ભારતે અદ્યતન ટેકનોલોજીમાં ડેવલપર, ઇનોવેટર અને વૈશ્વિક અગ્રણી બનવું જોઈએ: સંરક્ષણ મંત્રી

સંરક્ષણ મંત્રી શ્રી રાજનાથ સિંહે ભારતને અદ્યતન ટેકનોલોજીનો માત્ર ઉપયોગકર્તા જ નહીં, પરંતુ નિર્ણાયક ક્ષેત્રોમાં ડેવલપર, ઇનોવેટર અને વૈશ્વિક અગ્રણી બનાવવાનું આહ્વાન કર્યું છે અને સંરક્ષણ સજ્જતા તથા આત્મનિર્ભરતા વધારવા માટે દેશની નોન-ડિસ્ટ્રક્ટિવ ટેસ્ટિંગ (NDT) ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે. 15 નવેમ્બર, 2026ના રોજ નોન-ડિસ્ટ્રક્ટિવ ઇવેલ્યુએશન એન્ડ એનેબલિંગ ટેકનોલોજીસ પર 36મી વાર્ષિક કોન્ફરન્સ અને એરોસ્પેસમાં નોન-ડિસ્ટ્રક્ટિવ ટેસ્ટિંગ પર 15માં આંતરરાષ્ટ્રીય પરિસંવાદને વર્ચ્યુઅલ રીતે સંબોધતા, તેમણે અદ્યતન નિરીક્ષણ ટેકનોલોજીમાં સ્વદેશી ક્ષમતાઓ વિકસાવવા, સતત ગુણવત્તા ખાતરી પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહન આપવા અને ખાસ કરીને વ્યૂહાત્મક એપ્લિકેશનોમાં પરીક્ષણ પરિણામોની ચોકસાઈ, વિશ્વસનીયતા અને અખંડિતતા સુનિશ્ચિત કરવાના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે વ્યૂહાત્મક એપ્લિકેશનોમાં પરીક્ષણ પરિણામોની અખંડિતતા સાથે કોઈ બાંધછોડ થઈ શકે નહીં.

“આપણે અદ્યતન નિરીક્ષણ ટેકનોલોજી, વિશિષ્ટ સેન્સર્સ, મૂલ્યાંકન સાધનો અને સંબંધિત સોફ્ટવેરમાં આપણી સ્વદેશી ક્ષમતાઓને મજબૂત કરવી જોઈએ. ટેકનોલોજીકલ નિર્ભરતા ઘટાડવા અને નિર્ણાયક સંરક્ષણ પુરવઠા શૃંખલાઓને સુરક્ષિત કરવા માટે આ ક્ષેત્રોમાં ઘરેલું ક્ષમતાઓ વિકસાવવી આવશ્યક છે. આપણે સમગ્ર સંરક્ષણ ઔદ્યોગિક ઇકોસિસ્ટમમાં સતત ગુણવત્તા ખાતરી પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ. જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમો, ખાનગી ઉત્પાદકો, સ્ટાર્ટ-અપ્સ અને MSMEs આ પ્રયાસમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. આપણે સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ કે નિરીક્ષણના પરિણામો સચોટ, વિશ્વસનીય અને ટ્રેસેબલ હોય, અને તે મજબૂત પ્રક્રિયાઓ તથા યોગ્ય ધોરણો પર આધારિત હોય અને ત્યારબાદ લાયકાત ધરાવતા વ્યાવસાયિકો દ્વારા તેનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે,” તેમ સંરક્ષણ મંત્રીએ જણાવ્યું હતું.

શ્રી રાજનાથ સિંહે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે NDT ટેકનોલોજી સામગ્રી, ઘટકો અને માળખાને કોઈપણ નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના તેમની અખંડિતતાની તપાસ કરવા સક્ષમ બનાવે છે. આ ખ્યાલને સ્પષ્ટ કરતા તેમણે કહ્યું કે જે રીતે અલ્ટ્રાસાઉન્ડ અને એક્સ-રે સર્જિકલ હસ્તક્ષેપ વિના માનવ શરીરની તપાસ કરવામાં મદદ કરે છે, તેવી જ રીતે NDT તકનીકો નિર્ણાયક ઘટકોને ખોલ્યા વિના કે નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના તેમાં રહેલી આંતરિક ખામીઓને શોધવામાં સક્ષમ બનાવે છે.

સંરક્ષણ મંત્રીએ રેખાંકિત કર્યું હતું કે જેમ-જેમ ભારતીય સંરક્ષણ પ્રણાલીઓ વધુને વધુ અત્યાધુનિક બની રહી છે, તેમ-તેમ દરેક નિર્ણાયક સામગ્રી, ઘટક, એસેમ્બલી અને ઉત્પાદન પ્રક્રિયાએ ગુણવત્તા અને વિશ્વસનીયતાના ઉચ્ચતમ ધોરણોને પૂર્ણ કરવા જ જોઈએ. છુપાયેલી ખામીઓ ઓપરેશનલ ઉપલબ્ધતાને અસર કરી શકે છે, જાળવણીની જરૂરિયાતો વધારી શકે છે, સાધનોની સેવા અવધિ ઘટાડી શકે છે અને ગંભીર પરિસ્થિતિઓમાં મિશનની સફળતાને જોખમમાં મૂકી શકે છે. આપણે માત્ર ખામીઓને ઓળખવાની સંસ્કૃતિથી આગળ વધીને ઉત્પાદન પ્રક્રિયાના દરેક તબક્કે ગુણવત્તાનો સમાવેશ કરીને તેને સક્રિયપણે અટકાવવા તરફ આગળ વધવાની જરૂર છે.

શ્રી રાજનાથ સિંહે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે રાષ્ટ્રની પ્રગતિ માત્ર તે જે ટેકનોલોજી વિકસાવે છે તેના પર જ નહીં, પરંતુ તે જે સિસ્ટમ્સ બનાવે છે તેની ગુણવત્તા, વિશ્વસનીયતા અને સુરક્ષા પર પણ આધાર રાખે છે. મિસાઇલો, વિમાનો, નૌકાદળના પ્લેટફોર્મ્સ અને અવકાશયાન સહિતની સંરક્ષણ એપ્લિકેશનોમાં ગુણવત્તા એ માત્ર ઉત્પાદનની જરૂરિયાત નથી પરંતુ ઓપરેશનલ વિશ્વસનીયતા અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનું એક આવશ્યક તત્વ છે, તેમ તેમણે જણાવ્યું હતું.

આ ક્ષેત્રના વ્યૂહાત્મક મહત્વ પર ભાર મૂકતા રક્ષા મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે ટેકનોલોજીકલ નેતૃત્વ હાંસલ કરવાની આકાંક્ષા રાખતા દેશ માટે NDTના મહત્વને ઓછું આંકી શકાય નહીં. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે સંરક્ષણમાં આત્મનિર્ભરતા માટેનો ભારતનો પ્રયાસ એ માત્ર આર્થિક ઉદ્દેશ્ય જ નહીં પરંતુ વ્યૂહાત્મક આવશ્યકતા પણ છે.

ભારતની વિકસતી સ્વદેશી સંરક્ષણ ઇકોસિસ્ટમ પર પ્રકાશ પાડતા, શ્રી રાજનાથ સિંહે મિસાઇલ વિકાસ, નૌકાદળના પ્લેટફોર્મ્સ, એરોસ્પેસ એન્જિનિયરિંગ, રડાર સિસ્ટમ્સ અને અવકાશ એપ્લિકેશનોમાં થયેલી સિદ્ધિઓને રાષ્ટ્રની વિસ્તરતી વૈજ્ઞાનિક અને ઔદ્યોગિક ક્ષમતાઓના પ્રતિબિંબ તરીકે ટાંકી હતી. તેમણે ભારતના પ્રથમ સ્વદેશી એરક્રાફ્ટ કેરિયર INS વિક્રાંતના કમિશનિંગને આત્મનિર્ભર ભારત યાત્રામાં એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્નરૂપ ગણાવ્યું હતું.

નવીનતાના વ્યાપક મહત્વ પર, સંરક્ષણ મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે તે વૈજ્ઞાનિક શોધો અને નવા આવિષ્કારોથી આગળ વધે છે, જેમાં વર્તમાન ટેકનોલોજી અને સિસ્ટમ્સમાં સતત સુધારણા, અપગ્રેડિંગ અને વૃદ્ધિનો સમાવેશ થાય છે. તેમણે સંસ્થાકીય તંત્ર અને નીતિગત પહેલો દ્વારા સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપવામાં થયેલી પ્રગતિ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. ઇનોવેશન્સ ફોર ડિફેન્સ એક્સેલન્સ (iDEX) અને ટેકનોલોજી ડેવલપમેન્ટ ફંડ (TDF) એ મહત્વપૂર્ણ પહેલો છે જેણે નવીન વિચારસરણી, ટેકનોલોજીકલ વિકાસ અને પ્રયોગોને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે, જેનાથી ભારતની સંરક્ષણ ઇકોસિસ્ટમને એક નવી દિશા મળી છે, તેમ તેમણે જણાવ્યું હતું.

ઝડપથી બદલાતા વૈશ્વિક સુરક્ષા વાતાવરણ સાથે તાલ મિલાવવાના મહત્વને રેખાંકિત કરતા, શ્રી રાજનાથ સિંહે કહ્યું કે સ્વદેશી શસ્ત્રો, પ્લેટફોર્મ્સ અને સહાયક પ્રણાલીઓએ દરેક સમયે વિશ્વસનીયતા અને કામગીરીનું ઉચ્ચતમ સ્તર પ્રદાન કરવું જોઈએ. તેમણે NDT ક્ષેત્ર સાથે સંકળાયેલા વ્યાવસાયિકોને ઉભરતી ટેકનોલોજી અને વિકસતી સુરક્ષા જરૂરિયાતો સાથે તાલમેલ રાખીને તેમની ક્ષમતાઓને સતત અપગ્રેડ કરવા અને નવીનતાની ભાવનાને જીવંત રાખવા અનુરોધ કર્યો હતો.

નોન-ડિસ્ટ્રક્ટિવ ઇવેલ્યુએશનના ક્ષેત્રમાં ચાલી રહેલા ટેકનોલોજીકલ પરિવર્તન પર, સંરક્ષણ મંત્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, મશીન લર્નિંગ, રોબોટિક્સ, એડવાન્સ્ડ સેન્સર્સ, ડિજિટલ ટ્વિન્સ અને પ્રિડિક્ટિવ એનાલિટિક્સ નિરીક્ષણ અને માળખાકીય સ્વાસ્થ્ય દેખરેખની શક્યતાઓને નોંધપાત્ર રીતે વિસ્તારી રહ્યા છે. તેમણે કહ્યું કે આ ટેકનોલોજી નિરીક્ષણની ઝડપ અને સુસંગતતામાં સુધારો કરી શકે છે, જટિલ ડેટાના વિશ્લેષણને સરળ બનાવી શકે છે અને એવી પેટર્ન ઓળખી શકે છે જે પરંપરાગત પદ્ધતિઓ દ્વારા સરળતાથી શોધી શકાતી નથી.

શ્રી રાજનાથ સિંહે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ભવિષ્ય નિરીક્ષણ પ્રક્રિયાઓને વધુ સચોટ, કાર્યક્ષમ અને ઉભરતી ઔદ્યોગિક જરૂરિયાતો પ્રત્યે પ્રતિભાવશીલ બનાવવા માટે અદ્યતન ડિજિટલ ટેકનોલોજી સાથે સ્થાપિત નિરીક્ષણ તકનીકોના બુદ્ધિશાળી એકીકરણમાં રહેલું છે. તેમણે ભારતને આ ટેકનોલોજીઓને માત્ર અપનાવવાથી આગળ વધીને તેની વ્યૂહાત્મક અને ઔદ્યોગિક જરૂરિયાતોને અનુરૂપ સ્વદેશી ઉકેલો વિકસાવવા આહ્વાન કર્યું હતું. સંશોધન, અદ્યતન સાધનો, સોફ્ટવેર અને કુશળ માનવબળમાં રોકાણ ઘરેલું ક્ષમતાઓને મજબૂત બનાવશે અને ભારતીય ટેકનોલોજીને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે બજારો શોધવામાં સક્ષમ બનાવશે, તેમ તેમણે જણાવ્યું હતું.

સંરક્ષણ મંત્રીએ પ્રકાશ પાડ્યો હતો કે જ્યારે સરકાર, ઉદ્યોગ, શિક્ષણવિદો અને સંશોધન પ્રયોગશાળાઓ સાથે મળીને કામ કરે છે ત્યારે નવીનતા ખીલે છે. તેમણે ટેકનોલોજીકલ પ્રગતિ અને વ્યૂહાત્મક આત્મનિર્ભરતાના સમાન ઉદ્દેશ્ય તરફ કામ કરતા તમામ હિસ્સેદારો સાથે સમગ્ર-સરકાર (હોલ-ઓફ-ગવર્નમેન્ટ) અને સમગ્ર-ઇકોસિસ્ટમ (હોલ-ઓફ-ઇકોસિસ્ટમ) અભિગમ અપનાવવા આહ્વાન કર્યું હતું.

તેલંગાણાના હૈદરાબાદમાં ઇન્ડિયન સોસાયટી ફોર નોન-ડિસ્ટ્રક્ટિવ ટેસ્ટિંગ દ્વારા આયોજિત ત્રણ દિવસીય કોન્ફરન્સમાં NDTમાં નવીનતમ પ્રગતિ, ઉભરતી ટેકનોલોજી અને એપ્લિકેશનો પર ચર્ચા કરવા માટે 2,000થી વધુ વ્યાવસાયિકો, સંશોધકો, ઉદ્યોગ નિષ્ણાતો અને વિદ્યાર્થીઓ એકત્ર થયા છે. તેણે સંરક્ષણ અને એરોસ્પેસ સહિતના ક્ષેત્રોમાં NDT ક્ષમતાઓને મજબૂત કરવા, નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપવા અને અત્યાધુનિક નિરીક્ષણ તથા મૂલ્યાંકન ટેકનોલોજી સ્વીકૃતિને આગળ વધારવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને ઉદ્યોગ, શિક્ષણવિદો અને સંશોધન સંસ્થાઓના હિસ્સેદારો વચ્ચે જ્ઞાનના આદાનપ્રદાન, તકનીકી ચર્ચાઓ અને સહયોગ માટે એક મંચ પૂરો પાડ્યો છે.

SM/DK/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com