पत्र सूचना कार्यालय

উৎপাদন খণ্ডৰ গতি: এখন আত্মনিৰ্ভৰ ভাৰতৰ নিৰ্মাণ

ভূমিকা

ভাৰতে স্বাধীনতাৰ ৮০তম স্বাধীনতা দিৱস উদযাপন কৰাৰ সময়ত দেশৰ উৎপাদন খণ্ড আত্মনিৰ্ভৰতা আৰু প্ৰগতিৰ এক স্তম্ভ হিচাপে থিয় দিছে। যোৱা ১২ বছৰত ‘মেক ইন ইণ্ডিয়া’ (Make in India)ৰ দৃষ্টিভংগীৰ অধীনত সাহসী সংস্কাৰসমূহে উদ্যোগসমূহক নতুন ৰূপ দিছে আৰু দেশখনক এক বিশ্বজনীন কেন্দ্ৰ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে। প্ৰতিৰক্ষা সঁজুলি, বস্ত্ৰ, ঔষধ, চিকিৎসা সঁজুলি আৰু গধুৰ যন্ত্ৰপাতি এতিয়া বিশ্বমানৰ মানদণ্ডত উৎপাদিত হৈ আছে আৰু দেশীয় তথা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উভয় বজাৰতে সেৱা আগবঢ়াইছে। এই গতি অধিক ত্বৰান্বিত কৰিবলৈ চৰকাৰে উৎপাদন সংযুক্ত প্ৰোৎসাহন (Production Linked Incentive – PLI) আঁচনি, প্ৰধানমন্ত্ৰী গতিশক্তি (PM GatiShakti), ৰাষ্ট্ৰীয় লজিষ্টিক্স নীতি (National Logistics Policy), ভাৰতীয় ঔদ্যোগিক উৎপাদন উন্নয়ন আৰু বিকাশ যোজনা (BHAVYA), আৰু ইলেক্ট্ৰনিক্স তথা   ক্ষুদ্ৰ, মজলীয়া আৰু লঘু উদ্যোগ (এম.এছ.এম.ই.) খণ্ডৰ বাবে বিভিন্ন কাৰ্যসূচীৰ দৰে কেইবাটাও পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছে।

ভাৰতৰ উৎপাদন পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ শক্তিশালী কৰা

উৎপাদন খণ্ডে এতিয়া মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদন (GDP)ৰ প্ৰায় ১৬–১৭ শতাংশ অৰিহণা যোগায় আৰু ২.৭ কোটিৰো অধিক শ্ৰমিকক নিয়োগ কৰে। সংশোধিত শৃংখলা অনুসৰি স্থিৰ মূল্যত (২০২২–২৩ ভিত্তিবছৰ) ২০২২–২৩ৰ পৰা ২০২৫–২৬লৈ উৎপাদন ক্ষেত্ৰৰ মুঠ মূল্য সংযোজন (GVA)-ৰ বাৰ্ষিক যৌগিক বৃদ্ধিৰ হাৰ (CAGR) ১০.৮৮%। ২০২৬ চনৰ জুলাইত পণ্য ৰপ্তানি ৪৪.২৪ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰত উপনীত হয়, যি এবছৰ পূৰ্বে ৩৬.৯৮ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰ আছিল, আনহাতে ২০২৬ চনৰ জুনত উৎপাদন ৭.৮ শতাংশ বৃদ্ধি পায়। এই সূচকসমূহে দেখুৱায় যে উৎপাদন ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ এক কেন্দ্ৰীয় চালিকাশক্তি হিচাপে পৰিগণিত হৈছে।

ভাৰতৰ প্ৰতিৰক্ষা ৰূপান্তৰ: আত্মনিৰ্ভৰশীলতাৰ পৰা বিশ্বজনীন ৰপ্তানিলৈ

যোৱা দশকত ভাৰতৰ প্ৰতিৰক্ষা উদ্যোগত এক উল্লেখযোগ্য ৰূপান্তৰ ঘটিছে। লক্ষ্যভিত্তিক নীতি, নিৰ্দিষ্ট বিনিয়োগ আৰু আত্মনিৰ্ভৰশীলতাৰ ওপৰত শক্তিশালী গুৰুত্বই দেশখনক প্ৰতিৰক্ষা সঁজুলিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উৎপাদক আৰু ৰপ্তানিকাৰক হিচাপে গঢ়ি তুলিছে।

• দেশীয় প্ৰতিৰক্ষা উৎপাদনৰ মূল্য ২০২৫–২৬ বিত্তীয় বৰ্ষত অভিলেখসংখ্যক ১.৭৮ লাখ কোটি টকা হৈছেগৈ। এয়া পূৰ্বৰ বিত্তীয় বৰ্ষৰ ১,৫৪,০৭১ কোটি টকাৰ তুলনাত ১৫.৬% বৃদ্ধি আৰু ২০১৪–১৫ত থকা ৪৬,৪২৯ কোটি টকাৰ তুলনাত উল্লেখযোগ্য বৃদ্ধি।
• প্ৰতিৰক্ষা ৰপ্তানি ২০১৩–১৪ত ৬৮৬ কোটি টকাৰ পৰা ২০২৫–২৬ত ৩৮,৪২৪ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি পাইছে।
• ভাৰতীয় প্ৰতিৰক্ষা সামগ্ৰী এতিয়া ৮০খনতকৈও অধিক দেশলৈ ৰপ্তানি কৰা হয়, যিয়ে যোৱা ১২ বছৰত ৫,৫০০%তকৈ অধিক বৃদ্ধি প্ৰতিফলিত কৰে।
• ২০২৫–২৬ বিত্তীয় বৰ্ষত প্ৰতিৰক্ষা ৰাজহুৱা খণ্ডৰ উদ্যোগ আৰু অন্যান্য ৰাজহুৱা খণ্ডৰ উদ্যোগসমূহে মুঠ উৎপাদনৰ প্ৰায় ৭৬% অৰিহণা যোগাইছিল।
• ব্যক্তিগত খণ্ডৰ অংশ ২৪%লৈ বৃদ্ধি পাইছে, যিয়ে উদ্যোগ খণ্ডৰ অধিক অংশগ্ৰহণ প্ৰতিফলিত কৰে।
• ২০২৬ চনৰ মে’ মাহলৈকে, প্ৰতিৰক্ষা অধিগ্ৰহণ বিভাগ (DMA – Department of Military Affairs) আৰু প্ৰতিৰক্ষা উৎপাদন বিভাগ (DDP – Department of Defence Production)-ৰ অধীনত পাঁচখনকৈ, মুঠ ১০খন ইতিবাচক দেশীয়কৰণ তালিকা (Positive Indigenisation Lists) জাননীযোগে প্ৰকাশ কৰা হৈছে, য’ত ৫,৫২১টা সামগ্ৰী অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। ইয়াৰ ফলত প্ৰতিৰক্ষা উৎপাদনত আত্মনিৰ্ভৰশীলতা বৃদ্ধি পাইছে।
• সৃজন প্ৰতিৰক্ষা সঁজুলি সৱলীকৰণ প্লেটফৰ্ম (Srijan Defence Equipment Empowerment Platform – DEEP) হৈছে দেশীয় প্ৰতিৰক্ষা উৎস আহৰণক উৎসাহিত কৰা এক ডিজিটেল ভঁৰাল। ২০২৬ চনৰ মে’ মাহলৈকে ইয়াত ৪১,০০০ৰো অধিক বিক্ৰেতা আৰু ২.৭ লাখ সামগ্ৰী তালিকাভুক্ত আছিল, যিয়ে ঘৰুৱা যোগান শৃংখল শক্তিশালী কৰিছে।

ভাৰতৰ ইলেক্ট্ৰনিক্সৰ উত্থান

ভাৰতে দ্ৰুতগতিত ইলেক্ট্ৰনিক্স উৎপাদনৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কেন্দ্ৰ হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে আৰু উৎপাদন তথা ৰপ্তানি দুয়োটা ক্ষেত্ৰতে উল্লেখযোগ্য বৃদ্ধি লাভ কৰিছে। ৰাষ্ট্ৰীয় ইলেক্ট্ৰনিক্স নীতি (National Policy on Electronics), ইলেক্ট্ৰনিক উপাদান আৰু অৰ্ধপৰিবাহী উৎপাদন উন্নয়ন আঁচনি (SPECS – Scheme for Promotion of Manufacturing of Electronic Components and Semiconductors), ইলেক্ট্ৰনিক্স মেনুফেকচাৰিং ক্লাষ্টাৰ ২.০ (EMC 2.0 – Electronics Manufacturing Clusters 2.0) আৰু উৎপাদন সংযুক্ত প্ৰোৎসাহন (PLI – Production Linked Incentive)ৰ দৰে ধাৰাবাহিক নীতিয়ে ইলেক্ট্ৰনিক্স উৎপাদনক নতুন ৰূপ দিছে। ইলেক্ট্ৰনিক উপাদান উৎপাদন আঁচনি (Electronics Components Manufacturing Scheme – ECMS)-ৰ দৰে আঁচনিয়ে ইলেক্ট্ৰনিক্স ছিষ্টেম ডিজাইন আৰু মেনুফেকচাৰিং (ESDM – Electronics System Design and Manufacturing) পৰিস্থিতিতন্ত্ৰক অধিক শক্তিশালী কৰি বৃদ্ধি আৰু প্ৰতিযোগিতামূলক সক্ষমতা আগবঢ়াইছে। ২০২৪–২৫ বিত্তীয় বৰ্ষত ১১.৩২ লাখ কোটি টকাৰ পৰা ২০২৫–২৬ বিত্তীয় বৰ্ষত ইলেক্ট্ৰনিক্স উৎপাদন ১৩.১১ লাখ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি পাইছে, যি বছৰৰ হিচাপত ১৫.৮% বৃদ্ধি।

ছেমিকণ্ডাক্টৰ উৎপাদন

ইলেক্ট্ৰনিক্স খণ্ডত ধাৰাবাহিক সংস্কাৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ভাৰতৰ ছেমিকণ্ডাক্টৰ গন্তব্যস্থল হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ ঘটিছে। ছেমিকন ইণ্ডিয়া কাৰ্যসূচী ১.০ (Semicon India Programme 1.0 – Semicon 1.0) ২০২১ চনৰ ডিচেম্বৰত ৭৬,০০০ কোটি টকা ব্যয়সীমাৰে অনুমোদিত হৈছিল। দেশীয় ছেমিকণ্ডাক্টৰ আৰু ডিছপ্লে উৎপাদন পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ গঢ়ি তোলাৰ বাবে ইয়াক আৰম্ভ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ছেমিকন ইণ্ডিয়া কাৰ্যসূচী ২.০ (Semicon India Programme 2.0 – Semicon 2.0) ২০২৬ চনৰ জুলাইত ১,২৭,৫০০ কোটি টকাৰ মুঠ বাজেট ব্যয়সীমাৰে অনুমোদিত হৈছে।

ছেমিকন ইণ্ডিয়া কাৰ্যসূচী ১.০ৰ অধীনত অগ্ৰগতি

২০২৬ চনৰ জুলাইলৈকে ১.৬৪ লাখ কোটি টকাৰো অধিক বিনিয়োগেৰে ১২টা উৎপাদন গোট অনুমোদিত হৈছে। ইয়াৰ ভিতৰত এটা ছিলিকন ফেব, এটা ছিলিকন কাৰ্বাইড ফেব, এটা সংহত গেলিয়াম নাইট্ৰাইড মাইক্ৰ’ এলইডি ডিছপ্লে ফেব আৰু নটা পেকেজিং গোট অন্তৰ্ভুক্ত। এইসমূহে একেলগে উপভোক্তা সঁজুলি, ঔদ্যোগিক ইলেক্ট্ৰনিক্স, অটোমোবাইল, শক্তি ইলেক্ট্ৰনিক্স, দূৰসংযোগ আৰু মহাকাশ খণ্ডৰ চিপৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰিব বুলি আশা কৰা হৈছে।

অনুমোদিত ১২টা প্ৰস্তাৱৰ ভিতৰত তিনিটা কোম্পানী—মাইক্ৰন (Micron), কেইনছ (Kaynes) আৰু চিজি ছেমি (CG Semi)—ই ইতিমধ্যে বাণিজ্যিক উৎপাদন আৰম্ভ কৰিছে। আৰু এটা কোম্পানীয়ে ২০২৬ চনত কাৰ্যকলাপ আৰম্ভ কৰিব বুলি আশা কৰা হৈছে, যিয়ে ভাৰতৰ ছেমিকণ্ডাক্টৰ উৎপাদনৰ ভিত্তি অধিক শক্তিশালী কৰিব।

ভাৰতৰ মোবাইল উৎপাদনৰ উত্থান

ভাৰতৰ মোবাইল উৎপাদন খণ্ড দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছে, যিয়ে দেশীয় উৎপাদন, ৰপ্তানি আৰু মূল্য সংযোজন শক্তিশালী কৰিছে।

• ভাৰতত ব্যৱহৃত মোবাইল ফোনৰ ৯৯.২% এতিয়া দেশতে নিৰ্মিত হয়।
• ভলিউমৰ হিচাপত ভাৰত বিশ্বৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম মোবাইল ফোন উৎপাদক।
• ২০১৪ চনৰ পৰা ভাৰতে মোবাইল ফোনৰ ক্ষেত্ৰত নিট আমদানিকাৰকৰ পৰা নিট ৰপ্তানিকাৰকলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছে।
• বৃহৎ পৰিসৰৰ ইলেক্ট্ৰনিক্স উৎপাদনৰ বাবে উৎপাদন সংযুক্ত প্ৰোৎসাহন আঁচনি (PLI – Production Linked Incentive for Large Scale Electronic Manufacturing – LSEM)য়ে মোবাইল উৎপাদন পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত প্ৰায় ৯৬,০০০ কোটি টকা বিনিয়োগ আকৰ্ষণ কৰিছে।
• ২০২৩–২৪ বিত্তীয় বৰ্ষত দেশীয় মূল্য সংযোজন ২৩%ত উপনীত হৈছে, লগতে উৎপাদন আৰু ৰপ্তানিত শক্তিশালী বৃদ্ধি ঘটিছে।
• ২০২৫–২৬ বিত্তীয় বৰ্ষত স্মাৰ্টফোন ভাৰতৰ সৰ্বাধিক ৰপ্তানি কৰা একক পণ্যত পৰিণত হৈছে, যিয়ে পেট্ৰ’লিয়াম, ৰত্ন আৰু অলংকাৰক অতিক্ৰম কৰিছে।

মোবাইল ফোন উৎপাদন আঁচনি

এই আঁচনি ২০২৬ চনৰ ১৫ জুলাইত ৬২,৫০০ কোটি টকাৰ বাজেটসহ অনুমোদিত হৈছিল। ইয়াৰ লক্ষ্য হৈছে উৎপাদন, দেশীয় মূল্য সংযোজন, যোগান শৃংখলৰ স্থিতিস্থাপকতা আৰু বিশ্বজনীন প্ৰতিযোগিতামূলক সক্ষমতা বৃদ্ধি কৰা। পাঁচ বছৰীয়া এই আঁচনিখন ২০২৬–২৭ৰ পৰা ২০৩০–৩১ বিত্তীয় বৰ্ষলৈ চলিব। প্ৰোৎসাহনৰ হাৰ ২.২৫%ৰ পৰা ৫%লৈ, লগতে স্থানীয় উৎসৰ পৰা আহৰণ, ভাৰতীয় ব্ৰেণ্ড, ডিজাইন আৰু গৱেষণা আৰু উন্নয়নৰ বাবে অতিৰিক্ত সহায়ৰ ব্যৱস্থা আছে।

ভাৰতৰ ঔষধ খণ্ডৰ শক্তি: উৎপাদন আৰু ৰপ্তানিৰ বিস্তাৰ

বিশ্বব্যাপী ঔষধ উদ্যোগত ভাৰতে পৰিমাণৰ হিচাপত তৃতীয় আৰু মূল্যৰ হিচাপত একাদশ স্থানত আছে। বিশ্বৰ ২০% জেনেৰিক ঔষধ আৰু বৃহৎ অংশৰ টীকা যোগান ধৰি সুলভ স্বাস্থ্যসেৱা নিশ্চিত কৰাত ই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। উৎপাদন, ৰপ্তানি আৰু দেশীয় উদ্ভাৱনৰ ধাৰাবাহিক বৃদ্ধিয়ে এক বিশ্বাসযোগ্য বিশ্বজনীন যোগানদাতা হিচাপে ইয়াৰ স্থান অধিক শক্তিশালী কৰিছে।

• ২০২৪–২৫ত এই খণ্ডৰ বাৰ্ষিক টাৰ্ণঅভাৰ ৪.৭২ লাখ কোটি টকাত উপনীত হৈছে।

• এই খণ্ডৰ অধীনত তিনিখন উৎপাদন সংযুক্ত প্ৰোৎসাহন আঁচনি (PLI – Production Linked Incentive)ৰ মুঠ বাজেট ব্যয়সীমা ২৫,৩৬০ কোটি টকা আৰু এই আঁচনিসমূহে ৫১,৯৯৭ কোটি টকাতকৈ অধিক বিনিয়োগ আকৰ্ষণ কৰিছে।
• আঁচনিসমূহে ৩.৮৮ লাখ কোটি টকাৰ সঞ্চিত বিক্ৰী লাভ কৰিছে, যাৰ ভিতৰত ২.৪৩ লাখ কোটি টকাতকৈ অধিক ৰপ্তানি অন্তৰ্ভুক্ত।
• ২১৮টা সক্ৰিয় ঔষধি উপাদান/মূল আৰম্ভণি সামগ্ৰী/ঔষধ মধ্যৱৰ্তী সামগ্ৰী (APIs/KSMs/drug intermediates) আৰু ৫৭টা চিকিৎসা সঁজুলিৰ বাবে উৎপাদন ক্ষমতা সৃষ্টি কৰা হৈছে, যাৰ ভিতৰত চিটি, এমআৰআই, আল্ট্ৰাছাউণ্ড আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ ইমপ্লাণ্ট অন্তৰ্ভুক্ত।
• চিকিৎসা সঁজুলিৰ ৰপ্তানি ২০১৯–২০ত ২৬,৯১৫ কোটি টকাৰ পৰা ২০২৪–২৫ত ৪২,৩৬০ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি পাইছে। একে সময়ছোৱাত দেশীয় উৎপাদন ২৮,০০০ কোটি টকাৰ পৰা ৪১,৫০০ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি পাইছে।
• বাল্ক ড্ৰাগ পাৰ্ক প্ৰচাৰ আঁচনি (Scheme for Promotion of Bulk Drug Parks): উৎপাদন ব্যয় হ্ৰাস কৰিবলৈ বিশ্বমানৰ সাধাৰণ আন্তঃগাঁথনিৰে তিনিটা বাল্ক ড্ৰাগ পাৰ্ক স্থাপনৰ উদ্দেশ্যে ২০২০ চনত এই আঁচনি অনুমোদিত হৈছিল। ২০২২–২৩ বিত্তীয় বৰ্ষত অন্ধ্ৰ প্ৰদেশ, গুজৰাট আৰু হিমাচল প্ৰদেশত তিনিটা পাৰ্ক অনুমোদিত হৈছিল।
• বায়’ফাৰ্মা শক্তি আঁচনি (Biopharma SHAKTI – Strategy for Healthcare Advancement through Knowledge, Technology and Innovation): কেন্দ্ৰীয় বাজেট ২০২৬–২৭ত ঘোষণা কৰা এই আঁচনিৰ বাবে পৰৱৰ্তী ৫ বছৰত ১০,০০০ কোটি টকা ব্যয়সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে।

বস্ত্ৰ আৰু পোছাক উদ্যোগৰ উত্থান: বিশ্বজনীন প্ৰতিযোগিতামূলক সক্ষমতা গঢ়ি তোলা

ভাৰতৰ বস্ত্ৰ আৰু পোছাক উদ্যোগ দেশৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ উৎপাদন খণ্ড। কৃষিৰ পিছত ই দ্বিতীয় বৃহত্তম নিয়োগদাতা, যিয়ে ৪.৫ কোটিতকৈ অধিক লোকক জীৱিকাৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে আৰু ক্ষুদ্ৰ, মজলীয়া আৰু লঘু উদ্যোগ-নেতৃত্বাধীন ঔদ্যোগিক বিকাশক সহায় কৰে।

• ভাৰতৰ এই খণ্ডত কেইবাটাও প্ৰাকৃতিক আৰু গাঁথনিগত সুবিধা আছে, যেনে শক্তিশালী কেঁচামালৰ ভিত্তি, সম্পূৰ্ণ মূল্য শৃংখলৰ উৎপাদন ক্ষমতা আৰু বৃহৎ দেশীয় বজাৰ। ইয়াৰ উপৰি দেশখন বিশ্বৰ অন্যতম বৃহৎ কপাহ উৎপাদক আৰু কপাহ সূতাৰ সৰ্ববৃহৎ ৰপ্তানিকাৰক।
• বস্ত্ৰ আৰু পোছাকে ৰাষ্ট্ৰীয় জিডিপি (GDP)-ৰ প্ৰায় ২%, উৎপাদন মুঠ মূল্য সংযোজন (GVA)-ৰ ১১% আৰু পণ্য ৰপ্তানিৰ ৯% অৰিহণা যোগায়।
• ২০২৫ বিত্তীয় বৰ্ষত ভাৰতে ৩৭.৭ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰ মূল্যৰ বস্ত্ৰ সামগ্ৰী ৰপ্তানি কৰিছিল। বিশ্বৰ বস্ত্ৰ আৰু পোছাক ৰপ্তানিৰ ৪.১% অংশীদাৰিত্বৰে ভাৰত বিশ্বৰ ষষ্ঠ বৃহত্তম বস্ত্ৰ ৰপ্তানিকাৰক দেশ।
• বস্ত্ৰৰ বাবে উৎপাদন সংযুক্ত প্ৰোৎসাহন আঁচনি (PLI – Production Linked Incentive Scheme for Textiles), প্ৰধানমন্ত্ৰী মেগা সংহত বস্ত্ৰ অঞ্চল আৰু পোছাক পাৰ্ক (PM MITRA – Prime Minister Mega Integrated Textile Regions and Apparel Parks), ৰাষ্ট্ৰীয় কাৰিকৰী বস্ত্ৰ অভিযান (National Technical Textiles Mission), বস্ত্ৰ ৰপ্তানি প্ৰচাৰ অভিযান (Textiles Export Promotion Mission), ৰাষ্ট্ৰীয় আঁহ অভিযান (National Fibre Mission) আৰু শেহতীয়াকৈ ঘোষণা কৰা কপাহ উৎপাদনশীলতা অভিযান (Mission for Cotton Productivity)-ৰ দৰে চৰকাৰী পদক্ষেপে উৎপাদন ক্ষমতা অধিক শক্তিশালী কৰা আৰু খণ্ডটোৰ প্ৰতিযোগিতামূলক সক্ষমতা উন্নত কৰাৰ সম্ভাৱনা আছে।

ভাৰতৰ সামুদ্ৰিক অগ্ৰগতি: জাহাজ আৰু কণ্টেইনাৰ নিৰ্মাণ

দেশীয় উৎপাদন শক্তিশালী কৰা আৰু বিশ্বজনীন পৰ্যায়ত ভাৰতৰ প্ৰতিযোগিতামূলক সক্ষমতা বৃদ্ধি কৰাৰ বাবে সামুদ্ৰিক খণ্ডত কেইবাটাও পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰা হৈছে।

২০২৫ চনৰ ছেপ্টেম্বৰত দেশীয় জাহাজ নিৰ্মাণ ক্ষমতা, সামুদ্ৰিক বিত্তীয় ব্যৱস্থা আৰু দক্ষতা বিকাশ শক্তিশালী কৰাৰ বাবে ৬৯,৭২৫ কোটি টকাৰ এক ব্যাপক পেকেজ ঘোষণা কৰা হৈছিল। ইয়াৰ তিনিটা উপাদান আছে:

জাহাজ নিৰ্মাণ উন্নয়ন আঁচনি (Shipbuilding Development Scheme – SbDS)

• এই আঁচনিৰ ব্যয়সীমা ১৯,৯৮৯ কোটি টকা আৰু ইয়াৰ লক্ষ্য হৈছে ভাৰতৰ বাৰ্ষিক জাহাজ নিৰ্মাণ ক্ষমতা ৪.৫ মিলিয়ন গ্ৰছ টনেজ (Gross Tonnage – GT)লৈ বৃদ্ধি কৰা।
• সেউজক্ষেত্ৰ জাহাজ নিৰ্মাণ ক্লাষ্টাৰসমূহে ৫০:৫০ কেন্দ্ৰ–ৰাজ্য বিশেষ উদ্দেশ্য বাহন (Special Purpose Vehicle – SPV)-ৰ জৰিয়তে সাধাৰণ সামুদ্ৰিক আৰু আভ্যন্তৰীণ আন্তঃগাঁথনিৰ বাবে ১০০% মূলধনী সহায় লাভ কৰিব।
• বিদ্যমান জাহাজ নিৰ্মাণ কাৰখানাসমূহে শুকান ডক, জাহাজ উত্তোলক, ফেব্ৰিকেচন সুবিধা আৰু স্বয়ংক্ৰিয়কৰণ ব্যৱস্থাকে ধৰি গুৰুত্বপূৰ্ণ আন্তঃগাঁথনিৰ ব্ৰাউনফিল্ড সম্প্ৰসাৰণ আৰু উন্নীতকৰণৰ বাবে ২৫% মূলধনী সহায় লাভ কৰিব।
• অন্ধ্ৰ প্ৰদেশ, গুজৰাট আৰু তামিলনাডুত সেউজক্ষেত্ৰ জাহাজ নিৰ্মাণ ক্লাষ্টাৰ স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ দিয়া হৈছে। তিনিটা ব্ৰাউনফিল্ড সম্প্ৰসাৰণ প্ৰকল্পই নীতিগত অনুমোদন লাভ কৰিছে।

সামুদ্ৰিক উন্নয়ন পুঁজি (Maritime Development Fund)

• সামুদ্ৰিক খণ্ডত দীৰ্ঘম্যাদী বিত্তীয় সহায় আগবঢ়াবলৈ সামুদ্ৰিক উন্নয়ন পুঁজিৰ ২৫,০০০ কোটি টকাৰ পুঁজি আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ৪৯ শতাংশ চৰকাৰী অংশীদাৰিত্বৰে ২০,০০০ কোটি টকাৰ সামুদ্ৰিক বিনিয়োগ পুঁজি (Maritime Investment Fund) অন্তৰ্ভুক্ত। ইয়াৰ লগতে জাহাজ নিৰ্মাণকাৰীসকলৰ ঋণ লোৱাৰ ব্যয় হ্ৰাস কৰিবলৈ ৫,০০০ কোটি টকাৰ সুদ প্ৰোৎসাহন পুঁজি (Interest Incentivization Fund) আছে।
• জাহাজ নিৰ্মাণ বিত্তীয় সহায় আঁচনি (Shipbuilding Financial Assistance Scheme – SBFAS)
• ব্যয়জনিত অসুবিধা দূৰ কৰা আৰু বিত্তীয় ব্যৱস্থা, ক্ষমতা তথা আন্তঃগাঁথনি শক্তিশালী কৰাৰ বাবে SBFASৰ অধীনত ২৪,৭৩৬ কোটি টকা আবণ্টন কৰা হৈছে। ইয়াৰ নিৰ্দেশনা ২০২৫ চনৰ ২৬ ডিচেম্বৰত জাৰি কৰা হৈছিল।

কণ্টেইনাৰ উৎপাদন সহায় আঁচনি (Container Manufacturing Assistance Scheme – CMAS)

• কেন্দ্ৰীয় বাজেট ২০২৬–২৭ত দেশীয় কণ্টেইনাৰ উৎপাদন ক্ষমতা বিস্তাৰ কৰা আৰু বিশ্বজনীন কণ্টেইনাৰ যোগান শৃংখলত ভাৰতৰ স্থান শক্তিশালী কৰাৰ বাবে CMAS ঘোষণা কৰা হৈছিল।
• পাঁচ বছৰত CMASৰ বাবে ১০,০০০ কোটি আবণ্টন কৰা হৈছে।
• CMASৰ লক্ষ্য হৈছে বছৰি ৭.৫ লাখ TEU পৰ্যন্ত দেশীয় ক্ষমতা সৃষ্টি কৰা। এয়া বৰ্তমানৰ ক্ষমতাৰ প্ৰায় ১০ গুণ।
• ২০২৬ চনৰ জুলাইত ভাৰতে প্ৰথমটো দেশত নিৰ্মিত ৰপ্তানি-আমদানি (EXIM – Export-Import) জাহাজী কণ্টেইনাৰ এ.পি. ম’লাৰ–মাৰ্স্ক (A.P. Moller–Maersk)-ৰ বাবে মুকলি কৰে। উত্তৰ প্ৰদেশৰ দাদৰীত থকা মাৰ্স্ক–কনকৰ (Maersk–CONCOR) ইনলেণ্ড কণ্টেইনাৰ ডিপোত এই কণ্টেইনাৰটো উন্মোচন কৰা হয়।

অটোমোবাইল: উৎপাদন শক্তি

ভাৰতৰ অটোমোবাইল উদ্যোগৰ এক শক্তিশালী ভিত্তি আছে, যাক বিস্তৃত উৎপাদন ক্ষমতা আৰু বৃহৎ অটোমোবাইল উপাদান পৰিস্থিতিতন্ত্ৰই সহায় কৰে। ই বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ দুিচকীয়া আৰু তিনিচকীয়া বাহনৰ বজাৰ আৰু বিশ্বৰ যাত্ৰীবাহী আৰু বাণিজ্যিক বাহনৰ তৃতীয় বৃহত্তম বজাৰ। বৈদ্যুতিক বাহনৰ গ্ৰহণযোগ্যতা বৃদ্ধি আৰু চৰকাৰী পদক্ষেপৰ সহায়ত এই খণ্ডে বৈদ্যুতিক গতিশীলতাৰ দিশতো অগ্ৰসৰ হৈছে।

• এই খণ্ডই সমগ্ৰ ভাৰতত প্ৰত্যক্ষ আৰু পৰোক্ষভাৱে ৩ কোটিৰো অধিক লোকক নিয়োগ প্ৰদান কৰে।
• বাহন উৎপাদন ২০২০–২১ বিত্তীয় বৰ্ষত ২২.৬৫ মিলিয়ন ইউনিটৰ পৰা ২০২৪–২৫ বিত্তীয় বৰ্ষত ৩১.০৩ মিলিয়ন ইউনিটলৈ বৃদ্ধি পাইছে। ২০১৪–১৫ৰ পৰা ২০২৪–২৫লৈ মুঠ উৎপাদন প্ৰায় ৩৩% বৃদ্ধি পাইছে।
• অটোমোবাইল আৰু অটোমোবাইল উপাদান উদ্যোগৰ বাবে উৎপাদন সংযুক্ত প্ৰোৎসাহন আঁচনি (PLI Scheme for Automobile & Auto Components Industry – PLI-Auto): ২০২১ চনৰ ছেপ্টেম্বৰত ২৫,৯৩৮ কোটি টকাৰ ব্যয়সীমাৰে এই আঁচনি অনুমোদিত হৈছিল। ই উচ্চ-মূল্যৰ উন্নত অটোমোটিভ প্ৰযুক্তিৰ বাহন আৰু সামগ্ৰীক উৎসাহিত কৰে। ২০২৬ চনৰ মাৰ্চলৈকে ই ৪৪,৩২৬ কোটি টকা বিনিয়োগ আকৰ্ষণ কৰিছে। একে সময়ছোৱাত ৬৭,৮২০টা চাকৰি সৃষ্টি হৈছে।
• প্ৰধানমন্ত্ৰী ই-ড্ৰাইভ আঁচনি (PM E-DRIVE – PM Electric Drive Revolution in Innovative Vehicle Enhancement): ২০২৪ চনৰ ছেপ্টেম্বৰত আৰম্ভ কৰা এই আঁচনিৰ ব্যয়সীমা ₹১০,৯০০ কোটি আৰু ই বৈদ্যুতিক গতিশীলতাক সহায় কৰে। ইয়াৰ অধীনত ই-২ডব্লিউ, ই-৩ডব্লিউ, ই-ট্ৰাক, ই-বাছ আৰু ই-এম্বুলেন্সকে ধৰি প্ৰায় ২৮.৩০ লাখ বৈদ্যুতিক বাহনৰ বাবে প্ৰোৎসাহন আগবঢ়োৱা হৈছে। ১৪,০২৮খন ই-বাছৰ বাবে ৪,৩৯১ কোটি টকা আবণ্টন কৰা হৈছে, যাৰ ভিতৰত ১৪,০০০খন ই-বাছ ইতিমধ্যে মোতায়েন কৰা হৈছে। সমগ্ৰ ভাৰতত বৈদ্যুতিক বাহনৰ ৰাজহুৱা চাৰ্জিং ষ্টেচনৰ বাবে ২,০০০ কোটি টকাও আবণ্টন কৰা হৈছে।

ভাৰতৰ সৌৰ পিভি উৎপাদন: দ্ৰুত বৃদ্ধি আৰু সম্প্ৰসাৰণ

ভাৰতৰ সৌৰ পিভি উৎপাদন খণ্ড দ্ৰুতগতিত সম্প্ৰসাৰিত হৈছে আৰু সৌৰ কোষ তথা মডিউলৰ দেশীয় উৎপাদন শক্তিশালী কৰিছে। দেশীয় পিভি বজাৰৰ মূল্য প্ৰায় ৩২,৪০০ কোটি টকা আৰু ২০৩০ চনলৈ ই শক্তিশালীভাৱে বৃদ্ধি পোৱাৰ আশা কৰা হৈছে।

• ২০২৩ বিত্তীয় বৰ্ষৰ পৰা ২০৩০ বিত্তীয় বৰ্ষলৈ দেশীয় পিভি বজাৰ ১৭–২০% বাৰ্ষিক যৌগিক বৃদ্ধিৰ হাৰত (CAGR) বৃদ্ধি পোৱাৰ আশা কৰা হৈছে।
• অনুমোদিত মডেল আৰু উৎপাদকৰ তালিকাভুক্ত (ALMM – Approved List of Models and Manufacturers) সৌৰ মডিউলৰ ক্ষমতা ২০২৫ চনৰ আগষ্টত ১০০ গিগাৱাট (GW)ত উপনীত হৈছিল। ২০১৪ চনত থকা প্ৰায় ২.৩ গিগাৱাট (GW)ৰ পৰা এই ক্ষমতা তীব্ৰভাৱে বৃদ্ধি পাইছে।
• ২০২৫ চনৰ মাৰ্চত সৌৰ কোষ উৎপাদন ক্ষমতা ২৫ গিগাৱাট (GW)ত উপনীত হৈছিল। ২০১৪ চনত থকা ১.২ গিগাৱাট (GW)তকৈ কম ক্ষমতাৰ পৰা এই ক্ষমতা বৃদ্ধি পাইছে।
• চৰকাৰে উচ্চ-দক্ষতা সম্পন্ন সৌৰ পিভি মডিউল উৎপাদনৰ বাবে উৎপাদন সংযুক্ত প্ৰোৎসাহন আঁচনি (PLI – Production Linked Incentive) প্ৰৱৰ্তন কৰিছে।
• এই আঁচনিৰ দুটা ট্ৰাঞ্চ আছে আৰু মুঠ ২৪,০০০ কোটি টকা পুঁজি আছে, যাৰ অধীনত ৪৮ গিগাৱাট (GW) সংহত পিভি ক্ষমতা প্ৰদান কৰা হৈছে।
• ২০২৫ বিত্তীয় বৰ্ষত পিভি ৰপ্তানি ২০১৮ বিত্তীয় বৰ্ষৰ তুলনাত আঠ গুণ বৃদ্ধি পাইছিল। PLI আঁচনিৰ অধীনত কোষৰ পৰা মডিউললৈ অধিক ক্ষমতাই এই বৃদ্ধিক সহায় কৰিছে।

আগন্তুক পথ

আজিৰ ভাৰতৰ উৎপাদন খণ্ডে উদ্যোগসমূহৰ মাজত ধাৰাবাহিক অগ্ৰগতি, গভীৰতৰ সক্ষমতা আৰু বৃদ্ধি পোৱা আত্মবিশ্বাস প্ৰতিফলিত কৰে। ধাৰাবাহিক নীতি সহায় আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ বৰ্ধিত অংশগ্ৰহণে বছৰৰ পিছত বছৰ এই ভেটি শক্তিশালী কৰি আহিছে। নতুন উৎপাদন ক্ষমতাসমূহ পৰিপক্ব হোৱাৰ লগে লগে এই খণ্ডে বিশ্বজনীন পৰ্যায়ত নিজৰ ভূমিকা অধিক বিস্তাৰ কৰাৰ বাবে সুদৃঢ়ভাৱে প্ৰস্তুত হৈছে। আগন্তুক বছৰসমূহে অধিক বিস্তৃত সুযোগ, অধিক মূল্য সৃষ্টিৰ সম্ভাৱনা আৰু অধিক শক্তিশালী আত্মনিৰ্ভৰ অৰ্থনীতিৰ প্ৰতিশ্ৰুতি বহন কৰিছে।

তথ্যসূত্ৰ:

বাণিজ্য আৰু উদ্যোগ মন্ত্ৰালয়:

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2230621&reg=3&lang=1

পৰিসংখ্যা আৰু কাৰ্যসূচী ৰূপায়ণ মন্ত্ৰালয়:

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2298236&reg=48&lang=2

ইলেক্ট্ৰনিক্স আৰু তথ্য প্ৰযুক্তি মন্ত্ৰালয়:

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2291171&reg=48&lang=2

কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰীসভা:

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2284789&reg=48&lang=1

ৰাসায়নিক আৰু সাৰ মন্ত্ৰালয়:ঔষধ বিভাগ:

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2244474&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2286949&reg=48&lang=1

বন্দৰ, জাহাজ আৰু জলপথ মন্ত্ৰালয়:

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2294248&reg=48&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2288924&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2209139&reg=3&lang=2

কেন্দ্ৰীয় বস্ত্ৰ মন্ত্ৰালয়:

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2286960&reg=48&lang=2

পৰিসংখ্যা আৰু কাৰ্যসূচী ৰূপায়ণ মন্ত্ৰালয়:

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2290419&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2298236&reg=48&lang=2

গধুৰ উদ্যোগ মন্ত্ৰালয়:

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2298052&reg=48&lang=2

নিটি আয়োগ:

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2298965&reg=48&lang=1

প্ৰেছ ইনফ’ৰমেশ্যন ব্যুৰো:

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2278107&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2234442&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2273854&reg=48&lang=2

pdf চাবলৈ ক্লিক কৰক

***

পিআইবি গৱেষণা

RR

(तथ्य सामग्री आईडी: 150938) आगंतुक पटल : 20