પોસ્ટેડ ઓન:
19 NOV 2026 3:38PM by PIB Ahmedabad
જલ શક્તિ મંત્રાલયના પેયજળ અને સ્વચ્છતા વિભાગ (DDWS) એ આજે વીડિયો કોન્ફરન્સિંગ દ્વારા 'જિલ્લા કલેક્ટર પેયજળ સંવાદ'ની 14મી આવૃત્તિનું આયોજન કર્યું હતું, જેમાં જલ જીવન મિશન (JJM) 2.0 ના અમલીકરણને વેગ આપવા અને શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓના આદાન-પ્રદાન પર વિચાર-વિમર્શ કરવા માટે વરિષ્ઠ અધિકારીઓ, જિલ્લા કલેક્ટરો/જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ્સ અને રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના મિશન ડિરેક્ટરો એકસાથે આવ્યા હતા.
આ સંવાદની અધ્યક્ષતા નેશનલ જલ જીવન મિશન (NJJM) ના અધિક સચિવ અને મિશન ડિરેક્ટર શ્રી કમલ કિશોર સોઆને કરી હતી. DDWS અને નેશનલ પ્રોજેક્ટ મોનિટરિંગ યુનિટ્સના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ પણ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

તેમના પ્રારંભિક સંબોધનમાં, NJJM ના અધિક સચિવ અને મિશન ડિરેક્ટર શ્રી કમલ કિશોર સોઆને પ્રકાશ પાડ્યો હતો કે જિલ્લા કલેક્ટર પેયજળ સંવાદ દેશભરમાંથી પાયાના સ્તરની નવીનતાઓ અને જિલ્લા-સ્તરના અનુભવો શેર કરવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ પ્લેટફોર્મ તરીકે વિકસિત થયો છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે સંવાદ દરમિયાન રજૂ કરવામાં આવેલી સારી પદ્ધતિઓનું સંકલન કરવામાં આવે છે અને વ્યાપક પુનરાવર્તન તથા નીતિગત શિક્ષણને સરળ બનાવવા માટે પ્રધાનમંત્રી કાર્યાલય, કેબિનેટ સચિવાલય, નીતિ આયોગ અને અન્ય હિતધારક મંત્રાલયો સહિતની મુખ્ય સંસ્થાઓ સાથે શેર કરવામાં આવે છે.
તેમણે જિલ્લા કલેક્ટરોને જિલ્લા જળ અને સ્વચ્છતા સમિતિઓ (DWSCs) ની નિયમિત માસિક બેઠકો, પુરાવા-આધારિત આયોજન માટે ડિસિઝન સપોર્ટ સિસ્ટમ (DSS) નો સક્રિય ઉપયોગ અને જિલ્લા-સ્તરની સુધારણા યોજનાઓ (DIP) દ્વારા 'જલ સેવા આંકલન' દરમિયાન ઓળખાયેલી ખામીઓની સમીક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા વિનંતી કરી હતી. તેમણે રાજ્યો અને જિલ્લાઓને 16મા નાણાપંચ હેઠળની તકોનો લાભ લેવા, સામુદાયિક ભાગીદારીને મજબૂત કરવા અને જલ જીવન મિશન હેઠળ ઊભા કરાયેલા ગ્રામીણ પાણી પુરવઠા માળખાને ટકાવી રાખવા માટે ITIs, RSETIs, SRLMs જેવી સરકારી સંસ્થાઓ અને માળખા દ્વારા કૌશલ્ય વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા પણ આહ્વાન કર્યું હતું.
NJJM ના ડિરેક્ટર સુશ્રી પૂજા ભટ્ટે જલ જીવન મિશન 2.0 હેઠળ કૌશલ્ય વિકાસ પર પ્રેઝન્ટેશન આપ્યું હતું. ગ્રામીણ પીવાના પાણીના ક્ષેત્રમાંથી ઉભરી રહેલી રોજગારીની સંભાવનાઓ પર પ્રકાશ પાડતા તેમણે જણાવ્યું હતું કે અભ્યાસોએ પાણી પુરવઠા પ્રણાલીઓના સંચાલન અને જાળવણી માટે કુશળ સ્થાનિક કાર્યબળના નિર્માણની નોંધપાત્ર તકો દર્શાવી છે. તેમણે જિલ્લા-સ્તરના ટેકનિકલ એકમો દ્વારા સમર્થિત 'જલ જીવન મિત્રો', મલ્ટી-સ્કિલ ટેકનિશિયન, ડિપ્લોમા ઓપરેટરો અને સુપરવાઇઝરી કર્મચારીઓને સાંકળતા સૂચિત માળખાની વિગતવાર માહિતી આપી હતી. તેમણે 'સુજલમ શક્તિ' પહેલ પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો હતો, જે પાણીની ગુણવત્તાની દેખરેખ, સામુદાયિક ગતિશીલતા અને જળ સંપત્તિઓના રક્ષણમાં મહિલાઓને મોટી ભૂમિકા ભજવવા માટે સશક્ત બનાવવાનો પ્રયાસ કરે છે.
પ્રેઝન્ટેશનમાં પીવાના પાણીના માળખાની લાંબા ગાળાની ટકાઉપણું સુનિશ્ચિત કરવા માટે માળખાગત તાલીમ કાર્યક્રમો, સરકારી તાલીમ સંસ્થાઓ સાથેના સંકલન અને ક્ષેત્ર-સ્તરના કર્મચારીઓ માટે રિફ્રેશર તાલીમ દ્વારા સ્થાનિક ક્ષમતાઓને મજબૂત કરવાના મહત્વ પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.
પ્રેઝન્ટેશન દ્વારા જિલ્લાઓ દ્વારા શેર કરવામાં આવેલી નવીન શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ
પેયજળ સંવાદ દરમિયાન, કુલ ચાર જિલ્લાઓએ તેમની પ્રગતિ અને શ્રેષ્ઠ ક્ષેત્રીય પદ્ધતિઓ રજૂ કરી હતી જે અન્ય રાજ્યોના જિલ્લાઓને JJM 2.0 હેઠળ વધુ સારો વિકાસ કરવામાં મદદ કરશે. દરેક પ્રેઝન્ટેશન સંબંધિત જિલ્લા કલેક્ટર/જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું.
- કાંગડા નગર, હિમાચલ પ્રદેશ – ડેપ્યુટી કમિશનર શ્રી હેમરાજ બૈરવાએ ભૌગોલિક રીતે પડકારજનક હિમાલયન પ્રદેશમાં ટકાઉ પીવાના પાણીની સેવાઓ સુનિશ્ચિત કરવા તરફ જિલ્લાના પ્રયાસો રજૂ કર્યા હતા. તેમણે માહિતી આપી હતી કે જિલ્લાએ 100% કવરેજ હાંસલ કર્યું છે અને બાકીના ગામો માટે પ્રમાણપત્ર પ્રક્રિયા ચાલુ રહેવા સાથે 'હર ઘર જલ' પ્રમાણપત્રમાં પણ નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે. પ્રેઝન્ટેશનમાં મુશ્કેલ ભૂપ્રદેશ, છૂટાછવાયા રહેઠાણો, વીજળીની મર્યાદાઓ, જૂની વિતરણ પ્રણાલીઓ, ચોમાસા સંબંધિત વિક્ષેપો અને સંચાલન તથા જાળવણીની જરૂરિયાતોને કારણે ઊભા થતા પડકારો પર પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો હતો. આ પડકારોનો સામનો કરવા માટે, કાંગડાએ જૂની યોજનાઓના પુનરુત્થાન અને વૃદ્ધિ, પમ્પિંગ સિસ્ટમ્સને મજબૂત કરવા, વધારાના સંગ્રહ માળખાના નિર્માણ અને સ્ત્રોત ટકાઉપણાના પગલાંના અમલીકરણને પ્રાથમિકતા આપી છે. જિલ્લાએ તેના વ્યાપક પાણીની ગુણવત્તા દેખરેખ નેટવર્ક અને VWSCs, મહિલા સભ્યોની તાલીમ, જાગૃતિ અભિયાનો દ્વારા સામુદાયિક જોડાણનું પણ પ્રદર્શન કર્યું હતું. નિવારક જાળવણી પદ્ધતિઓ, ફરિયાદ નિવારણ પ્રણાલીઓ અને ક્ષેત્ર-સ્તરના હિતધારકોના સતત ક્ષમતા નિર્માણને જિલ્લાની વ્યૂહરચનાના મુખ્ય સ્તંભો તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા હતા.

NJJM ના અધિક સચિવ અને મિશન ડિરેક્ટરે વપરાશકર્તા ચાર્જ વસૂલાત તંત્રને મજબૂત કરવાની અને લાંબા ગાળાના સ્ત્રોત ટકાઉપણું સુનિશ્ચિત કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે સૂચન કર્યું હતું કે હિમાચલ પ્રદેશ પહાડી વિસ્તારોમાં સ્ત્રોત ટકાઉપણાંના પડકારોનો સામનો કરવા માટે ઉત્તરાખંડમાં અપનાવવામાં આવેલા સફળ આંતર-વિભાગીય સંકલન મોડેલોનો અભ્યાસ કરી શકે છે. તેમણે હસ્તક્ષેપોના આયોજન અને દેખરેખ માટે ડિસિઝન સપોર્ટ સિસ્ટમના વધુ ઉપયોગને પણ પ્રોત્સાહિત કર્યો હતો.
- વલસાડ, ગુજરાત - જિલ્લા કલેક્ટર શ્રી નીતિન વી. સાંગવાનનું પ્રેઝન્ટેશન સંચાલન અને જાળવણી (O&M), ટેરિફ વસૂલાત અને કૌશલ્ય વિકાસને મજબૂત કરવા માટેના નવીન અભિગમો પર કેન્દ્રિત હતું. તેમણે ઉલ્લેખ કર્યો હતો કે જિલ્લાએ 100% 'સુજલમ ભારત ID' અને 'સુજલ ગામ ID' બનાવવાની કામગીરી પૂર્ણ કરી છે. જિલ્લાએ ગ્રામ પંચાયતો, સ્વ-સહાય જૂથો (SHGs) અને ઓપરેટરો માટે તેના કામગીરી-આધારિત પ્રોત્સાહન તંત્ર પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો, જેણે વપરાશકર્તા ચાર્જ વસૂલાતમાં નોંધપાત્ર સુધારો કર્યો છે અને ગ્રામીણ પાણી પુરવઠા પ્રણાલીઓની નાણાકીય ટકાઉપણું મજબૂત કર્યું છે. વલસાડે ભૂગર્ભજળ સ્ત્રોતો પરની નિર્ભરતા ઘટાડીને સપાટીના પાણી આધારિત પીવાના પાણીની પ્રણાલીઓને પ્રોત્સાહન આપવાના અનુભવો પણ શેર કર્યા હતા. જિલ્લાએ દર્શાવ્યું હતું કે કેવી રીતે ITIs અને વ્યાવસાયિક સંસ્થાઓ દ્વારા આપવામાં આવતા લક્ષિત તાલીમ કાર્યક્રમોએ પાણી પુરવઠા ઓપરેટરો, પંચાયતો અને સામુદાયિક સંસ્થાઓની તકનીકી ક્ષમતાઓને મજબૂત કરી છે. સામુદાયિક જાગૃતિ કાર્યક્રમો, નિયમિત પાણીની ગુણવત્તાની દેખરેખ અને નવીન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર મેપિંગ પહેલો પર પણ પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો હતો.

NJJM ના અધિક સચિવ અને મિશન ડિરેક્ટરે ટેરિફ વસૂલાત, કૌશલ્ય વિકાસ અને સંચાલન તથા જાળવણી પ્રત્યે ગુજરાતના નવીન અભિગમની પ્રશંસા કરી હતી. તેમણે ગ્રામ-સ્તરના કાર્યકરો માટે સતત તાલીમ અને રિફ્રેશર કાર્યક્રમોના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો અને કૌશલ્ય વિકાસ તથા સમુદાય-આધારિત વ્યવસ્થાપનના ગુજરાતના અભિગમોમાંથી શીખવા માટે રસ ધરાવતા અન્ય રાજ્યો માટે એક્સપોઝર વિઝિટ (મુલાકાતો) ની સુવિધા આપવા રાજ્યને પ્રોત્સાહિત કર્યું હતું.

- જોરહાટ, આસામ – ડેપ્યુટી કમિશનર શ્રી જય શિવાનીએ પાણી પુરવઠા યોજનાઓની સંપૂર્ણ કાર્યક્ષમતા હાંસલ કરવા, સામુદાયિક માલિકીને મજબૂત કરવા અને આસામમાં 24x7 ગ્રામીણ પાણી પુરવઠા પ્રણાલીઓની પહેલ કરવા માટે જિલ્લાના પ્રયાસો પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. જિલ્લાએ તેના મજબૂત દેખરેખ માળખા, વિકેન્દ્રિત O&M તંત્ર અને ટેરિફ વસૂલાતમાં સુધારો કરવા માટેની નવીન પદ્ધતિઓનું વર્ણન કર્યું હતું. જોરહાટે યોજનાઓની નિયમિત દેખરેખ, સમયસર સમારકામ અને પંચાયતો તથા સ્થાનિક સંસ્થાઓની ક્ષમતા મજબૂત કરવામાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ નોંધાવી હતી અને જળ વપરાશકર્તા સમિતિઓ, જલ મિત્રો અને જલદૂતો દ્વારા નવીન ટેરિફ વસૂલાત મોડેલો અને મજબૂત સામુદાયિક ભાગીદારીનું પણ પ્રદર્શન કર્યું હતું. આ પ્રયાસોએ ગ્રામીણ પાણી પુરવઠા પ્રણાલીઓની કાર્યક્ષમતા અને નાણાકીય ટકાઉપણું બંનેમાં સુધારો કરવામાં ફાળો આપ્યો છે. જિલ્લાએ સતત પાણી પુરવઠા તરફ આગળ વધતા પહેલા સમુદાયોને તૈયાર કરવા, સ્થાનિક સંસ્થાઓને મજબૂત કરવા અને તબક્કાવાર અભિગમ અપનાવવાના તેના અનુભવને શેર કર્યો હતો. જિલ્લાની આ પહેલે સમગ્ર આસામમાં 24x7 ગ્રામીણ પાણી પુરવઠાને વિસ્તારવા માટે મૂલ્યવાન શીખ પૂરી પાડી છે.
NJJM ના અધિક સચિવ અને મિશન ડિરેક્ટરે આસામમાં 24x7 ગ્રામીણ પાણી પુરવઠાની પહેલ કરવા બદલ જોરહાટને અભિનંદન પાઠવ્યા હતા અને અન્ય જિલ્લાઓને કાર્યક્ષમતા, સંચાલન અને જાળવણી, ટેરિફ વસૂલાત અને સામુદાયિક માલિકી સંબંધિત જિલ્લાની શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓમાંથી શીખવા અને તેનું અનુકરણ કરવા આહ્વાન કર્યું હતું. તેમણે જિલ્લાને ગામો અને ગ્રામ પંચાયતોથી શરૂ કરીને તબક્કાવાર સંતૃપ્તિ તરફ આગળ વધવા પણ પ્રોત્સાહિત કર્યું હતું.
- ઉનાકોટી, ત્રિપુરા – જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ અને કમિશનર સુશ્રી મેઘા જૈને આદિવાસી અને મુશ્કેલ ભૂપ્રદેશ વિસ્તારોમાં જન ભાગીદારી, સ્ત્રોત ટકાઉપણું અને પીવાના પાણીની સેવા વિતરણને મજબૂત કરવા પર કેન્દ્રિત જિલ્લાની પહેલો રજૂ કરી હતી અને જળ સંરક્ષણ, પાણીની ગુણવત્તાની દેખરેખ અને સંપત્તિઓની સામુદાયિક માલિકીને પ્રોત્સાહન આપવામાં ગ્રામ પંચાયતો, સ્વ-સહાય જૂથો, શાળા જળ ક્લબો અને સ્થાનિક સમુદાયોની સક્રિય સહભાગિત પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. જિલ્લાએ ભૂગર્ભજળ રિચાર્જ, તળાવોના પુનરુત્થાન, ગ્રેવોટર મેનેજમેન્ટ અને વરસાદી પાણીના સંગ્રહ માટે સંકલન-આધારિત અભિગમોનું પણ પ્રદર્શન કર્યું હતું. સંબંધિત વિભાગો વચ્ચે ગાઢ સંકલન દ્વારા, લાંબા ગાળાની જળ સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે સ્ત્રોત ટકાઉપણાના પગલાંને પીવાના પાણીની સેવા વિતરણના હસ્તક્ષેપો સાથે એકીકૃત કરવામાં આવી રહ્યા છે. સંવાદ દરમિયાન રજૂ કરાયેલ એક નોંધપાત્ર ઉદાહરણ 'રિયાંગ' સમુદાય, જે એક વિશેષ રૂપે નબળા આદિવાસી જૂથ છે, તેમના દ્વારા વસવાટ કરાયેલા વિસ્તારો માટે નવીન સપાટીના પાણી આધારિત પીવાના પાણીની યોજનાનો વિકાસ હતો. વૈજ્ઞાનિક સ્ત્રોત ઓળખ, સામુદાયિક ભાગીદારી અને સ્થાનિક આયોજન પ્રક્રિયાઓ દ્વારા, જિલ્લાએ એવા વિસ્તારમાં પીવાના પાણીના પડકારોનો સફળતાપૂર્વક ઉકેલ લાવ્યો છે જ્યાં ભૂગર્ભજળ આધારિત ઉકેલો તકનીકી રીતે અશક્ય હતા.

NJJM ના અધિક સચિવ અને મિશન ડિરેક્ટરે સ્ત્રોત ટકાઉપણું, સામુદાયિક માલિકી અને સંકલન પર જિલ્લાના ભારની પ્રશંસા કરી હતી. તેમણે ચોમાસા પછીના પાણીની ગુણવત્તાના પરીક્ષણના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો અને જાહેર આરોગ્યની સુરક્ષા માટે નિયમિત પાણીની ગુણવત્તાની દેખરેખ સુનિશ્ચિત કરવા તમામ રાજ્યો અને જિલ્લાઓને નિર્દેશ આપ્યો હતો.
14મા જિલ્લા કલેક્ટર પેયજળ સંવાદ દરમિયાન થયેલા વિચાર-વિમર્શે દર્શાવ્યું હતું કે દેશભરના જિલ્લાઓ પીવાના પાણીની સેવા વિતરણને મજબૂત કરવા માટે કેવી રીતે નવીન અને સ્થાનિક રીતે અનુકૂળ અભિગમો અપનાવી રહ્યા છે. આ અનુભવોના આદાન-પ્રદાનથી સફળ પદ્ધતિઓના વ્યાપક પુનરાવર્તનને સમર્થન મળશે અને સમગ્ર ભારતમાં 'હર ઘર જલ' અને ટકાઉ ગ્રામીણ પાણી પુરવઠાના વિઝન તરફની પ્રગતિને વધુ વેગ મળશે તેવી અપેક્ષા છે.
SM/DK/GP
સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :
@PIBAhmedabad
/pibahmedabad1964
/pibahmedabad
pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com