Technology
ভাৰতৰ মহাকাশ সাৰ্বভৌমত্ব শক্তিশালীকৰণ
प्रविष्टि तिथि:
14 AUG 2026 16:18 PM
উদ্ভাৱন আৰু উন্নয়নক আগুৱাই নিয়া
মহাকাশ নেতৃত্বৰ দিশত ভাৰতৰ অগ্ৰগতি
ভাৰতৰ মহাকাশ যাত্ৰাই মৌলিক সক্ষমতা নিৰ্মাণৰ পৰা উন্নত, বিশ্বমানৰ প্ৰতিযোগিতামূলক মহাকাশ প্ৰযুক্তি প্ৰদান কৰাৰ দিশলৈ অগ্ৰগতি লাভ কৰিছে। যোৱা দশকত সংস্কাৰৰ জৰিয়তে ব্যক্তিগত উদ্যোগ, ষ্টাৰ্টআপ আৰু বিশ্বজনীন অংশীদাৰিত্বৰ বাবে এই খণ্ডটো মুকলি কৰা হৈছে। ভাৰত এতিয়া উৎক্ষেপণ ব্যৱস্থা, উপগ্ৰহ, মহাকাশ-ভিত্তিক প্ৰয়োগ আৰু মানৱ মহাকাশযাত্ৰাকে ধৰি বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত নিজৰ সক্ষমতা সম্প্ৰসাৰণ কৰি আছে। ভাৰতৰ ৮০ সংখ্যক স্বাধীনতা দিৱস উদযাপনৰ সময়ত দেশখনৰ মহাকাশৰ উচ্চাকাংক্ষা হৈছে এক আত্মবিশ্বাসী আৰু আত্মনিৰ্ভৰশীল ৰাষ্ট্ৰৰ প্ৰতিফলন, যিয়ে মহাকাশৰ ভৱিষ্যত গঢ়ি তুলিছে।
- ভাৰতৰ মহাকাশ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ দ্ৰুতগতিত সম্প্ৰসাৰিত হৈছে, য’ত পঞ্জীয়নভুক্ত মহাকাশ ষ্টাৰ্টআপৰ সংখ্যা ২০১৪ চনত ১টাৰ পৰা ২০২৬ চনত প্ৰায় ৪৪০টালৈ বৃদ্ধি পাইছে (আগষ্টলৈকে)।
- এই সম্প্ৰসাৰিত পৰিস্থিতিতন্ত্ৰই ভাৰতৰ মহাকাশ অৰ্থনীতিক শক্তিশালী কৰি তুলিছে, যাৰ মূল্য ২০২৬ চনৰ আগষ্টলৈকে ৯ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰ। অহা দশকত ই ৪০–৪৫ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰলৈ বৃদ্ধি পোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে।
- ভাৰতৰ মহাকাশ খণ্ডত ব্যক্তিগত বিনিয়োগ প্ৰায় ছয়গুণ বৃদ্ধি পাইছে। ২০২১–২২ বিত্তীয় বৰ্ষত ১০০.৫ মিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰৰ পৰা ২০২৬ চনৰ ৩১ মাৰ্চলৈকে ৬১৮.৫ মিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰলৈ বৃদ্ধি পাইছে, যাৰ ভিতৰত কেৱল ২০২৬ চনতে ১৮৭ মিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰ বিনিয়োগৰ তথ্য পোৱা গৈছে।
- ২০২৬ চনৰ মাজভাগলৈকে ৫২টা বেচৰকাৰী প্ৰতিষ্ঠান (নন-গভৰ্ণমেণ্ট এনটিটি — এনজিই)ক ১১৩টা অনুমোদন প্ৰদান কৰা হৈছে, যাৰ ভিতৰত ১৮টা হৈছে উপগ্ৰহ পৰিচালনা, পেলোড স্থাপন আৰু উৎক্ষেপণ সেৱাৰ সৈতে জড়িত ষ্টাৰ্টআপ।
পৃথিৱী পৰ্যবেক্ষণ ৰাজহুৱা-ব্যক্তিগত অংশীদাৰিত্ব (Earth Observation Public-Private Partnership — EO-PPP)
পৃথিৱী পৰ্যবেক্ষণ ৰাজহুৱা-ব্যক্তিগত অংশীদাৰিত্ব হৈছে ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় মহাকাশ প্ৰসাৰণ আৰু অনুমোদন কেন্দ্ৰ (Indian National Space Promotion and Authorisation Centre — IN-SPACe)-ৰ দ্বাৰা আৰম্ভ কৰা এক অগ্ৰণী ৰাজহুৱা-ব্যক্তিগত কাঠামো। ই চৰকাৰী তদাৰকী আৰু ব্যক্তিগত উদ্যোগক একত্ৰিত কৰি প্ৰায় ১,২০০ কোটি টকাৰ ব্যক্তিগত বিনিয়োগৰ প্ৰতিশ্ৰুতিৰে ভাৰতৰ প্ৰথমটো ব্যক্তিগত মালিকানাধীন পৃথিৱী পৰ্যবেক্ষণ উপগ্ৰহ সমষ্টি বিকশিত কৰিছে।
- ভাৰতৰ বৰ্ধিত উৎক্ষেপণ সক্ষমতাই বিশ্বজনীন চাহিদা আকৰ্ষণ কৰিছে। বিদেশী উপগ্ৰহ উৎক্ষেপণৰ সংখ্যা ২০১৪ চনৰ পূৰ্বৰ ৩৫টাৰ পৰা ২০২৬ চনৰ জানুৱাৰীলৈকে ৩৯৯টালৈ বৃদ্ধি পাইছে।
- ভাৰতৰ বিশ্বজনীন অংশীদাৰিত্বই ইয়াৰ বৰ্ধিত মহাকাশ নেতৃত্বক অধিক শক্তিশালী কৰিছে। ৬১খন দেশ আৰু ৫টা বহুপাক্ষিক সংগঠনৰ সৈতে ৩০০ৰো অধিক মহাকাশ সহযোগিতা চুক্তি সম্পাদিত হৈছে, যিয়ে গৱেষণা, প্ৰযুক্তি, যুটীয়া অভিযান আৰু সক্ষমতা নিৰ্মাণক সামৰি লৈছে।
কৌশলগত পদক্ষেপৰ জৰিয়তে সংস্কাৰক ত্বৰান্বিত কৰা
ভাৰতৰ মহাকাশ সংস্কাৰে ব্যক্তিগত অংশগ্ৰহণ, বিনিয়োগ, উদ্ভাৱন আৰু প্ৰযুক্তি-চালিত বিকাশৰ বাবে এক সক্ষম পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰিছে। এই পদক্ষেপসমূহে পৰম্পৰাগতভাৱে চৰকাৰ-নেতৃত্বাধীন মহাকাশ কাৰ্যকলাপৰ পৰিসৰ বহল কৰি তুলিছে।
- ভাৰতে ২০২০ চনত নিজৰ মহাকাশ খণ্ডটো ব্যক্তিগত অংশগ্ৰহণৰ বাবে মুকলি কৰে, যাৰ ফলত উপগ্ৰহ, উৎক্ষেপণ ব্যৱস্থা আৰু মহাকাশ-ভিত্তিক প্ৰয়োগৰ ক্ষেত্ৰত উদ্যোগ আৰু ষ্টাৰ্টআপসমূহে অংশগ্ৰহণৰ সুযোগ লাভ কৰে। ই এক অধিক বিস্তৃত ৰাষ্ট্ৰীয় মহাকাশ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ দিশত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তনৰ সূচনা কৰে।
- ভাৰতীয় মহাকাশ নীতি ২০২৩ (Indian Space Policy 2023)য়ে সমগ্ৰ মহাকাশ মূল্য শৃংখলাত ব্যক্তিগত অংশগ্ৰহণ অধিক সম্প্ৰসাৰিত কৰে। ইয়াৰ লগতে নিউস্পেচ ইণ্ডিয়া লিমিটেড (NewSpace India Limited — NSIL) আৰু ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় মহাকাশ প্ৰসাৰণ আৰু অনুমোদন কেন্দ্ৰ (Indian National Space Promotion and Authorisation Centre — IN-SPACe)-ৰ ভূমিকা আৰু দায়িত্ব নিৰ্ধাৰণ কৰে।
- নিউস্পেচ ইণ্ডিয়া লিমিটেড (NewSpace India Limited — NSIL), ভাৰতীয় মহাকাশ গৱেষণা সংস্থা (Indian Space Research Organisation — ISRO)-ৰ বাণিজ্যিক শাখা, উৎক্ষেপণ, উপগ্ৰহ আৰু মহাকাশ-ভিত্তিক সেৱা প্ৰদান কৰে আৰু ভাৰতীয় উদ্যোগলৈ ভাৰতীয় মহাকাশ গৱেষণা সংস্থা (Indian Space Research Organisation — ISRO)-ৰ প্ৰযুক্তি হস্তান্তৰ কৰে। ইয়াৰ ৰাজহ ২০২১–২২ বিত্তীয় বৰ্ষৰ ৩২১.৭৭ কোটি টকাৰ পৰা ২০২৪–২৫ বিত্তীয় বৰ্ষত ৩,০০০ কোটি টকাৰো অধিকলৈ বৃদ্ধি পাইছে, যিয়ে ভাৰতৰ মহাকাশ কাৰ্যসূচীৰ বৰ্ধিত বাণিজ্যিকীকৰণক প্ৰতিফলিত কৰে।
- বৰ্তমানলৈকে নিউস্পেচ ইণ্ডিয়া লিমিটেড (NewSpace India Limited — NSIL)-এ ভাৰতীয় মহাকাশ গৱেষণা সংস্থা (ISRO)/মহাকাশ বিভাগত বিকশিত ৮৩টা প্ৰযুক্তি ভাৰতীয় উদ্যোগলৈ হস্তান্তৰৰ বাবে ১১৮টা প্ৰযুক্তি হস্তান্তৰ চুক্তি স্বাক্ষৰ কৰিছে।
- ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় মহাকাশ প্ৰসাৰণ আৰু অনুমোদন কেন্দ্ৰ (Indian National Space Promotion and Authorisation Centre — IN-SPACe)-এ একক-খিৰিকী ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে ব্যক্তিগত মহাকাশ কাৰ্যকলাপ সক্ষম কৰে। ২০২৬ চনৰ ৩১ জানুৱাৰীলৈকে ই উদ্যোগ আৰু ষ্টাৰ্টআপলৈ ভাৰতীয় মহাকাশ গৱেষণা সংস্থা (ISRO)-ৰ ৭১টা প্ৰযুক্তি হস্তান্তৰ সম্পন্ন কৰাত সহায় কৰিছে।
- ২০২৪ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰীত মহাকাশ খণ্ডৰ বাবে প্ৰত্যক্ষ বিদেশী বিনিয়োগ (Foreign Direct Investment — FDI) নিয়ম উদাৰীকৰণ কৰা হয়। উপগ্ৰহ নিৰ্মাণ আৰু পৰিচালনাৰ বাবে ৭৪% পৰ্যন্ত এফ.ডি.আই. (FDI) স্বয়ংক্ৰিয় পদ্ধতিৰে অনুমোদিত, উৎক্ষেপণ যান আৰু মহাকাশ বন্দৰৰ বাবে ৪৯% আৰু উপগ্ৰহ আৰু ভূমি-খণ্ডৰ উপাদানৰ বাবে ১০০% এফ.ডি.আই. অনুমোদিত।
- নিয়ম, নিৰ্দেশনা আৰু পদ্ধতি (Norms, Guidelines and Procedures — NGP) ২০২৪-এ স্বচ্ছ অনুমোদন আৰু অনুপালন ব্যৱস্থা স্থাপন কৰিছে। এই কাঠামোৱে নিয়ামকীয় পূৰ্বানুমানযোগ্যতা আৰু ব্যৱসায় কৰাৰ সহজতা বৃদ্ধি কৰিছে।
- লক্ষ্যভিত্তিক বিত্তীয় সহায়ে ভাৰতৰ ব্যক্তিগত মহাকাশ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰক শক্তিশালী কৰি তুলিছে। ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় মহাকাশ প্ৰসাৰণ আৰু অনুমোদন কেন্দ্ৰ (Indian National Space Promotion and Authorisation Centre — IN-SPACe) বীজ পুঁজি আঁচনিয়ে প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ৰ মহাকাশ ষ্টাৰ্টআপসমূহক সহায় কৰে, ১,০০০ কোটি টকাৰ ভেঞ্চাৰ কেপিটেল পুঁজিয়ে বিকাশৰ বাবে মূলধন প্ৰদান কৰে আৰু ৫০০ কোটি টকাৰ প্ৰযুক্তি গ্ৰহণ পুঁজিয়ে মহাকাশ প্ৰযুক্তিৰ ব্যাপক ব্যৱহাৰ সক্ষম কৰে। ইয়াৰ উপৰি, উপগ্ৰহ বাছ সেৱা হিচাপে (Satellite Bus as a Service — SBaaS) আঁচনিখনৰ বাবে উপগ্ৰহ বাছ সক্ষমতা বিকাশত সহায় কৰিবলৈ ৭৫ কোটি টকা আবণ্টন কৰা হৈছে।
এই সংস্কাৰসমূহে অধিক প্ৰতিযোগিতামূলক আৰু গতিশীল মহাকাশ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ সৃষ্টি কৰিছে। ইয়াৰ জৰিয়তে ভাৰতীয় উদ্যোগ আৰু ষ্টাৰ্টআপসমূহে সমগ্ৰ মহাকাশ মূল্য শৃংখলাত অৰিহণা যোগাবলৈ সক্ষম হৈছে।
পৃথিৱীৰ সীমা অতিক্ৰম কৰা মহাকাশ সক্ষমতা
ভাৰতৰ মহাকাশ কাৰ্যসূচীয়ে উপগ্ৰহ বিকাশৰ পৰা চন্দ্ৰ, মংগল গ্ৰহ আৰু সৌৰজগতৰ ওপৰত জটিল অভিযান সম্পন্ন কৰাৰ দিশত অগ্ৰগতি লাভ কৰিছে। এই সাফল্যসমূহে অন্বেষণ, নেভিগেচন, বিজ্ঞান আৰু উন্নত মহাকাশ অভিযানৰ ক্ষেত্ৰত বৰ্ধিত সক্ষমতা প্ৰদৰ্শন কৰিছে।
আত্মনিৰ্ভৰশীল মহাকাশ পৰিবহন
- ভাৰতে চাৰিটা থলুৱা উৎক্ষেপণ যান কাৰ্যক্ষম কৰিছে: মেৰু উপগ্ৰহ উৎক্ষেপণ যান (Polar Satellite Launch Vehicle — PSLV), ভূ-সমকালীন উপগ্ৰহ উৎক্ষেপণ যান (Geosynchronous Satellite Launch Vehicle — GSLV), ভূ-সমকালীন উপগ্ৰহ উৎক্ষেপণ যান মাৰ্ক-৩ (Geosynchronous Satellite Launch Vehicle Mark III — GSLV Mk III) আৰু ক্ষুদ্ৰ উপগ্ৰহ উৎক্ষেপণ যান (Small Satellite Launch Vehicle — SSLV)।
- এই উৎক্ষেপণ যানসমূহে পৃথিৱী পৰ্যবেক্ষণ, যোগাযোগ, নেভিগেচন, মহাকাশ বিজ্ঞান আৰু অন্বেষণৰ লগতে ৰাষ্ট্ৰীয় আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰাহকৰ বাবে বাণিজ্যিক উৎক্ষেপণত সহায় কৰে।
- যোৱা তিনিটা বছৰত (জুলাই ২০২৩ৰ পৰা জুন ২০২৬লৈ) ভাৰতে সফলতাৰে ১২টা উৎক্ষেপণ যান অভিযান সম্পন্ন কৰিছে, যাৰ জৰিয়তে ১১টা ৰাষ্ট্ৰীয় উপগ্ৰহ আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰাহকৰ বাবে ৯টা উপগ্ৰহ কঢ়িয়াই নিয়া হৈছে।
ভাৰত উৎক্ষেপণ ক্ষমতা সম্প্ৰসাৰণ কৰি আছে
ভাৰতে বৰ্ধিত ৰাষ্ট্ৰীয় আৰু বাণিজ্যিক মহাকাশ চাহিদা পূৰণ কৰিবলৈ নিজৰ উৎক্ষেপণ আন্তঃগাঁথনি শক্তিশালী কৰি আছে। শ্ৰীহৰিকোটাত বৰ্তমান দুটা কাৰ্যক্ষম উৎক্ষেপণ পেড আছে আৰু পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মৰ উৎক্ষেপণ যানৰ বাবে তৃতীয়টো উৎক্ষেপণ পেড স্থাপন কৰা হৈছে। তামিলনাডুৰ কুলশেখৰপট্টিনমো ক্ষুদ্ৰ উপগ্ৰহ উৎক্ষেপণ যান (Small Satellite Launch Vehicles — SSLVs) আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ উৎক্ষেপণৰ বাবে ভাৰতৰ দ্বিতীয়টো ৰকেট উৎক্ষেপণ স্থান হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে। একেলগে এই সুবিধাসমূহে উৎক্ষেপণ ক্ষমতা, উৎক্ষেপণৰ সঘনতা আৰু কাৰ্যকৰী নমনীয়তা বৃদ্ধি কৰিব, যাৰ ফলত ভাৰতৰ প্ৰতিযোগিতামূলক বিশ্বজনীন মহাকাশ উৎক্ষেপণ কেন্দ্ৰ হিচাপে স্থান অধিক শক্তিশালী হ’ব।
চন্দ্ৰ অন্বেষণ — চন্দ্ৰযান কাৰ্যসূচী
- চন্দ্ৰযান-১ (২০০৮) আছিল ভাৰতৰ প্ৰথম চন্দ্ৰ অভিযান আৰু ই চন্দ্ৰপৃষ্ঠত পানীৰ অণু আৰু হাইড্ৰ’ক্সিলৰ উপস্থিতি ধৰা পেলাইছিল। ই ভাৰতক বিশ্বজনীন চন্দ্ৰ বিজ্ঞানৰ এক অৱদানকাৰী হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।
- চন্দ্ৰযান-২ (২০১৯) ১০০ কিলোমিটাৰ উচ্চতাৰ পৰা কাৰ্য সম্পাদন কৰিছিল আৰু ৩০ ছেণ্টিমিটাৰ পৰ্যন্ত ৰিজ’লিউচনৰ চন্দ্ৰপৃষ্ঠৰ ছবি সংগ্ৰহ কৰিছিল, যি চন্দ্ৰকক্ষপথীয় মঞ্চৰ পৰা লাভ কৰা এতিয়ালৈকে সৰ্বোচ্চ ৰিজ’লিউচনৰ আলোকচিত্ৰ আছিল।
- চন্দ্ৰযান-৩ (২০২৩)-এ চন্দ্ৰৰ দক্ষিণ মেৰুৰ ওচৰত কোমল অৱতৰণ কৰা প্ৰথমখন দেশ হিচাপে ভাৰতক প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু চন্দ্ৰত কোমল অৱতৰণ কৰা চতুৰ্থখন দেশ হিচাপে পৰিগণিত কৰে।
ভৱিষ্যতৰ চন্দ্ৰ অভিযান
- চন্দ্ৰযান-৪ অভিযানে চন্দ্ৰপৃষ্ঠৰ পৰা নমুনা সংগ্ৰহ, চন্দ্ৰপৃষ্ঠৰ পৰা উৰ্ধ্বগমন আৰু নমুনা পৃথিৱীলৈ ঘূৰাই অনাৰ প্ৰদৰ্শন কৰিব। এই অভিযানৰ পৰিকল্পিত সময়সীমা ২০২৭ চন।
- চন্দ্ৰযান-৫/লুপেক্স (Chandrayaan-5/LUPEX), ভাৰতীয় মহাকাশ গৱেষণা সংস্থা-জাপান মহাকাশ অনুসন্ধান সংস্থা (Indian Space Research Organisation-Japan Aerospace Exploration Agency — ISRO-JAXA)-ৰ এক যুটীয়া অভিযান, যিয়ে চন্দ্ৰৰ পানীকে ধৰি চন্দ্ৰৰ দক্ষিণ মেৰু অঞ্চলৰ ওচৰৰ চন্দ্ৰীয় উদ্বায়ী পদাৰ্থসমূহ অধ্যয়ন কৰিব।
চন্দ্ৰৰ সিপাৰে: মংগল, সূৰ্য আৰু গভীৰ মহাকাশ
- মংগল কক্ষপথ অভিযান (Mars Orbiter Mission — Mangalyaan) ২৪ ছেপ্টেম্বৰ ২০১৪ত মংগল গ্ৰহৰ কক্ষপথত স্থাপন কৰা হৈছিল, যাৰ ফলত ই ভাৰতৰ প্ৰথম আন্তঃগ্ৰহীয় অভিযান হিচাপে পৰিগণিত হয়। মহাকাশযানখন ছয় মাহৰ পৰিকল্পিত অভিযানৰ সময়সীমা বহু দূৰ অতিক্ৰম কৰি ৮ বছৰৰো অধিক সময় কাৰ্যক্ষম হৈ আছিল।
- এষ্ট্ৰ’ছেট (AstroSat) হৈছে ভাৰতৰ প্ৰথমটো সমৰ্পিত ভাৰতীয় জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান অভিযান, যাৰ লক্ষ্য হৈছে একেসময়তে এক্স-ৰে, আলোকীয় আৰু অতিবেঙুনীয়া বৰ্ণালী পৰিসৰত মহাজাগতিক উৎসসমূহ অধ্যয়ন কৰা।
- আদিত্য-এল১ (Aditya-L1) (২০২৩) হৈছে সূৰ্য অধ্যয়নৰ বাবে ভাৰতৰ প্ৰথম মহাকাশ-ভিত্তিক অভিযান, যিটো সূৰ্য-পৃথিৱী এল১ বিন্দুত পৃথিৱীৰ পৰা প্ৰায় ১৫ লাখ কিলোমিটাৰ দূৰত অৱস্থিত। ২৭ টেৰাবাইটতকৈ অধিক সৌৰ তথ্য ৰাজহুৱাভাৱে প্ৰকাশ কৰা হৈছে।
- এক্সপোছেট (XPoSat) ২০২৪ চনৰ জানুৱাৰীত উৎক্ষেপণ কৰা হয় আৰু ই এক্স-ৰে মেৰুণীকৰণ জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ সক্ষমতা সম্প্ৰসাৰিত কৰে। ই অতি চৰম মহাজাগতিক উৎসসমূহৰ বিশদ অধ্যয়ন সক্ষম কৰে।
- মহাকাশ ডকিং পৰীক্ষা (Space Docking Experiment — SPADEX), জানুৱাৰী ২০২৫-এ স্বয়ংক্ৰিয় মহাকাশ ডকিং আৰু আনডকিং প্ৰদৰ্শন কৰা চতুৰ্থখন দেশ হিচাপে ভাৰতক প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
এক্সিয়ম-৪: মানৱ মহাকাশযাত্ৰাৰ সক্ষমতা আগুৱাই নিয়া
- গ্ৰুপ কেপ্টেইন শুভাংশু শুক্লা হৈছে এক্সিয়ম-৪ (Axiom-4) অভিযানত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মহাকাশ কেন্দ্ৰ (International Space Station — ISS)-লৈ যাত্ৰা কৰা ভাৰতৰ প্ৰথমজন মহাকাশচাৰী। এই অভিযান ২৫ জুন ২০২৫ত উৎক্ষেপণ কৰা হৈছিল। তেওঁৰ অংশগ্ৰহণে মানৱ মহাকাশযাত্ৰা আৰু ক্ষুদ্ৰ-গুৰুত্বাকৰ্ষণ গৱেষণাৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতক মূল্যৱান অভিজ্ঞতা প্ৰদান কৰে।
- এক্সিয়ম-৪ (Axiom-4) অভিযান ১৫ জুলাই ২০২৫ত সফলতাৰে সমাপ্ত হয়, যাৰ ফলত গগনযানকে ধৰি ভৱিষ্যতৰ মানৱসহ অভিযানৰ বাবে ভাৰতৰ কাৰ্যকৰী অভিজ্ঞতা অধিক শক্তিশালী হয়।
নেভিক (NavIC) — ভাৰতৰ থলুৱা নেভিগেচন ব্যৱস্থা
- ভাৰতীয় নক্ষত্ৰমণ্ডলৰ সৈতে নেভিগেচন (Navigation with Indian Constellation — NavIC)-এ ভাৰত আৰু ইয়াৰ সীমাৰ পৰা ১,৫০০ কিলোমিটাৰ পৰ্যন্ত অঞ্চলত অৱস্থান, নেভিগেচন আৰু সময় নিৰ্ধাৰণ সেৱা প্ৰদান কৰে। ই ভাৰতৰ নেভিগেচন স্বায়ত্তশাসন শক্তিশালী কৰে আৰু কৌশলগত তথা অসামৰিক প্ৰয়োগত সহায় কৰে।
- এনভিএছ-০১ (NVS-01) আৰু এনভিএছ-০২ (NVS-02), নেভিকৰ প্ৰথম দুটা দ্বিতীয় প্ৰজন্মৰ উপগ্ৰহ, ক্ৰমে মে’ ২০২৩ আৰু জানুৱাৰী ২০২৫ত উৎক্ষেপণ কৰা হৈছিল।
- এনভিএছ-০৩ (NVS-03) উৎক্ষেপণৰ বাবে সাজু হৈ আছে আৰু এনভিএছ-০৪ (NVS-04) আৰু এনভিএছ-০৫ (NVS-05) উন্নত পৰ্যায়ত নিৰ্মাণাধীন। দ্বিতীয় প্ৰজন্মৰ উপগ্ৰহসমূহে ব্যৱস্থাৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতা আৰু ধাৰাবাহিকতা বৃদ্ধি কৰিব।
- নেভিক (NavIC) বিদ্যুৎ গ্ৰিডৰ সমকালীনীকৰণ, বাস্তৱ-সময়ৰ ৰে’ল অনুসৰণ, আধাৰ ভূ-টেগিং আৰু ম’বাইল চিপছেটত সংযোজিত কৰা হৈছে।
- ইয়াৰ গ্ৰহণযোগ্যতাই গুৰুত্বপূৰ্ণ আন্তঃগাঁথনি আৰু দৈনন্দিন সেৱাসমূহত উপগ্ৰহ-ভিত্তিক অৱস্থান নিৰ্ধাৰণৰ ব্যৱহাৰ সম্প্ৰসাৰিত কৰিছে।
ভাৰতৰ সম্প্ৰসাৰিত সক্ষমতাই মহাকাশ বিজ্ঞান আৰু অন্বেষণৰ নতুন দিগন্ত মুকলি কৰিছে।
ই দেশখনৰ প্ৰযুক্তিগত সক্ষমতা আৰু মহাকাশ ক্ষেত্ৰত বিশ্বজনীন স্থানকো অধিক শক্তিশালী কৰিছে।
ভাৰতৰ মহাকাশ যাত্ৰাৰ আগন্তুক পৰ্যায়
- ভাৰত মানৱ মহাকাশযাত্ৰা, গভীৰ মহাকাশ অন্বেষণ আৰু উন্নত মহাকাশ আন্তঃগাঁথনিৰ এক নতুন পৰ্যায়ত প্ৰৱেশ কৰিছে। আগন্তুক অভিযানসমূহে দীৰ্ঘম্যাদী মানৱ উপস্থিতি আৰু জটিল কক্ষপথীয় কাৰ্যকলাপৰ বাবে সক্ষমতা গঢ়ি তুলিব।
- গগনযান মানৱ মহাকাশযাত্ৰা কাৰ্যসূচী (Gaganyaan human spaceflight programme) ২০১৯ চনৰ জানুৱাৰীত অনুমোদিত হৈছিল। ২০২৪ চনৰ ছেপ্টেম্বৰত ইয়াৰ পৰিসৰ সম্প্ৰসাৰিত আৰু সংশোধন কৰা হয় আৰু ২০,১৯৩ কোটি টকাৰ মুঠ ব্যয়ৰ সৈতে ৮টা মুঠ অভিযান সামৰি লোৱা হয়—যাৰ ভিতৰত ভাৰতীয় মহাকাশ কেন্দ্ৰ (Bharatiya Antariksh Station — BAS)-০১ৰ বাবে পূৰ্বসূৰী অভিযানসমূহো অন্তৰ্ভুক্ত।
- ই ৩জন ভাৰতীয় মহাকাশচাৰীক ৪০০ কিলোমিটাৰ কক্ষপথলৈ ৩ দিনীয়া অভিযানৰ বাবে উৎক্ষেপণ কৰাৰ লক্ষ্য ৰাখিছে।
- বিভিন্ন প্ৰযুক্তি, যাৰ ভিতৰত অৰ্ধ-মানৱাকৃতিৰ ভ্যোমমিত্ৰ (Vyommitra half-humanoid)-ও অন্তৰ্ভুক্ত, পৰীক্ষা আৰু বৈধতা নিৰ্ধাৰণৰ বাবে প্ৰথমটো মানৱবিহীন পৰীক্ষামূলক অভিযান ২০২৬ চনৰ চতুৰ্থ ত্ৰৈমাসিকত সম্পন্ন কৰাৰ লক্ষ্য লোৱা হৈছে। মানৱসহ অভিযান ২০২৭ চনৰ ভিতৰত সম্পন্ন কৰাৰ লক্ষ্য ৰখা হৈছে।
- ভাৰতৰ পৰিকল্পিত পাঁচটা মডিউলযুক্ত মহাকাশ কেন্দ্ৰ ভাৰতীয় মহাকাশ কেন্দ্ৰ (Bharatiya Antariksh Station — BAS)-টো ২০৩৫ চনৰ ভিতৰত কাৰ্যক্ষম কৰাৰ লক্ষ্য ৰখা হৈছে আৰু বিএএছ-০১ (BAS-01) ২০২৮ চনত উৎক্ষেপণ কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰা হৈছে। ই দীৰ্ঘম্যাদী মানৱ মহাকাশযাত্ৰা, ক্ষুদ্ৰ-গুৰুত্বাকৰ্ষণ গৱেষণা আৰু উন্নত মহাকাশ অভিযানত সহায় কৰিব।
- স্পেডেক্স-২ আৰু স্পেডেক্স-৩ (SPADEX-2 and SPADEX-3): ভৱিষ্যতৰ চন্দ্ৰযান-৪, গগনযান আৰু ভাৰতীয় মহাকাশ কেন্দ্ৰ অভিযানৰ বাবে কক্ষপথীয় ডকিং প্ৰযুক্তি আগুৱাই নিবলৈ এই অভিযানসমূহৰ অধ্যয়ন চলি আছে। এইসমূহে মহাকাশযান ডকিং, নমুনা স্থানান্তৰ, মহাকাশচাৰী স্থানান্তৰ আৰু শক্তি, তৰল পদাৰ্থ তথা প্ৰপেলেণ্ট স্থানান্তৰৰ দৰে সক্ষমতা সক্ষম কৰিব।
- শুক্ৰ কক্ষপথ অভিযান (Venus Orbiter Mission) ২০২৮ চনৰ মাৰ্চত উৎক্ষেপণ কৰাৰ লক্ষ্য ৰখা হৈছে। এই অভিযানে শুক্ৰ গ্ৰহৰ ভূতত্ত্ব, বায়ুমণ্ডল আৰু আয়নমণ্ডল অধ্যয়ন কৰিব। ই উন্নত বায়ু-প্ৰতিৰোধ হ্ৰাস (aerobraking) আৰু তাপ-ব্যৱস্থাপনা প্ৰযুক্তি প্ৰদৰ্শন কৰিব।
ভাৰতৰ পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মৰ মহাকাশ সক্ষমতাক গঢ় দিয়া উন্নত প্ৰযুক্তিসমূহ
- ভাৰতীয় মহাকাশ গৱেষণা সংস্থা (ISRO)-এ ২০০ টন থ্ৰাষ্টৰ অৰ্ধ-ক্রায়’জেনিক ইঞ্জিন বিকশিত কৰি আছে। ই অধিক শক্তিশালী উৎক্ষেপণ যান আৰু অধিক পেলোড বহন ক্ষমতা সক্ষম কৰিব।
- উৎক্ষেপণ যান মাৰ্ক-৩ (Launch Vehicle Mark-3 — LVM3)-ৰ বাবে এক অৰ্ধ-ক্রায়’জেনিক বুষ্টাৰ স্তৰ বিকশিত কৰি থকা হৈছে। ই এলভিএম৩ (LVM3)-ৰ পেলোড বহন ক্ষমতা যথেষ্ট বৃদ্ধি কৰিব।
- ভাৰতীয় মহাকাশ গৱেষণা সংস্থা (ISRO)-এ উলম্বভাৱে উৰণ আৰু উলম্বভাৱে অৱতৰণ (Vertical Take-off and Vertical Landing — VTVL) প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰি বুষ্টাৰ পুনৰুদ্ধাৰ প্ৰদৰ্শন কৰি আছে। ই ৰকেটৰ স্তৰ পুনৰ ব্যৱহাৰযোগ্য কৰি তুলিব আৰু ভৱিষ্যতৰ উৎক্ষেপণ ব্যয় হ্ৰাস কৰিব।
- ভাৰতীয় মহাকাশ গৱেষণা সংস্থা (ISRO)-এ তৰল অক্সিজেন-মিথেন (LOX-Methane) প্ৰপালচন ব্যৱহাৰ কৰি আংশিকভাৱে পুনৰ ব্যৱহাৰযোগ্য পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মৰ উৎক্ষেপণ যান (Next Generation Launch Vehicle — NGLV) বিকশিত কৰি আছে। ই অধিক পেলোড বহন ক্ষমতা প্ৰদান কৰিব আৰু সঘন, ব্যয়-সাশ্ৰয়ী উৎক্ষেপণত সহায় কৰিব।
- ভাৰতীয় মহাকাশ গৱেষণা সংস্থা (ISRO)-এ পুনৰ ব্যৱহাৰযোগ্য উৎক্ষেপণ যান (Reusable Launch Vehicle — RLV) কাৰ্যসূচীৰ বাবে পাখিযুক্ত কক্ষপথীয় পুনঃপ্ৰৱেশ যান (Winged Orbital Re-entry Vehicle) বিকশিত কৰি আছে। ই কক্ষপথীয় পুনঃপ্ৰৱেশ আৰু ৰানৱেত অৱতৰণৰ প্ৰদৰ্শন কৰিব আৰু পুনৰ ব্যৱহাৰযোগ্য মহাকাশ পৰিবহনৰ পথ প্ৰশস্ত কৰিব।
- ভাৰতীয় মহাকাশ গৱেষণা সংস্থা (ISRO)-এ বায়ু-শ্বাসী প্ৰপালচন আৰু এক প্ৰযুক্তি প্ৰদৰ্শনকাৰী যান বিকশিত কৰি আছে। এই প্ৰযুক্তিয়ে অধিক দক্ষ বায়ুমণ্ডলীয় উৰণ আৰু উন্নত পুনৰ ব্যৱহাৰযোগ্য উৎক্ষেপণ ব্যৱস্থা সক্ষম কৰিব পাৰে।
পৰৱৰ্তী পৰ্যায়ে মানৱ মহাকাশযাত্ৰা, গ্ৰহীয় অন্বেষণ আৰু উন্নত মহাকাশ প্ৰযুক্তিৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ ভূমিকাক অধিক গভীৰ কৰিব। এই প্ৰচেষ্টাসমূহে এক অগ্ৰণী বিশ্বজনীন মহাকাশ শক্তি হিচাপে পৰিগণিত হোৱাৰ ভাৰতৰ উচ্চাকাংক্ষাক সমৰ্থন কৰিব।
তথ্যসূত্ৰঃ
মহাকাশ বিভাগ
বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তি মন্ত্ৰালয়
পিআইবি বেকগ্ৰাউণ্ডাৰ
লোকসভা
ভাৰতীয় মহাকাশ গৱেষণা সংস্থা
উপ-ৰাষ্ট্ৰপতিৰ সচিবালয়
প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ কাৰ্যালয়
pdf ফাইলৰ বাবে ইয়াত ক্লিক কৰক।
****
পিআইবি গৱেষণা
RR
(तथ्य सामग्री आईडी: 150932)
आगंतुक पटल : 12
Provide suggestions / comments