৰিং কৰা বা কনফিগাৰ কৰিব পৰা আই.এম.ই.আই. থকা ডিভাইচ বিক্ৰী কৰা বা ইয়াৰ সৈতে ব্যৱসায় কৰাটোৱে কঠোৰ আইনী ব্যৱস্থা আকৰ্ষণ কৰিব পাৰে।
- ব্ৰেণ্ডৰ মালিকসকলে নিশ্চিত কৰিব লাগিব যে তেওঁলোকৰ ব্ৰেণ্ডৰ অধীনত বিক্ৰী কৰা ডিভাইচসমূহ প্ৰযোজ্য আই.এম.ই.আই. পঞ্জীয়ন আৰু চাইবাৰ সুৰক্ষা সম্পৰ্কীয় প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰে। তেওঁলোকৰ ব্ৰেণ্ডসমূহ ডিভাইচ সেতু–ইণ্ডিয়ান কাউন্টাৰফিটেড ডিভাইচ ৰেষ্ট্ৰিকচন (Device Setu–Indian Counterfeited Device Restriction) প’ৰ্টেলৰ জৰিয়তে যথাযথভাৱে পঞ্জীয়ন কৰা আৰু সংশ্লিষ্ট জি.এছ.এম.এ. (GSMA) টাইপ এল’কেশ্যন ক’ড (Type Allocation Code)-ৰ সৈতে সংযুক্ত হ’ব লাগিব। তেওঁলোকে বজাৰত ৰখা ডিভাইচসমূহত প্ৰামাণিক আৰু অনুমোদিত আই.এম.ই.আই. থকাটো নিশ্চিত কৰিব লাগে।
নাগৰিকসকলে কি এৰাই চলিব লাগে
টেলিকমিউনিকেশ্যন বিভাগে নাগৰিকসকলক টেলিকমিউনিকেচন পৰিচয়কাৰী আৰু সম্পদৰ টেম্পাৰিং বা অপব্যৱহাৰৰ সৈতে জড়িত কাৰ্যকলাপৰ পৰা বিৰত থাকিবলৈ পৰামৰ্শ দিয়ে:
- কনফিগাৰ কৰিব পৰা বা টেম্পাৰিং কৰা আই.এম.ই.আই. থকা মডেম, মডিউল, ছিম বক্স বা অন্যান্য সঁজুলি ব্যৱহাৰ, ক্ৰয় বা সংযোজন কৰা।
- জাল নথি, প্ৰৱঞ্চনা, প্ৰতাৰণা বা ছদ্মবেশ ধাৰণৰ জৰিয়তে ছিম কাৰ্ড সংগ্ৰহ কৰা।
- নিজৰ নামত লাভ কৰা ছিম কাৰ্ড আন ব্যক্তিক হস্তান্তৰ, বিক্ৰী বা গতাই দিয়া, যিসকলে ইয়াৰ অপব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে।
- ক’লিং লাইন আইডেন্টিটি (Calling Line Identity) চমুকৈ চি.এল.আই. (CLI) বা অন্যান্য টেলিকমিউনিকেচন পৰিচয়কাৰী পৰিৱৰ্তন কৰিবলৈ মোবাইল এপ্লিকেচন, ৱেবছাইট বা অন্য কোনো মাধ্যম ব্যৱহাৰ কৰা।
সঞ্চাৰ সাথী প্লেটফৰ্ম
নাগৰিকসকলে নিজৰ মোবাইল হেণ্ডছেট পৰীক্ষা আৰু সুৰক্ষিত কৰিবলৈ সঞ্চাৰ সাথী (Sanchar Saathi) প্লেটফৰ্ম ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে। এই প্লেটফৰ্মে ব্যৱহাৰকাৰীসকলক এটা ডিভাইচৰ আই.এম.ই.আই. বিৱৰণ, ইয়াৰ ভিতৰত ব্ৰেণ্ড, মডেল আৰু নিৰ্মাতাৰ তথ্যকে ধৰি, বৈধতা পৰীক্ষা কৰিবলৈ সক্ষম কৰে, যিয়ে ডিভাইচৰ প্ৰামাণিকতা আৰু সুৰক্ষা শক্তিশালী কৰাত সহায় কৰে। সঞ্চাৰ সাথী এপৰ বিষয়ে অধিক পঢ়ক।
নাগৰিকসকলে কি কৰিব লাগে
গ্ৰাহকসকলে নিজৰ ডিভাইচসমূহ সুৰক্ষিত কৰিবলৈ আৰু নিজৰ আই.এম.ই.আই. নম্বৰসমূহ প্ৰকৃত আৰু সুৰক্ষিত হৈ থকাটো নিশ্চিত কৰিবলৈ সাৱধানতা অৱলম্বন কৰিব লাগে।
- কেৱল অনুমোদিত বিক্ৰেতাৰ পৰা মোবাইল ডিভাইচ ক্ৰয় কৰক আৰু আই.এম.ই.আই.-ৰ বিৱৰণ পৰীক্ষা কৰক।
- হেণ্ডছেট সুৰক্ষিত কৰিবলৈ শক্তিশালী পাছৱৰ্ড, পিন (PIN) বা বায়’মেট্ৰিক প্ৰমাণীকৰণ ব্যৱহাৰ কৰক।
- আই.এম.ই.আই.-ৰ টেম্পাৰিং বা অন্যান্য ক্ষতিকাৰক কাৰ্যকলাপৰ আশংকা হ্ৰাস কৰিবলৈ কেৱল অনুমোদিত সেৱা কেন্দ্ৰত ডিভাইচ মেৰামতি কৰাওক।
- ডিভাইচ হেৰাই যোৱা বা চুৰি হোৱাৰ ক্ষেত্ৰত, চৰকাৰী ধাপ-ধাপে ব্লক কৰাৰ পদ্ধতি অনুসৰণ কৰক:
i. তৎক্ষণাত স্থানীয় আৰক্ষীৰ ওচৰত প্ৰতিবেদন দাখিল কৰক আৰু অভিযোগৰ এখন প্ৰতিলিপি সুৰক্ষিতভাৱে ৰাখক।
ii. আপোনাৰ টেলিকম অপাৰেটৰৰ পৰা হেৰাই যোৱা মোবাইল নম্বৰৰ বাবে এখন ডুপ্লিকেট ছিম কাৰ্ড লাভ কৰক। [টেলিকম ৰেগুলেটৰী অথৰিটী অৱ ইণ্ডিয়া (TRAI)-ৰ নিয়মাৱলী অনুসৰি, পুনৰ জাৰি কৰা ছিম সক্ৰিয় কৰাৰ প্ৰথম ২৪ ঘণ্টাৰ বাবে এছ.এম.এছ. সেৱা সীমিত থাকে। যিহেতু সঞ্চাৰ সাথীৰ বাবে মোবাইল অ.টি.পি. প্ৰমাণীকৰণৰ প্ৰয়োজন হয়, সেয়েহে আপোনাৰ অনুৰোধ দাখিল কৰাৰ পূৰ্বে সক্ৰিয়কৰণৰ পিছত ২৪ ঘণ্টা অপেক্ষা কৰিব লাগিব।]
iii. সঞ্চাৰ সাথী প’ৰ্টেল বা মোবাইল এপত ব্লক কৰাৰ অনুৰোধ পঞ্জীয়ন কৰক আৰু এটা অনন্য ৰিকুৱেষ্ট আই.ডি. (Request ID) লাভ কৰিবলৈ আৰক্ষীৰ প্ৰতিবেদন আৰু এটা বৈধ পৰিচয় প্ৰমাণ আপলোড কৰক।
v. যদি আপোনাৰ ডিভাইচটো পৰৱৰ্তী সময়ত উদ্ধাৰ হয়, প্ৰথমে স্থানীয় আৰক্ষীক জনাওক আৰু তাৰ পিছত হেণ্ডছেটটো সুৰক্ষিতভাৱে আনব্লক কৰিবলৈ প’ৰ্টেলত আপোনাৰ ৰিকুৱেষ্ট আই.ডি. ব্যৱহাৰ কৰক।
ডিভাইচৰ সুৰক্ষা বজাই ৰখাটো সমগ্ৰ টেলিকম পৰিৱেশৰ এক অংশীদাৰী দায়বদ্ধতা। সজাগতা, নিয়ম পালন আৰু দায়িত্বশীল ব্যৱহাৰে প্ৰৱঞ্চনা প্ৰতিৰোধ, নাগৰিকসকলক সুৰক্ষা আৰু ভাৰতৰ ডিজিটেল আন্তঃগাঁথনিৰ সুৰক্ষা শক্তিশালী কৰাত অধিক সহায় কৰিব পাৰে।
আই.এম.ই.আই. টেম্পাৰিঙৰ বিৰুদ্ধে আইনী সুৰক্ষা[১] আৰু [২]
ভাৰতে টেলিকমিউনিকেচন পৰিৱেশৰ অখণ্ডতা সুৰক্ষিত কৰিবলৈ এক শক্তিশালী আইনী গাঁথনি স্থাপন কৰিছে।
- টেলিকমিউনিকেশ্যনছ আইন, ২০২৩ (Telecommunications Act, 2023)-এ মোবাইল হেণ্ডছেট আৰু অন্যান্য টেলিকমিউনিকেচন ডিভাইচৰ আই.এম.ই.আই. নম্বৰকে ধৰি টেলিকমিউনিকেচন পৰিচয়কাৰীত টেম্পাৰিং কৰাৰ বিৰুদ্ধে কঠোৰ ব্যৱস্থাৰ ব্যৱস্থা কৰিছে।
- ধাৰা 42(3)(c)-এ টেলিকমিউনিকেচন পৰিচয়কাৰীত টেম্পাৰিং কৰাটো নিষিদ্ধ কৰিছে। ধাৰা 42(3)(e)-এ প্ৰৱঞ্চনা, প্ৰতাৰণা বা ছদ্মবেশ ধাৰণৰ জৰিয়তে ছাবস্ক্ৰাইবাৰ আইডেন্টিটি মডিউলছ (Subscriber Identity Modules - SIMs) লাভ কৰাটো নিষিদ্ধ কৰিছে।
- উলংঘনে তিনি বছৰ পৰ্যন্ত কাৰাদণ্ড, ৫০ লাখ টকা পৰ্যন্ত জৰিমনা বা দুয়োটাৰে শাস্তি আকৰ্ষণ কৰিব পাৰে। এনে অপৰাধসমূহ আইনৰ ধাৰা 42(7)-ৰ অধীনত আমলযোগ্য আৰু জামিনবিহীন।
- ধাৰা 42(6)-ৰ অধীনত এনে অপৰাধ সংঘটিত কৰাত সহায় বা উৎসাহিত কৰা ব্যক্তিসকলো একে শাস্তিৰ বাবে দায়বদ্ধ হ’ব।
এই বিধানসমূহে আই.এম.ই.আই. টেম্পাৰিং আৰু টেলিকম সম্পদৰ অপব্যৱহাৰৰ বিৰুদ্ধে এক শক্তিশালী প্ৰতিৰোধমূলক ব্যৱস্থা সৃষ্টি কৰে।
ভাৰতৰ ডিজিটেল ভৱিষ্যত সুৰক্ষিত কৰা
ভাৰতৰ টেলিকম যাত্ৰাই উল্লেখযোগ্য অগ্ৰগতি আৰু অংশীদাৰী দায়বদ্ধতা দুয়োটাকে প্ৰতিফলিত কৰে। শক্তিশালী আইন, পৰীক্ষণ সঁজুলি আৰু নাগৰিক সজাগতাই একেলগে এই নেটৱৰ্কক সুৰক্ষিত আৰু বিশ্বাসযোগ্য কৰি ৰাখে। চৰকাৰ, উদ্যোগ আৰু ব্যক্তিগত ব্যৱহাৰকাৰীকে ধৰি প্ৰতিগৰাকী অংশীদাৰৰ এই বিশ্বাস অটুট ৰখাত এক ভূমিকা আছে। এজন সতৰ্ক, অৱগত নাগৰিক সমাজ অপব্যৱহাৰৰ বিৰুদ্ধে আটাইতকৈ শক্তিশালী প্ৰতিৰক্ষা হৈ থাকে। অব্যাহত সহযোগিতাই ভাৰতৰ ডিজিটেল সংযোগক প্ৰজন্মৰ পিছত প্ৰজন্মলৈ সুৰক্ষিত কৰি ৰাখিব।
তথ্যসূত্ৰ:
যোগাযোগ মন্ত্ৰালয়
টেলিকম ৰেগুলেটৰী অথৰিটি অৱ ইণ্ডিয়া
pdf চাবলৈ ক্লিক কৰক
***
পিআইবি গৱেষণা
RR
(तथ्य सामग्री आईडी: 151043)
आगंतुक पटल : 20
Provide suggestions / comments