પોસ્ટેડ ઓન:
17 NOV 2026 10:03AM by PIB Ahmedabad
નિસર્ગોપચાર એક એવી પદ્ધતિ છે જે દવાઓનો ઉપયોગ કરતી નથી અને ખૂબ જ ખર્ચ-અસરકારક છે. તે આહાર, ઉપવાસ, પાણી, કાદવ, માલિશ અને કુદરતી જીવનશૈલી દ્વારા સ્વ-ઉપચારને પ્રોત્સાહન આપે છે. ભારતમાં 18 નવેમ્બરના રોજ રાષ્ટ્રીય નિસર્ગોપચાર દિવસ ઉજવવામાં આવે છે. આ વર્ષે, તેની 9મી આવૃત્તિ કર્ણાટકના નાગમંગલા ખાતે "નિસર્ગોપચાર, સ્વસ્થ ભારત" થીમ હેઠળ યોજાશે. પુણે સ્થિત રાષ્ટ્રીય નિસર્ગોપચાર સંસ્થા "નિસર્ગ ગ્રામ" ચલાવે છે, જે 250 બેડની નિસર્ગોપચાર હોસ્પિટલ છે જેમાં કેન્દ્ર સરકારની પ્રથમ બેચલર ઓફ નેચરોપચાર એન્ડ યોગિક સાયન્સ (BNYS) કોલેજ પણ છે.
પ્રકૃતિના માધ્યમથી ઉપચાર
નેચરોપેથી (પ્રકૃતિ ચિકિત્સા) એક સરળ વિચાર પર આધારિત છે: શરીરમાં પોતાની જાતને સાજા કરવાની શક્તિ રહેલી છે. અનેક સંસ્કૃતિઓના સ્વાસ્થ્ય-સંબંધિત જ્ઞાન પર આધારિત આ પદ્ધતિ એક કિફાયતી અને દવામુક્ત અભિગમ છે, જેમાં સ્વાસ્થ્ય સંભાળ અને સ્વસ્થ જીવનશૈલી માટે કુદરતી તત્વોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. તે પ્રકૃતિના પાંચ તત્વો—પૃથ્વી, જળ, વાયુ, અગ્નિ અને અવકાશ—ની મદદથી શરીરની આંતરિક જીવનશક્તિને વેગ આપીને કાર્ય કરે છે.
નિસર્ગોપચાર એ કુદરતી સારવારની એક પદ્ધતિ છે અને જીવનશૈલી પણ છે. તે "કુદરત તરફ પાછા ફરવા" માટે આહ્વાન કરે છે: સરળ ખાવા-પીવાની અને રહેવાની આદતો, અને પોતાની જાત, સમાજ અને પર્યાવરણ સાથે સુમેળમાં જીવન. તેમાં સ્વાસ્થ્યને પ્રોત્સાહન આપવાની, બીમારી અટકાવવાની, તેનો ઇલાજ કરવાની અને સ્વસ્થ થવામાં મદદ કરવાની ક્ષમતા છે.
નેચરોપથીમાં સારવાર પદ્ધતિઓ
નિસર્ગોપચારક કુદરતી ઉપાયોનો ઉપયોગ કરે છે: ઉપવાસ અને આહાર, હાઇડ્રોથેરાપી (પાણી ઉપચાર), મડ પેક, કોલ્ડ પેક, સ્નાન અને મસાજ. પુણેમાં નિસર્ગ ગ્રામ સ્થિત નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ નેચરોપચારના કેમ્પસમાં મેગ્નેટોથેરાપી (ચુંબક સાથે સારવાર), ક્રોમોથેરાપી (રંગો સાથે સારવાર), અને ફિઝીયોથેરાપીનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં યોગ હોલ અને સાત્વિક આહાર કેન્દ્ર પણ છે.

જ્યાં નિસર્ગોપચાર મદદ કરે છે
ક્રોનિક, એલર્જીક, ઓટોઇમ્યુન, ડીજનરેટિવ અને તણાવ-સંબંધિત વિકારોમાં નિસર્ગોપચાર અસરકારક હોવાનું નોંધાયું છે. પોષણ, કુદરતી ઉપચાર અને જીવનશૈલીમાં પરિવર્તન પરનો તેનો ભાર નવી સુસંગતતા મેળવી રહ્યો છે કારણ કે જીવનશૈલી સંબંધિત વિકારો, સ્થૂળતા, તણાવ અને સ્વસ્થ વૃદ્ધત્વ તરફ ધ્યાન વધતું જાય છે. સ્વસ્થ આહાર, શારીરિક પ્રવૃત્તિ, પર્યાપ્ત આરામ અને તણાવ વ્યવસ્થાપન વય જૂથોમાં નિવારક આરોગ્યસંભાળને ટેકો આપી શકે છે.
ભારતમાં નિસર્ગોપચાર અને યોગ
ભારતમાં, નિસર્ગોપચાર યોગ સાથે હાથ મિલાવીને ચાલે છે. નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ નેચરોપેથીના શબ્દોમાં કહીએ તો, ભારતીય નિસર્ગોપચારમાં યોગનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં પ્રાચીન ભારતીય ખ્યાલો જેમ કે, ‘પંચભૂત -આધારિત સ્વાસ્થ્ય અને રોગની સમજ'નો સમાવેશ થાય છે, પંચભૂત એ ઉપરોક્ત નામ આપેલા પ્રકૃતિના પાંચ તત્વો છે. સમય જતાં, તે એક સર્વાંગી પ્રણાલીમાં વિકસ્યું છે જે રોગની સારવાર કરે છે અને અટકાવે છે અને લોકોને પ્રકૃતિની નજીક સ્વસ્થ જીવન જીવવાનું શીખવે છે. યોગ અને નિસર્ગોપચારને આયુષ પ્રણાલીઓમાં આયુર્વેદ, યુનાની, સિદ્ધ, સોવા રિગ્પા અને હોમિયોપેથી સાથે એકસાથે સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવ્યા છે. 2026ના રાષ્ટ્રીય નિસર્ગોપચાર પરિષદમાં, આયુષ મંત્રાલયે પુનરોચ્ચાર કર્યો કે યોગ અને નિસર્ગોપચાર એકબીજાના પૂરક છે. સરકારે આ જોડીની આસપાસ એક સંપૂર્ણ પ્રણાલી બનાવી છે: એક ડિગ્રી જે નિસર્ગોપચારને યોગિક વિજ્ઞાન સાથે જોડે છે; બંને માટે એક સંશોધન પરિષદ, સેન્ટ્રલ કાઉન્સિલ ફોર રિસર્ચ ઇન યોગા એન્ડ નેચરોપેથી (CCRYN); પ્રેક્ટિશનરોની કેન્દ્રીય નોંધણી; અને દેશની પ્રથમ રાષ્ટ્રીય નિસર્ગોપચાર હોસ્પિટલ.
9મો રાષ્ટ્રીય નિસર્ગોપચાર દિવસ: નિસર્ગોપચાર, સ્વસ્થ ભારત
9મો રાષ્ટ્રીય નિસર્ગોપચાર દિવસ 18 નવેમ્બર, 2026ના રોજ કર્ણાટકના નાગમંગલમમાં સેન્ટ્રલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ યોગા એન્ડ નેચરોપચાર (CRIYN) ખાતે ઉજવવામાં આવશે. "નિસર્ગોપચાર, સ્વસ્થ ભારત" થીમ રોગ નિવારણને પ્રાથમિકતા આપે છે. તે સ્વસ્થ ખાવાની આદતો, શારીરિક પ્રવૃત્તિ, યોગ અને તણાવ વ્યવસ્થાપન પર ભાર મૂકે છે, જેમાં સ્થૂળતા નિવારણ પર ખાસ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે. આ કાર્યક્રમ પ્રધાનમંત્રીના "ફિટ અને સ્વસ્થ ભારત" ના વિઝન સાથે સુસંગત છે. આયુષ મંત્રાલયના રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર હવાલો) અને આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ રાજ્ય મંત્રી શ્રી પ્રતાપરાવ જાધવે જણાવ્યું હતું કે:
"નિસર્ગોપચાર આપણને જીવનશૈલી, પ્રકૃતિ અને સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય વચ્ચેના ઊંડા જોડાણને સમજવા માટે પ્રેરણા આપે છે. અમારું ધ્યાન વિશ્વસનીય સંશોધન, ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ અને પરંપરાગત આરોગ્યસંભાળ પ્રણાલીઓ સાથે જવાબદારીપૂર્વક સંકલિત કરીને નિસર્ગોપચારના વૈજ્ઞાનિક આધારને મજબૂત બનાવવા પર છે."
મહાત્મા ગાંધી અને નેચરોપેથી દિવસની ઉત્પત્તિ
નેચરોપેથી દિવસ મહાત્મા ગાંધીની નેચરોપેથી પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતાને માન આપે છે. 18 નવેમ્બર, 1945ના રોજ, તેઓ પુણે સ્થિત ઓલ ઈન્ડિયા નેચર ક્યોર ફાઉન્ડેશન ટ્રસ્ટના આજીવન પ્રમુખ બન્યા અને તેના દસ્તાવેજ પર હસ્તાક્ષર કર્યા. આયુષ મંત્રાલયે 2018થી આ તારીખને દર વર્ષે નેચરોપેથી દિવસ તરીકે ઉજવવાની જાહેરાત કરી. ગાંધીજીને ભારતમાં નેચરોપેથીનો પાયો નાખનાર વ્યક્તિ માનવામાં આવે છે. 1946માં, તેમણે પુણે નજીક ઉરુલી કંચન ગામમાં નેચરોપેથી અભિયાનનું નેતૃત્વ કર્યું. તે જ વર્ષે, તેમણે લખ્યું:
"મારું માનવું છે કે જ્યાં વ્યક્તિગત, ઘરેલું અને જાહેર સ્વચ્છતાના નિયમોનું કડક પાલન કરવામાં આવે છે, અને આહાર અને કસરત પર યોગ્ય ધ્યાન આપવામાં આવે છે, ત્યાં બીમારી કે રોગ માટે કોઈ જગ્યા હોવી જોઈએ નહીં. જ્યાં સંપૂર્ણ આંતરિક અને બાહ્ય શુદ્ધતા હોય છે, ત્યાં રોગ અશક્ય છે. જો ગામના લોકો આ સમજે, તો તેમને ડોકટરો, હકીમો કે વૈદ્યોની જરૂર નહીં પડે." (હરિજન, 26 મે, 1946)
રાષ્ટ્રીય પ્રાકૃતિક ચિકિત્સા સંસ્થા અને નિસર્ગ ગ્રામ
રાષ્ટ્રીય પ્રાકૃતિક ચિકિત્સા સંસ્થા (NIN), પુણેની સ્થાપના 22 ડિસેમ્બર, 1986ના રોજ કરવામાં આવી હતી. તે નેચર ક્યોર સેન્ટરમાં સ્થિત છે, જે 17 માર્ચ, 1975ના રોજ ભારત સરકારને સોંપવામાં આવ્યું હતું. તેના કેમ્પસ, 'બાપુ ભવન' નું નામ મહાત્મા ગાંધીના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. NIN એ આયુષ મંત્રાલય હેઠળની એક સ્વાયત્ત સંસ્થા છે, જેની સંચાલક મંડળ કેન્દ્રીય આયુષ મંત્રી છે. NIN નીચેના ઉદ્દેશ્યો તરફ કાર્ય કરે છે:
- નિસર્ગોપચાર અને યોગના ક્ષેત્રમાં હાલના જ્ઞાનના માનકીકરણ અને પ્રસાર માટે સુવિધાઓ પૂરી પાડવા અને પ્રોત્સાહન આપવા માટે;
- નેચરોપચાર યુનિવર્સિટીની સ્થાપના કરીને નેચરોપચાર અને યોગમાં ગુણવત્તાયુક્ત તાલીમ અને શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે;
- માનવ સ્વાસ્થ્યના તમામ પાસાઓ પર સંશોધન હાથ ધરવા, સુવિધા આપવા અને પ્રોત્સાહન આપવા માટે; અને
- મહાત્મા ગાંધીનું જીવંત સ્મારક સ્થાપિત કરવા માટે.
NIN સામાન્ય જરૂરિયાતો માટે ખાસ આઉટ-પેશન્ટ ડિપાર્ટમેન્ટ (OPD) ક્લિનિક્સ ચલાવે છે: બાળજન્મ પહેલાં અને પછીના સ્વાસ્થ્ય માટે મેટરનલ કેર OPD, ડાયાબિટીસ OPD જે આહાર, યોગ અને જીવનશૈલીમાં પરિવર્તન દ્વારા કામ કરે છે, અને મન-શરીર દવા OPD જે તણાવ અને ચિંતા માટે યોગ, ધ્યાન અને આરામનો ઉપયોગ કરે છે.
નિસર્ગ ગ્રામ
25 ફેબ્રુઆરી 2024ના રોજ પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીએ પુણેમાં NIN ના નવા કેમ્પસ 'નિસર્ગ ગ્રામ'નું ઉદ્ઘાટન કર્યું. 25 એકરમાં ફેલાયેલ અને રૂ. 213.55 કરોડના ખર્ચે બનેલ, તેમાં 250 પથારીવાળી હોસ્પિટલ, સંશોધન અને વિસ્તરણ સેવાઓ માટેનું કેન્દ્ર અને અંડરગ્રેજ્યુએટ, અનુસ્નાતક અને પેરામેડિકલ અભ્યાસક્રમો માટે નેચરોપેથી મેડિકલ કોલેજ છે. તે પ્રથમ રાષ્ટ્રીય નેચરોપેથી હોસ્પિટલ છે, જ્યાં જીવનશૈલી સંબંધિત મેટાબોલિક ડિસઓર્ડર્સને કુદરતી ઉપચાર દ્વારા સંબોધિત કરી શકાય છે.
|
નિસર્ગ ગ્રામ એક નજરમાં
|
|
કેમ્પસ: 25 એકર, યેવલેવાડી, પુણે
કિંમત: રૂ. 213.55 કરોડ
હોસ્પિટલ: 250 પથારી, પ્રથમ રાષ્ટ્રીય નિસર્ગોપચાર હોસ્પિટલ
કોલેજ: નેચરોપેથી મેડિકલ કોલેજ, 2026-27માં 100 BNYS બેઠકો સાથે
સુવિધાઓ: યોગ હોલ, સાત્વિક ડાયેટ સેન્ટર, હાઇડ્રોથેરાપી, મેગ્નેટોથેરાપી, ક્રોમોથેરાપી, મસાજ અને ફિઝીયોથેરાપી
|
આદિવાસી સમુદાયો સુધી પહોંચવું
મહારાષ્ટ્ર સરકારના આદિવાસી વિકાસ વિભાગના સમર્થનથી, NIN એ પુણે જિલ્લાના આંબેગાંવ તાલુકાના ગોહે (બુદ્રુક)માં આદિવાસી લોકો માટે 'પ્રકૃતિ આરોગ્ય સાધના કેન્દ્ર' ની સ્થાપના કરી છે. આ એક સંપૂર્ણ યોગ અને પ્રાકૃતિક ચિકિત્સા હોસ્પિટલ છે. આ કેન્દ્રમાં 20 પથારી, પુરુષો અને સ્ત્રીઓ માટે અલગ વોર્ડ, યોગ હોલ અને એક આહાર કેન્દ્ર છે. તેનો ઉદ્દેશ સ્થાનિક સંસાધનો દ્વારા સમુદાયની પોષણ જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવાનો અને પ્રાકૃતિક ચિકિત્સા દ્વારા સ્વ-નિર્ભર આરોગ્ય સંભાળ મોડેલ પ્રદાન કરવાનો છે. આ કેન્દ્ર એક તાલીમ કેન્દ્ર તરીકે પણ સેવા આપે છે જ્યાં આદિવાસી યુવાનો પ્રાકૃતિક ચિકિત્સા અને યોગના કૌશલ્યો શીખે છે અને તેમને તેમની આરોગ્યસંભાળ પ્રથાઓમાં સમાવિષ્ટ કરે છે. તેનો 'સારવાર સહાયક તાલીમ અભ્યાસક્રમ' દર વર્ષે 40 આદિવાસી વિદ્યાર્થીઓને પ્રવેશ આપવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
પ્રાકૃતિક ચિકિત્સા પ્રકૃતિ સાથે સુમેળમાં રહેવાની હિમાયત કરે છે. આ આદિવાસી સમુદાયો માટે પણ સાચું છે; તેમના જ્ઞાન અને પ્રકૃતિ સાથેના સુમેળને દર વર્ષે "આદિવાસી ગૌરવ દિવસ" પર માન્યતા આપવામાં આવે છે. આ દિવસ 15 નવેમ્બરના રોજ ભગવાન બિરસા મુંડાની જન્મજયંતિના દિવસે ઉજવવામાં આવે છે. સરકાર આ પાયાને વધુ મજબૂત બનાવી રહી છે. 16 જાન્યુઆરી, 2026ના રોજ, આદિજાતિ બાબતોના મંત્રાલયે, આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય, ભારતીય તબીબી સંશોધન પરિષદ (ICMR) અને આયુષ મંત્રાલયના સહયોગથી, હૈદરાબાદમાં આદિજાતિ પરંપરાગત ઉપચારકો માટે રાષ્ટ્રીય ક્ષમતા નિર્માણ કાર્યક્રમનું આયોજન કર્યું. આ કાર્યક્રમનો ઉદ્દેશ્ય આદિજાતિ વિસ્તારોમાં આરોગ્ય સેવાઓનો વિસ્તાર કરવા માટે આ ઉપચારકોને સમુદાય-સ્તરના ભાગીદારો તરીકે જોડવાનો હતો. મંત્રાલયે એક લાખ આદિજાતિ પરંપરાગત ઉપચારકોને ઓળખવાનો રાષ્ટ્રીય લક્ષ્યાંક નક્કી કર્યો છે. "આદિજાતિ ગૌરવ પખવાડિયા 2026" દરમિયાન, 1 અને 2 નવેમ્બરના રોજ હૈદરાબાદમાં ક્ષમતા નિર્માણ પરિષદ યોજાઈ હતી, જ્યાં નવ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના આશરે 1500 પરંપરાગત ઉપચારકોએ તાલીમ મેળવી હતી.
નિસર્ગોપચારકોની આગામી પેઢીને તાલીમ આપવી
વિકાસશીલ પ્રણાલીને પ્રશિક્ષિત ડોકટરોની જરૂર છે, અને સરકારે તેમના માટે સ્પષ્ટ માર્ગ બનાવ્યો છે.
BNYS ડિગ્રી
NIN એ દેશની પ્રથમ કેન્દ્ર સરકારની સંસ્થા છે જે બેચલર ઓફ નેચરોપેથી એન્ડ યોગિક સાયન્સિસ (BNYS) પ્રોગ્રામ ઓફર કરે છે, જે નવી દિલ્હી સ્થિત કેન્દ્રીય યુનિવર્સિટી શ્રી લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી રાષ્ટ્રીય સંસ્કૃત વિશ્વવિદ્યાલય સાથે જોડાયેલ છે. BNYS વિદ્યાર્થી 5.5 વર્ષ માટે કેમ્પસમાં રહે છે: 4.5 વર્ષ શૈક્ષણિક અને ક્લિનિકલ તાલીમ, ત્યારબાદ એક વર્ષ ફરજિયાત રોટેટરી રેસિડેન્શિયલ ઇન્ટર્નશિપ. 2026-27 શૈક્ષણિક વર્ષ માટે, નિસર્ગ ગ્રામ ખાતે 100 બેઠકો ઉપલબ્ધ છે, અને વર્ગો 30 નવેમ્બર, 2026 થી શરૂ થશે.
1 એપ્રિલ, 2024 સુધીમાં દેશભરની 71 અંડરગ્રેજ્યુએટ નેચરોપેથી કોલેજોમાં 5,214 વિદ્યાર્થીઓની પ્રવેશ ક્ષમતા હતી, જ્યારે 6 અનુસ્નાતક કોલેજોમાં 144 વિદ્યાર્થીઓની પ્રવેશ ક્ષમતા હતી. 1 જાન્યુઆરી, 2024 સુધીમાં, રાજ્ય બોર્ડ અને કાઉન્સિલમાં 5,083 નેચરોપેથી પ્રેક્ટિશનરો નોંધાયેલા હતા.
કેન્દ્રીય નોંધણી
આયુષ મંત્રાલય દ્વારા રચાયેલ નેચરોપેથી રજિસ્ટ્રેશન બોર્ડ (NRB), નેચરોપેથી પ્રેક્ટિશનરોને કેન્દ્રીય નોંધણી પૂરી પાડે છે અને નેચરોપેથી સંસ્થાઓ અને હોસ્પિટલોને માન્યતા આપે છે. યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ્સ કમિશન દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત યુનિવર્સિટીઓમાંથી BNYS સ્નાતકો તેના કેન્દ્રીય નોંધણી પ્રમાણપત્ર માટે અરજી કરી શકે છે.
સ્વ-સંભાળ માટેના અભ્યાસક્રમો
NIN ટૂંકા કૌશલ્ય વિકાસ અભ્યાસક્રમો પણ ચલાવે છે. એક્યુપ્રેશર, નેચરોપેથી અને નેચરોપેથી રસોઈના અભ્યાસક્રમો મોટે ભાગે સ્વ-સહાય માટે હોય છે, જેથી લોકો "સ્વ-સ્વાસ્થ્ય નિર્ભરતા" ના સૂત્ર હેઠળ પોતાના અને પોતાના પરિવારના સ્વાસ્થ્યની સંભાળ રાખી શકે. મસાજ, ફિટનેસ તાલીમ અને યોગના અભ્યાસક્રમો લોકોને વ્યવસાયિક રીતે પોતાનું સમર્થન કરવામાં મદદ કરે છે.
પુરાવા ઉત્પન્ન કરવા: સંશોધન અને નવી હોસ્પિટલો
સંશોધન નિસર્ગોપચારને વૈજ્ઞાનિક આધાર આપે છે. આયુષ મંત્રાલયના સચિવ વૈદ્ય રાજેશ કોટેચાએ જણાવ્યું હતું કે:
"નિસર્ગોપચાર અને તેના વ્યાપક ઉપયોગની વિશ્વસનીયતાને મજબૂત કરવા માટે વૈજ્ઞાનિક માન્યતા આવશ્યક છે. CCRYN અને અન્ય સંસ્થાઓ દ્વારા, અમે યોગ્ય વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને નિસર્ગોપચાર પદ્ધતિઓનું મૂલ્યાંકન કરવા અને તેમને જવાબદાર આરોગ્યસંભાળ અભિગમોમાં રૂપાંતરિત કરવા માટે વ્યવસ્થિત સંશોધન, ક્લિનિકલ મૂલ્યાંકન અને સહયોગને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યા છીએ."
સંશોધન પરિષદ, સંસ્થાઓ અને હોસ્પિટલો
આયુષ મંત્રાલય દ્વારા સંપૂર્ણ ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવેલ સેન્ટ્રલ કાઉન્સિલ ફોર રિસર્ચ ઇન યોગા એન્ડ નેચરોપથી (CCRYN) 1978 થી યોગ અને નેચરોપથીના ક્ષેત્રમાં સંશોધન, પ્રસાર અને વિકાસમાં રોકાયેલ છે. કાઉન્સિલના સમગ્ર ભારતમાં 22 એકમો છે. મંત્રાલયની પાંચ સંશોધન પરિષદોએ 2025-26 દરમિયાન મળીને 653 સંશોધન પત્રો પ્રકાશિત કર્યા.
ભારતમાં હવે હરિયાણાના ઝજ્જર અને કર્ણાટકના નાગમંગલામાં 200 બેડની યોગ અને નેચરોપથી હોસ્પિટલો છે. યોગ અને નેચરોપેથીમાં શિક્ષણ અને સંશોધન માટે અનુસ્નાતક સંસ્થાઓ પણ છે. ઝજ્જર સ્થિત CRIYN, ₹63.88 કરોડના ખર્ચે 19 એકરમાં બનેલ એક મુખ્ય સંશોધન અને શિક્ષણ કેન્દ્ર, 25 ફેબ્રુઆરી, 2024ના રોજ પ્રધાનમંત્રી દ્વારા ઉદ્ઘાટન કરવામાં આવ્યું હતું - 'નિસર્ગ ગ્રામ'ના ઉદ્ઘાટનના દિવસે જ. 2024માં, પ્રધાનમંત્રીએ ઓડિશાના ખોરડા અને છત્તીસગઢના રાયપુરમાં બે વધુ CRIYN માટે શિલાન્યાસ પણ કર્યો હતો. 1 એપ્રિલ, 2024 સુધીમાં, દેશભરમાં 35 હોસ્પિટલો (કુલ 1,663 પથારી સાથે) અને 95 દવાખાનાઓમાં નિસર્ગોપચાર સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ છે.
નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ નેચરોપેથી (NIN) પાસે એક સમર્પિત સંશોધન વિભાગ અને આરોગ્ય સંશોધન વિભાગ સાથે નોંધાયેલ સંસ્થાકીય નીતિશાસ્ત્ર સમિતિ પણ છે. સંસ્થા સંશોધન પદ્ધતિ, સારી ક્લિનિકલ પ્રેક્ટિસ તાલીમ, નિરીક્ષણ અભ્યાસ, વ્યવસ્થિત સમીક્ષાઓ અને સહયોગી સંશોધન પર વર્કશોપનું આયોજન કરે છે. ચાલુ ઇન-હાઉસ અભ્યાસોમાં વિવિધ ઉપવાસ પદ્ધતિઓ, હિપ બાથ અને વેટ શીટ પેક, ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ પર સૂર્યપ્રકાશની અસરો, નિસર્ગોપચાર અને યોગનો એક સંકલિત કાર્યક્રમ અને આંતરડાના માઇક્રોબાયોટા પર તેની અસર, અને ઘૂંટણની અસ્થિવા માટે નિસર્ગોપચાર અને યોગ જેવા વિષયોની તપાસ કરવામાં આવી રહી છે.
ભારતની પરંપરાગત પ્રણાલીઓ અને વિશ્વ
વિવિધ પ્રકારની સારવાર માટે ભારત આવતા આંતરરાષ્ટ્રીય દર્દીઓની સંખ્યા વધી રહી છે. વિવિધ પ્રકારની સારવાર માટે ભારત આવતા આંતરરાષ્ટ્રીય દર્દીઓની સંખ્યા 2020માં 182,945 થી વધીને 2024માં 644,387 થવાની ધારણા છે. યોગ, આયુર્વેદ અને સુખાકારી-આધારિત તબીબી પ્રણાલીઓ આ વૃદ્ધિમાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપી રહી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય દર્દીઓ ક્રોનિક રોગો, જીવનશૈલી સંબંધિત સમસ્યાઓ, પુનર્વસન અને સુખાકારી કાર્યક્રમો માટે ભારતની પરંપરાગત પ્રણાલીઓ - જેમ કે આયુર્વેદ, યોગ, નિસર્ગોપચાર, યુનાની, સિદ્ધ અને હોમિયોપેથી - ને વધુને વધુ અપનાવી રહ્યા છે.
ભારતનું વેલનેસ ટુરિઝમ યોગ, આયુર્વેદ અને નિસર્ગોપચાર જેવી પરંપરાગત પ્રણાલીઓ દ્વારા રોગ નિવારણ અને સર્વાંગી સુખાકારી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. આવી સારવારની સુલભતા માટે, સરકારે 27 જુલાઈ, 2023ના રોજ વિદેશી નાગરિકો અને તેમના સાથે આવનારા મુલાકાતીઓ માટે એક ખાસ 'આયુષ વિઝા' શરૂ કર્યો હતો, જે આયુષ પ્રણાલીઓ હેઠળ સારવાર મેળવવા માટે છે. પ્રધાનમંત્રીએ એપ્રિલ 2022માં ગાંધીનગરમાં આયોજિત ગ્લોબલ આયુષ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ એન્ડ ઇનોવેશન સમિટમાં આ વિઝાની જાહેરાત કરી હતી. તે ભારતના 'હીલ ઇન ઇન્ડિયા' પહેલ રોડમેપનો એક ભાગ છે, જે ભારતને 'મેડિકલ વેલ્યુ ટ્રાવેલ' માટે એક મુખ્ય હબ તરીકે પ્રોત્સાહન આપે છે. ફેબ્રુઆરી 2026ના કેન્દ્રીય બજેટમાં જાહેર કરાયેલા પાંચ પ્રસ્તાવિત 'રીજનલ મેડિકલ વેલ્યુ ટુરિઝમ હબ'માં આયુષ કેન્દ્રોનો સમાવેશ થશે. આ કેન્દ્રો આધુનિક તબીબી સારવારને પરંપરાગત તબીબી પદ્ધતિઓ, સુખાકારી સેવાઓ અને પુનર્વસન સુવિધાઓ સાથે જોડશે.
નેચરોપેથીને આગળ વધારવી
નેચરોપેથી ખૂબ જ સરળ સિદ્ધાંતો દ્વારા કાર્ય કરે છે: સારો આહાર, આરામ, શારીરિક પ્રવૃત્તિ અને પ્રકૃતિની ઉપચાર શક્તિ. ભારતે આ સિસ્ટમ માટે એક રાષ્ટ્રીય સંસ્થા અને દેશની પ્રથમ રાષ્ટ્રીય નેચરોપેથી હોસ્પિટલની સ્થાપના કરી છે. વધુમાં, ડિગ્રી અભ્યાસક્રમો, સંશોધન સંસ્થાઓ અને હોસ્પિટલો કેન્દ્રીય યુનિવર્સિટી હેઠળ સ્થાપિત થાય છે, કેન્દ્રીય નોંધણી પ્રણાલી સ્થાપિત થાય છે, અને દેશભરના આરોગ્ય કેન્દ્રોમાં આયુષ તબીબી સેવાઓ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે. 18 નવેમ્બર, 2026ના રોજ નાગમંગલામાં 9મા રાષ્ટ્રીય નિસર્ગોપચાર દિવસ નિમિત્તે, "પ્રાકૃતિક ચિકિત્સા, સ્વસ્થ ભારત" ના વિઝન હેઠળ તમામ ઉંમરના લોકો માટે સારી ખાવાની ટેવો, શારીરિક પ્રવૃત્તિ, યોગ અને સ્વસ્થ જીવનશૈલી પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે.
સંદર્ભ
આયુષ મંત્રાલય
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2335313
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2217203
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2222044
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1945070
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2319947
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2224733
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2209263
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2087319
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2008908
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1987900
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2178490
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1678010
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1674434
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1660260
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1697470
https://sansad.in/getFile/lsapps/loksabhaquestions/annex/188/AU1041_6OkVSb.pdf?source=lsapps
https://ayush.gov.in/assets/pdf/whatsnew/Approved-Ayush-in-India-2024-Single.pdf
આદિજાતિ બાબતોનું મંત્રાલય
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2335189
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2248346
પ્રધાનમંત્રી કાર્યાલય
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2206712
PIB બેકગ્રાઉન્ડર્સ
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2257447
નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ નેચરોપેથી, પુણે
https://ninpune.ayush.gov.in/#!/aboutUs
https://ninpune.ayush.gov.in/#!/missionObjectives
https://ninpune.ayush.gov.in/#!/aboutNisargGram
https://ninpune.ayush.gov.in/#!/નેચરોપથી
https://ninpune.ayush.gov.in/#!/specialOPDs
https://ninpune.ayush.gov.in/#!/ninTribalUnit
https://ninpune.ayush.gov.in/#!/ongoingIMRprojects
https://ninpune.ayush.gov.in/#!/skillDevelopment
ભારતીય તબીબી સંશોધન પરિષદ
https://www.icmr.gov.in/icmrobject/static/icmr/dist/images/pdf/gandhi-and-health/Gandhi_Quote_Book_final_30092020.pdf
પીડીએફ જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો
પીઆઈબી સંશોધન
SM/BS/GP/JT
સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :
@PIBAhmedabad
/pibahmedabad1964
/pibahmedabad
pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com