पत्र सूचना कार्यालय

DIKSHA: ভাৰতৰ ডিজিটেল শিক্ষণ পৰিৱেশতন্ত্ৰৰ শক্তিশালীকৰণ

শিক্ষাৰ বাবে এক ৰাষ্ট্ৰীয় মঞ্চ

ডিজিটেল ইনফ্ৰাষ্ট্ৰাকচাৰ ফৰ ন’লেজ শ্বেয়াৰিং (DIKSHA) হৈছে এক মুক্ত-উৎস (Open Source) মঞ্চ, যিয়ে সমগ্ৰ দেশৰ শিক্ষাৰ্থী আৰু শিক্ষকসকলক একাধিক ভাষাত উচ্চমানসম্পন্ন, পাঠ্যক্ৰম-সংলগ্ন ডিজিটেল শিক্ষণ সামগ্ৰী সহজে লাভ কৰাৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। ই শিক্ষা মন্ত্ৰালয়ৰ PM e-Vidya পদক্ষেপৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ, যাৰ লক্ষ্য হৈছে অনলাইন মাধ্যমৰ জৰিয়তে শিক্ষাৰ ধাৰাবাহিকতা নিশ্চিত কৰা। DIKSHA-লৈ বিদ্যালয় শিক্ষাৰ বাবে দেশৰ “One Nation, One Digital Platform” বুলি অভিহিত কৰা হয়। ২০১৭ চনত আৰম্ভ কৰা এই মঞ্চটো ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষামূলক গৱেষণা আৰু প্ৰশিক্ষণ পৰিষদ (NCERT)-ৰ নেতৃত্বত, কেন্দ্ৰীয় শিক্ষামূলক প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান(CIET)-ৰ সহযোগত পৰিচালিত হৈছে।

DIKSHA-এ বিভিন্ন প্ৰয়োজন অনুসৰি অনুকূলিত (Customize) কৰিব পাৰি আৰু সেয়েহে ইয়াক প্ৰায় সকলো ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলৰ বিভিন্ন শিক্ষা ব’ৰ্ডে ব্যাপকভাৱে গ্ৰহণ আৰু ব্যৱহাৰ কৰিছে। ই সম্পূৰ্ণ K–12 ডিজিটেল শিক্ষণৰ বাবে ডিজিটেল শিক্ষণ সামগ্ৰী প্ৰদান কৰে, য'ত মৌলিক সাক্ষৰতা আৰু সংখ্যাজ্ঞান(FLN)-ৰ পৰা উচ্চতৰ মাধ্যমিক শিক্ষা পৰ্যন্ত সামৰি লোৱা হৈছে।

DIKSHA-ৰ লক্ষ্য হৈছে প্ৰযুক্তি আৰু উদ্ভাৱনৰ শক্তিত পৰিচালিত এক গতিশীল শিক্ষণ পৰিৱেশতন্ত্ৰ গঢ়ি তোলা। ই বিভিন্ন ধৰণৰ শিক্ষাৰ্থীৰ প্ৰয়োজন অনুসৰি সহজলভ্য, আকৰ্ষণীয় আৰু ব্যক্তিগতকৃত শিক্ষণ অভিজ্ঞতা প্ৰসাৰিত কৰে। ডিজিটেল আৰু পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াশীল সম্পদৰ জৰিয়তে শিক্ষণ পৰম্পৰাগত শ্ৰেণীকোঠাৰ সীমা অতিক্ৰম কৰে। ই শিক্ষাৰ্থীসকলক শৈক্ষিক সফলতা, ব্যক্তিগত বিকাশ আৰু সামগ্ৰিক উন্নয়নক সমৰ্থন কৰা দক্ষতাৰে সজ্জিত কৰে।

এই মঞ্চত 2D/3D এনিমেচন, AR অভিজ্ঞতা, ছিমুলেচন, ভাৰ্চুৱেল লেব'ৰেটৰি আৰু সাংকেতিক ভাষাৰ ভিডিঅ'কে ধৰি মিডিয়া-সমৃদ্ধ, পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াশীল সম্পদ উপলব্ধ, যিবোৰ ধাৰণাগত স্পষ্টতা বৃদ্ধি কৰা আৰু বিভিন্ন শিক্ষণ শৈলীৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰাৰ উদ্দেশ্যে প্ৰস্তুত কৰা হৈছে। ইয়াত QR-ক'ডযুক্ত Energised Textbooks আছে, যিয়ে মুদ্ৰিত NCERT পাঠ্যপুথিক ভিডিঅ', পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াশীল সামগ্ৰী আৰু শিক্ষক সহায়িকাৰ সৈতে সংযুক্ত কৰি শ্ৰেণীকোঠাত নিৰৱচ্ছিন্ন শিক্ষণ-শিক্ষাদান নিশ্চিত কৰে। বিশেষভাৱে সক্ষম শিক্ষাৰ্থীসকলৰ বাবে ইয়াত DAISY (Digital Accessible Information System) ফৰ্মেট, Text-to-Speech আৰু Indian Sign Language (ISL) ভিডিঅ'ৰ দৰে অন্তৰ্ভুক্তিমূলক সুবিধা উপলব্ধ।

DIKSHA-এ অসীম অনুশীলনী প্ৰশ্ন, বিশদ সমাধান, অভিযোজিত মূল্যায়ন আৰু দক্ষতা-ভিত্তিক প্ৰশ্ন বেংকৰ জৰিয়তে ব্যক্তিগতকৃত শিক্ষণক শক্তিশালী কৰে, যিয়ে শিক্ষাৰ্থীৰ ঘাটতি চিনাক্ত কৰি সময়মতে সংশোধনৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। ই NISHTHA আৰু ৰাজ্য-নিৰ্দিষ্ট Teacher Professional Development (TPD) মডিউলৰ জৰিয়তে শিক্ষকসকলৰ পেছাগত বিকাশত সহায় কৰে আৰু সমগ্ৰ দেশৰ শিক্ষকসকলক দক্ষতা বৃদ্ধিৰ বাবে স্ব-গতিসম্পন্ন, প্ৰমাণপত্ৰপ্ৰাপ্ত প্ৰশিক্ষণ আগবঢ়ায়। বিষয়বস্তু সৃষ্টি, সংকলন, ব্যৱহাৰ আৰু বিশ্লেষণ একত্ৰিত কৰা এই সমন্বিত পৰিৱেশতন্ত্ৰই NEP 2020-ৰ সৈতে সামঞ্জস্য ৰাখি অন্তৰ্ভুক্তিমূলক, তথ্য-ভিত্তিক আৰু আনন্দদায়ক শিক্ষণক আগুৱাই নিয়ে।

মঞ্চৰ গাঁথনি আৰু বিষয়বস্তুৰ সত্যতা পৰীক্ষণ

DIKSHA মঞ্চৰ গাঁথনি বিকেন্দ্ৰীকৃত অংশগ্ৰহণ আৰু কঠোৰ বিষয়বস্তু সত্যতা পৰীক্ষণ নিশ্চিত কৰাৰ উদ্দেশ্যে প্ৰস্তুত কৰা হৈছে। ইয়াৰ গাঁথনিয়ে গুণগত মানদণ্ড বজাই ৰাখি সময়ে সময়ে পৰ্যালোচনাৰ জৰিয়তে অংশগ্ৰহণৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে।

• এই মঞ্চ এক Federated Architecture-ৰ ওপৰত পৰিচালিত হয়, যিয়ে প্ৰতিজন অংশগ্ৰহণকাৰীক স্বতন্ত্ৰভাৱে বিষয়বস্তু আপলোড আৰু পৰিচালনা কৰাৰ সুবিধা দিয়ে।
• অংশগ্ৰহণকাৰীসকলে সমগ্ৰ দেশজুৰি নিজৰ মাতৃভাষা বা আঞ্চলিক ভাষাত ইলেক্ট্ৰনিক বিষয়বস্তু আৰু পাঠ্যক্ৰম আপলোড কৰে।
• এই পদ্ধতিয়ে ভাষা, পাঠ্যক্ৰমৰ সামঞ্জস্য আৰু শিক্ষণ-পদ্ধতিৰ ক্ষেত্ৰত অনুকূলন নিশ্চিত কৰে, যাৰ ফলত সমগ্ৰ দেশৰ বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ শিক্ষাৰ্থীৰ প্ৰয়োজন পূৰণ হয়।
• এই মঞ্চৰ অধীনৰ ডিজিটেল শিক্ষণ সম্পদসমূহ প্ৰাসংগিক, নিৰন্তৰ হালনাগাদ আৰু শিক্ষাৰ্থীসকলৰ বাবে ব্যাপকভাৱে সহজলভ্য হৈ থাকে।
• কেন্দ্ৰীয় শিক্ষামূলক প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান (CIET-NCERT)-এ নিৰ্ধাৰিত নিৰ্দেশনা অনুসৰি অংশগ্ৰহণকাৰীসকলৰ বিষয়বস্তু সময়ে সময়ে সত্যতা পৰীক্ষা কৰে।
• সকলো অংশগ্ৰহণকাৰীক নিজ নিজ আঞ্চলিক ভাষাত বয়স-উপযোগী আৰু শ্ৰেণী-উপযোগী বিষয়বস্তু প্ৰদান কৰিবলৈ পৰামৰ্শ দিয়া হয়।

বাধাহীন শিক্ষণ: অফলাইন সুবিধা আৰু বহুভাষিক সমৰ্থন

DIKSHA মঞ্চই অনলাইন আৰু অফলাইন—উভয় ধৰণৰ সুবিধাক সমৰ্থন কৰে। শিক্ষাৰ্থীসকলে আগতীয়াকৈ বিষয়বস্তু ডাউনলোড কৰি সক্ৰিয় ইণ্টাৰনেট সংযোগ নাথাকিলেও সুবিধাজনকভাৱে ইয়াক ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে।

• ৰাজ্যসমূহ আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলসমূহে নিৰ্ভৰযোগ্য অফলাইন সুবিধা নিশ্চিত কৰিবলৈ Smart Class ব'ৰ্ডসমূহত বিষয়বস্তু পূৰ্বেই ল'ড (Preload) কৰি ৰাখে।
• ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষা নীতি ২০২০ (NEP 2020) অনুসৰি, এই মঞ্চই প্ৰাথমিক স্তৰৰ পৰা একাধিক ভাষাত বিদ্যালয় শিক্ষাক সমৰ্থন কৰে।
• NCERT-এ প্ৰথম, দ্বিতীয়, তৃতীয় আৰু ষষ্ঠ শ্ৰেণীৰ পাঠ্যপুথিসমূহ ২২টা তালিকাভুক্ত ভাষালৈ অনুবাদ কৰে।
• এই অনুবাদ কৰা পাঠ্যপুথিসমূহ NCERT Portal-তো উপলব্ধ, যাতে শিক্ষাৰ্থীসকলে সুবিধাজনকভাৱে শিক্ষা লাভ কৰিব পাৰে।
• শিক্ষাৰ্থী আৰু শিক্ষক—উভয়েই এই মঞ্চ ব্যৱহাৰ কৰে, যিয়ে ১২৮টা ভাৰতীয় ভাষা আৰু ৭টা বিদেশী ভাষাসহ মুঠ ১৩৫টা ভাষাক সমৰ্থন কৰে।

সফলতা নিশ্চিত কৰা বৈশিষ্ট্যসমূহ

এই মঞ্চই ব্যৱহাৰকাৰীসকলৰ বাবে তলত উল্লেখ কৰা সঁজুলি আৰু সক্ষমতাসমূহৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি এক অত্যাধুনিক শিক্ষণ পৰিৱেশতন্ত্ৰ প্ৰদান কৰে।

• সমালোচনামূলক চিন্তাধাৰা আৰু শিক্ষাৰ্থীসকলৰ সৃজনশীলতাক উৎসাহিত কৰিবলৈ ৬১৪ৰো অধিক Virtual Laboratory সৃষ্টি কৰি উপলব্ধ কৰা হৈছে।
• শিক্ষকসকলৰ পেছাগত বিকাশৰ পাঠ্যক্ৰম প্ৰস্তুত কৰাৰ উদ্দেশ্যে ৰাজ্যিক পৰিষদ আৰু জিলা প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ৫০জন অধ্যাপক/অনুষদ সদস্যক প্ৰশিক্ষণ দিয়া হৈছে।
• শিক্ষকসকলৰ পাঠ্যক্ৰমসমূহ ডিজিটেল শিক্ষণ মঞ্চৰ সৈতে একত্ৰিত Learning Management System (LMS)-ৰ জৰিয়তে প্ৰদান কৰা হয়।

বৃহৎ পৰিসৰত শিক্ষাৰ অগ্ৰগতি: মুখ্য পৰিসংখ্যা (২৭ জুন, ২০২৬-লৈকে)

শিক্ষাৰ্থী আৰু শিক্ষকসকলক ক্ষমতায়িত কৰাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি সমগ্ৰ দেশজুৰি ডিজিটেল শিক্ষা পদক্ষেপসমূহক সমৰ্থন কৰাৰ ক্ষেত্ৰলৈকে, DIKSHA-এ অৰ্থপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তন আগুৱাই নিয়া অব্যাহত ৰাখিছে।

ব্যৱহাৰকাৰী মেট্ৰিক্স

পঞ্জীয়নভুক্ত ব্যৱহাৰকাৰী – ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলভিত্তিক

ব্যৱহাৰৰ মেট্ৰিক্স

বিষয়বস্তুৰ মেট্ৰিক্স

পাঠ্যক্ৰমৰ মেট্ৰিক্স

শিক্ষাৰ ভৱিষ্যত গঢ়ি তোলা

DIKSHA-এ অধিক সংযুক্ত, অন্তৰ্ভুক্তিমূলক আৰু ভৱিষ্যৎ-উপযোগী শিক্ষা পৰিৱেশতন্ত্ৰৰ দিশত এক উল্লেখযোগ্য পদক্ষেপক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। শিক্ষাৰ্থী, শিক্ষক, প্ৰতিষ্ঠান আৰু সম্পদসমূহক একত্ৰিত কৰি ই ভৌগোলিক আৰু ভাষাগত বাধাসমূহ অতিক্ৰম কৰাত সহায় কৰে। ইয়াৰ নিৰন্তৰ বিকাশে প্ৰতিজন শিক্ষাৰ্থীৰ ওচৰলৈ গুণগত শিক্ষা সম্প্ৰসাৰণৰ প্ৰতি এক দৃঢ় প্ৰতিশ্ৰুতি প্ৰতিফলিত কৰে। এই মঞ্চই বিভিন্ন প্ৰয়োজন পূৰণ কৰাৰ লগতে বিভিন্ন অঞ্চল আৰু সমাজৰ বাবে অৰ্থপূৰ্ণ সুযোগ সৃষ্টি কৰে। শিক্ষা ব্যৱস্থাই ডিজিটেল উদ্ভাৱনক আঁকোৱালি লোৱাৰ লগে লগে, DIKSHA-এ শিক্ষাদান, শিক্ষণ আৰু সহযোগিতাক অধিক শক্তিশালী কৰি তুলিছে। সমগ্ৰ দেশজুৰি ধাৰাবাহিক অগ্ৰগতি আৰু শৈক্ষিক উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত ই এক মুখ্য সক্ষমকাৰী হিচাপে অব্যাহত আছে।

তথ্যসূত্ৰ

শিক্ষা মন্ত্ৰালয়ঃ

https://diksha.gov.in/

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/187/AU3693_x0u5TN.pdf?source=pqals

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/185/AU4028_geHWQH.pdf?source=pqals

PDF চাবলৈ ইয়াত ক্লিক কৰক

****

পিআইবি গৱেষণা

(तथ्य सामग्री आईडी: 150648) आगंतुक पटल : 2